Кіріспе

How late it was, how late - 1994 жылы шотланд жазушысы Джеймс Келман жазған сана ағыны романы. Глазгодағы шығарма жұмысшы сыныптың шотланд диалектісінде жазылған және ол дүкен ұрысы және бұрынғы сотталған Сэмми туралы. Ол 1994 жылы Букер сыйлығын жеңіп алды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Бір күні Сами екі күндік ішімдік ішіп, жолдың бір жолында оянады да, Гласвегия диалектісінде "sodjers" деп аталатын азаматтық киім киген полиция қызметкерлерімен ұрысқысы келеді. Ол есін жиғанда, өзін қатты ұрып-соққанын біледі және ақырындап соқыр екенін түсінеді. Романның сюжеті Саммидің жаңадан тапқан мүгедектігі мен оның әкелетін қиындықтарымен танысып, келісе бастағанын көрсетеді. Сами босағаннан кейін үйіне оралады да, қыз досы Хеленнің жоғалғанын біледі. Ол Сами үйден соңғы рет шыққанға дейін болған ұрыс-керісінен кейін қашып кеткен деп санайды, бірақ оны іздеуге тырыспайды. Соқырлығынан кейін Самиге қарапайым істерді орындау қиынға соғады. Көп ұзамай Сэмми өзінің соқырлығын басқаларға көрсету үшін бірдеңе қажет екенін түсінеді. Ол ескі шүберектің басын кесіп, көршісінің көмегімен оны ақ бояйды. Ол көзін жасыру үшін күн көзілдірігін де сатып алады. Сами соқырлығынан тексеруден өту үшін Орталық медициналық бөлімде күтіп жатыр. Ол дисфункционалдық жәрдемақылар бөліміне жіберіледі және Самиге соқырлығы туралы сұрақтар қоятын жас әйелмен жауап алады. Сэмми оған полициядан ұрып-соғылғаны туралы айтады, бірақ дереу мұны айтып, оны қайтаруға тырысады. Ол оның мәлімдемесін жазбадан алып тастай алмайтынын, бірақ егер ол қаласа, нақтылай алатынын айтады. Бұл Сэммиді ренжітеді және ол орталық медициналық бөлімнен жұмыстан босатылады. Үйге келген соң, Сэмми ваннаға барып, тынығуға шешім қабылдайды. Сами ваннада жатқанда біреудің пәтеріне кіргенін естиді. Тергеуге барған кезде оны полиция қолқапқа байлап, полиция бөлімшесіне алып кетеді. Олар одан Сэмми соқыр болып қалғанға дейінгі сенбі күні және "Бейне" туралы (ескі досы / серіктесі) сұрайды. Сэмми сол сенбі күні болған оқиғаларды есіне түсіре алмайды, бірақ достары Билли мен Таммен кездескенін мойындайды. Сэмми басқа ештеңе есіне түсірмейтінін айтады, сондықтан оны камераға тастайды. Кейін Сэмми дәрігерге барады. Дәрігер Сэммиге оның көру қабілеті туралы бірнеше сұрақ қояды, ақырында Сэммиді соқыр деп диагноз қоюдан бас тартады. Дәрігердің кабинетінен шыққанда, Самиге Елли есімді жас жігіт келеді. Ол дәрігердің диагноз қоюға дайын еместігін біледі және Самиді комиссиялық төлем үшін оның өкілі болуға көндіреді. Үйде шаршап қалған Сэмми Квинннің барына, Хелен жұмыс істеген барға, баруды шешеді. Сэмми көршісіне, Боабқа, такси шақырып, оны қала орталығына апарып беруін сұрайды. Квинннің барасының есігінде Сэммиге екі адам іштегі жарнама бар екенін және Сэмми кіре алмайтынын айтады. Сэмми бұған ренжіп, Хелен туралы сұрайды. Олар Самиге "Елен" деген есімді ешкім жұмыс істемегенін айтады. Ашулы Сами Глансидің сүйікті барасына барады, оған өзінің ескі досы Там келеді. Там Самидің өз атын полицияға бергеніне ренжіді, енді оның отбасы осыдан зардап шегеді. Ашулы Там Самиді тастап кетеді, ол не болып жатқанын білгісі келеді. Кейін Али Сэммидің ұлы Питерді полициядан алған соққыларының суретін түсіру үшін жібереді. Питер досы Китпен бірге келіп, Сэммиге ақша беруді ұсынады. Сэмми ақшадан бас тартады, бірақ Питер оны бұл туралы мазалайды. Сами ақшаны қабылдауға келіседі де, Питер мен Китпен жақын маңдағы бір сыраханада кездеседі. Питер кеткен соң, Сэмми ақшаны алып, таксиге белгі қояды да, кетеді.

Букер сыйлығы

Кітап 1994 жылы Букер сыйлығын жеңіп алды, бұл Кельманды сыйлықты жеңген алғашқы шотланд жазушысы етті. Төрешілердің бірі, раввин Джулия Нойбергер, егер кітап жеңімпаз болып табылса, төрешілер алқасынан кететінін айтып қорқытты және ол "Шынын айтқанда, бұл - бос сөз" деп кеңінен келтірілген. Нойбергер Букердің шешімін "қатыгездік" деп сипаттап, былай деді: "Мен шынымен бақытсызмын. Келман көптеген адамдар үшін қолжетімді емес. Мен кітапқа қатал қарсымын. Мен өзімді жеңгендей сезіндім". "Таймс" газетінің консервативті колумнист Саймон Дженкинс бұл сыйлықты "әдеби вандализм" деп атады. Өзінің марапаттау сөзінде Келман сынға қарсы шығып, оның негізін күдікті деп айыптады, Лондоннан тыс "түпкүлкілі" адамдардың мәдениеті мен тілі үшін жағдай жасады. "Элитаризм мен расизм арасында нәзік шекара болуы мүмкін", - деді ол. "Тіл мен мәдениет мәселесінде бұл айырмашылық кейде мүлдем жоғалуы мүмкін". Кингсли Амис өзінің "Патша ағылшыншасында" кітапқа ренжіді. "Төрт әріпті сөздер" бөлімінде Амис "Сөздік рибальдизмнің тараюы" әдебиет, өнер, комедия және мәдениет әлемдері үшін жаман нәрсе деп санайды. Амис былай деді: "Күлкілі болудың бүкіл жолы, күлкілі әсерлердің бүкіл ауқымы кедейленді, бірақ қоғамның төменгі сатысында. Бір қарағанда, төрт әріпті сөздің басылған түрі басқаша, бірақ мен осы жерде де маңызды эстетикалық мақсатқа деген жағымсыз бағытты байқадым. Бұның бір бөлігін 1994 жылы Букер сыйлығының жеңімпазы болған үлкен романның соңғы және ең азын көрінеді. Автордың ұлы сөзді және оның әртүрлі туындыларын үнемі айтып отыруы, оған ескірген нәрсе бар. Өзгеріс жасау керек". 2020 жылы Дуглас Стюарт - Букер сыйлығын "Шугги Бэйн" романымен жеңіп алған екінші шотланд жазушысы: "Жеймс Келманның "Қандай кеш болды" романы менің өмірімді өзгертті. Бұл кітап өте батыл, оның көркем сөздері мен ой-санасы өте тапқыр. Бірақ бұл менің халқымды, менің диалектімді бірінші рет қағаз бетіне түсіргенім еді".