Кіріспе

Шотланд жазушысы Ирвин Уэлш (27 қыркүйек 1958 жылы туған) – шотланд романшысы және әңгімелер авторы. Оның 1993 жылғы «Трайнспотинг» романы сол аттас фильмге айналды. Ол сонымен қатар пьесалар мен сценарийлер жазды және бірнеше қысқаметражды фильмдерге режиссерлік жасады.

Ерте өмір

Ирвин Уэлш Шотландияның астанасы Эдинбургтің порты ауданы Литте дүниеге келген. Төрт жасында оның отбасы Эдинбургтегі Мюрхаузға көшіп, жергілікті тұрғын үйлерге қоныстанды. Оның анасы официант болып жұмыс істеді. Әкесі денсаулығы нашарлағанға дейін Лит портында жұмыс істеді, содан кейін кілем сатушы болды; ол Уэлш 25 жасқа келгенде қайтыс болды. Уэлш 16 жасында Эйнсли Парк орта мектебін бітірмей, электр инженериясы бойынша City and Guilds курсын аяқтады. Ол теледидар жөндеушісінің оқушысы болды, бірақ электр тогының соққаннан кейін басқа жұмыстарға ауысты.

Көркем әдебиет

Уэльс он бір роман және төрт әңгіме жинағын жариялаған. Оның алғашқы романы "Трайнспотинг" 1993 жылы жарық көрді. 1980 жылдардың ортасында өтетін оқиға, достық қарым-қатынастың бұзылуы, героинге тәуелділік және әлеуметтік тұрғын үйлердегі өмірдің қысымшыл жағдайы мен қатыгездігінен құтылуға тырысатын кейіпкерлер тобының тарихын бірнеше байланыссыз, қысқаша оқиғалар арқылы баяндайды. Роман кейбір орталарда дау мен наразылық тудырса, ал басқаларында үлкен құрметке ие болды. Одан кейін пьеса жазылып, 1996 жылы Дэнни Бойл режиссерлік еткен және Джон Ходж сценарийін жазған фильм түсірілді. Уэлш фильмде есірткі сатушысы Майки Форрестер рөлінде эпизодтық түрде пайда болды. Содан кейін Уэльс "Rebel Inc.", "New Writing Scotland" және басқа да көздерден алынған қысқа әңгімелер жинағын – "The Acid House" шығарды. Көптеген оқиғалар "Трайнспотинг" романындағы тұрғын үйлерде және олардың маңында өтеді, сонымен қатар ортақ тақырыптарды қолданады. "The Acid House" сияқты әңгімелерде фантастикалық элементтер байқалады, онда нәресте мен есірткіге тәуелді адам саналарын ауыстырады, ал "The Granton Star Cause" әңгімесінде Құдай адамды шыбыққа айналдырады. 1980 жылдардың басында Лейт қаласында өтетін оқиға "Трайнспотинг" романының кейіпкерлерін таныстырады және олардың героинге тәуелділікке түсуін көрсетеді. Роман бір-бірімен байланысты қысқаша оқиғалар түрінде берілген, сонымен қатар қазіргі британ саясатына қатысты қысқаша түсініктемелер де қамтылған. Әсіресе, солтүстік қалалардағы индустрияның құлауының жас жұмысшы табына тигізген салдары көрсетілген. Оның сегізінші романы "Сиамдық егіздердің жыныстық өмірі" 2014 жылдың мамыр айында, ал тоғызыншы романы "Адепті саяхат" 2015 жылдың сәуір айында "Vintage Books" баспасынан жарық көрді. Соңғы туындыда бұрынғы "Glue" сериалынан таныс "Juice" Терри Лоусон кейіпкері қайта пайда болады. Уэлштің 2016 жылдың сәуір айында жарық көрген оныншы романы "The Blade Artist" Калифорнияда әйелі мен балаларымен бірге тұратын, өзін жаңадан тауып алған Фрэнсис Бегбидің өміріне арналған. Роман 2016 жылғы "Saltire Literary Awards" сыйлығының "Жылдың көркем әдеби кітабы" номинациясына іліккен. "The Blade Artist" романының жалғасы – "Dead Men's Trousers" 2018 жылдың 29 наурызында жарық көрді, онда Марк Рентон, Sick Boy және Spud Фрэнсис Бегбимен қайта кездеседі. 2021 жылы "Crime" романының теледидарға бейімделуі Ұлыбританияда "BritBox" платформасында 6 бөлімдік сериал ретінде көрсетілді, негізгі рөлде Дугрэй Скотт детектив Леннокстың рөлін сомдады. Уэлс бұл жобада Дин Каванагпен бірлесіп жұмыс істеді. Бұл Ирвин Уэлштің кітабынан жасалған алғашқы теледидар адаптациясы.

Кино және сахна

Көркем әдебиеттен басқа, Ирвин Уэлш бірнеше сахналық пьесаларды жазды, соның ішінде Headstate, You'll Have Had Your Hole және Subway Sect тобының Вик Годард әндерін орындаған Blackpool мюзиклі. Ол сценарий жазушы серіктесі Дин Каванагпен бірге «Бабилон-Хайтс» романын жазды. Бұл пьеса Сан-Францискодағы Exit театрында тұсаукесерленді және Грэм Кантуэлл режиссерлік еткен The Mill Theatre Dundrum театрында Дублинде еуропалық премьерасын өткізді. Сюжет «Оз сиқыршысы» фильмінің түсірілім алаңындағы Мунчкиндер тобының сахна артындағы оқиғаларына арналған. Қойылымда актерлердің бойына сәйкес үлкен декорациялар пайдаланылды. Каванаг пен Уэлш бірлесіп сценарийлер де жазды. «Ет саудасы» 19 ғасырдағы Батыс Порттағы кісі өлтірулерге негізделген. Тарихи дереккөзге қарамастан, Уэлш оқиғаны қазіргі Эдинбургтің таныс аясында орналастырды, ал Бёрк пен Хейрді әлемдік трансплантация нарығының сұранысын қанағаттандыру үшін адам мүшелерін ұрлайтын ағайындылар ретінде бейнеледі. Уэлш пен Каванаг жазған Channel 4 телеарнасы үшін түсірілген «Wedding Belles» фильмі 2007 жылдың наурыз айының соңында көрсетілді. Фильм төрт жас әйелдің өміріне арналған, олардың рөлдерін Мишель Гомес, Ширли Хендерсон, Шона Макдональд және Кэтлин Макдермот сомдады. «Wedding Belles» шотландтық BAFTA сыйлығына ие болды және кейіннен Канада мен Еуропадағы телеарналарға сатылды. Уэлш музыкалық топтар үшін бірнеше қысқа фильмдер түсірді. 2001 жылы ол Gene тобының «Is It Over» әніне 15 минуттық фильм түсірді, ол «Libertine» альбомынан алынған. 2006 жылы ол Keane тобының «Under the Iron Sea» альбомындағы «Atlantic» трекіне сүйемелдеме қысқа фильм түсірді. Уэлш Каванагпен бірге жазған өзінің алғашқы қысқа драмалық фильмі «NUTS» режиссерлік етті. Фильм 2007 жылы жарық көрді. 2008 жылы Уэлш «Жаңа он буйрық» деректі фильмінің бір бөлігін – «Азаттыққа құқық» фильмін бірлесіп түсірді. 2009 жылы Уэлш «Жақсы жебелер» (Helen Grace-пен бірге) фильмін түсірді. Фильм сценарийін Уэлш пен Каванаг жазды. Фильмде депрессиядан зардап шегіп, шеберлігін жоғалтқан дартс ойыншысы туралы айтылады.

Тақырыптар

Вельштің көркем және ғылыми-публицистикалық шығармаларында жұмысшы табы мен шотландтық ұлттық санасының мәселесі орталық орын алады, бұл мәселе 1960 жылдардан бастап бүгінгі күнге дейінгі кезеңді қамтиды. Ол кеңестік тұрғын үй салу жобасының дамуы мен құлдырауы, мүмкіндіктерден айырылу, аз төленетін жұмыс, жұмыссыздық, әлеуметтік жәрдем, діни ағымдар, футбол, хулигандық, сексуалдық қатынастар, жасырылған гомосексуализм, дискотекалар, масондық, ирланд республикалық қозғалысы, содомия, әлеуметтік жіктер, эмиграция және, бәлкім, ең бастысы – шотландтардың юморі, көзқарастары мен қағидаларын зерттейді. Financial Times газетінде жарияланған Сэм Лейттың пікірінше: "Вельштің қызығушылығы күнә мен құтқарылу, ерік-еркіндіктің қолданылуы және жеке адамның жанына қатысты. Ол әлеуметтанудан гөрі мақсаттануға көбірек мән береді."

Стиль

Уэльстің романдары кейіпкерлерді бөліседі, бұл оның туындыларында "бір ортақ әлем" сезімін тудырады. Мысалы, "Trainspotting" романының кейіпкерлері "The Acid House", "Marabou Stork Nightmares", "Ecstasy", "Filth" романдарының эпизодық түрінде пайда болады, ал "Glue" романының кейіпкерлері "Porno" романында маңыздырақ рөлде көрінеді. Уэльс туған Эдинбург шотланд диалектінде жазуымен белгілі. Ол, мысалы, Аллан Рамзи, Роберт Фергюсон, Роберт Бернс, Роберт Луис Стивенсон және Джеймс Орр қолданған әдеби шотланд тілінің дәстүрлі ережелерін елемейді. Оның орнына, ол диалекттерді фонетикалық жазу арқылы береді. Алдыңғысы, Аласдер Грей сияқты, Уэльс те типографиямен тәжірибе жасап көреді. "Filth" романында таспа құртының ішкі монологы басты кейіпкердің (құрттың иесінің) ішкі монологының үстіне жазылады, бұл құрттың шексіз ашкөздігін Грейдің 1982 жылғы "Жанин" романындағы "Дауыстар шыңы" сияқты көрнекті түрде бейнелейді.

Жеке өмір

Уэльс 2005 жылы Бет Куиннге үйленді, ал 2018 жылы олар ажырасып жатқанын хабарлады. Чикагоға дейін ол Дублинде тұрған. 2018 жылы ол АҚШ-тың Майами қаласында тұрды. Уэльс 20 жасқа толған кезде 18 ай бойы героинге тәуелді болды, Эдинбург пен Лондон қалалары арасында гастрольдік сапарларда панк-рок тобында өнер көрсетті. Сондай-ақ ол Шотландияның тәуелсіздігі туралы пікір білдірді.