Кіріспе

Орыс тігілген данбалдан жасалған тоқыма Орынбор шалы - ешкінің түбіне сүйеніп тігілген ресейлік данбалдан жасалған тоқыма. Ол орыс қолөнерінің классикалық символдарының бірі болып табылады.

Шығу тегі

Бұл шальдың түпнұсқасы Орынбор аймағында шамамен 250 жыл бұрын, яғни 18 ғасырда пайда болған. Орынбор облысы Орынбор шалдары / шарфтар / "Оренбургский платок" деп аталатын шалдарымен танымал. Ағылшын тілінде бұл шальды "неке шалы" деп атайды, өйткені шаль өте үлкен болса да, дәстүрлі тігілген шаль өте нәзік, оны неке шалы арқылы тартуға болады.

Құрамы

Шальдер жібек пен жергілікті ешкі талшығынан жасалған, ол кашемир немесе мохаирға ұқсас. Қатты климат пен аймақтың ерекшеліктері жеңіл, жылы, жұмсақ, жібек тәрізді және ұзын талшықты түбі бар Губерлинский тұқымының сәтті өсірілуіне тамаша жағдай жасады. Бұл жүннің түрі тек осы тұқымға тән. Екеуі де жыл сайын жазында шағылып, талшықтары жиналады. Әр ешкі бір килограмм талшықты береді. Содан соң талшықты қолмен тігіп, тігілген орам арқылы тігеді. Содан кейін оны коммерциялық жібек жіпке жағады. Жібек байламның пішінін ұстап, оны жібексіздей жиі бөгеп тастауға мүмкіндік бермейді. Бастапқыда шаль тек ешкі талшығынан жасалатын, бірақ бұл өзгерді. Бір ебiр жiбек пен бір ешкiнiң көмегiмен шальдың бағасы төмендейдi, өйткені шаль жасау үшін жұмыс күшi төмендейдi. Сонымен қатар, жібек шальдың беріктігін арттырды.

Шаль

Жігіт жіпті иіріп, қаптағаннан кейін, жіпті жуу алдында шалды тоқып алады. Шаль тігілгеннен кейін оны сатуға дайын болғанша, жіп пен талшықты жуып тастамайды. Шаль әр түрлі геометриялық үлгілерге тоқылған. Шаль көптеген пішінде жасалады; төртбұрышты, төртбұрышты және үшбұрышты. Оның көлемі 5 фут 5 фут шаршы шальдан бастап, бас киімнің өлшеміне дейін өзгеріп отырады. Түсі ешкінің түсіне байланысты өзгереді. Кейбір шальдарда бірден көп түс болады.

Сый-сыпаттары

Орынбор ешкінің түбі әлемдегі ең жұқалардың бірі болып табылады 16 18 микрометр (ангора қоян талшығы 14 17 микрометр, ал мускаксы 11 17 микрометр). Орынборлық қауырсыннан жасалған өнімдер ерекше жұмсақ және нәзік болады. Шаштың жұқа болуының бір себебі - Урал тауларының қалың қарлы қыстарында, сондай-ақ жем-шөптің ерекше сапасы мен өмір сүру жағдайы. Орынбор ешкісін тек Орынбор облысында өсіруге болады. Бұл өте нәзік, бірақ жүннен гөрі берік. Француздардың 19-ғасырдағы Оренбург ешкілерін импорттау әрекеттері сәтсіз болды, өйткені Францияның жылы климаты нәзік түкті дамыту үшін қолайлы емес еді. Осыған байланысты Оренбург ешкілері Францияда қарапайым ешкіге айналып, қалың түкті, қалың түкті болып өзгерді. 18-19 ғасырларда Франция Оренбург ешкісі түбі майынан он мың пуд (ежелгі ресейлік салмақ шамамен 36 фунтқа тең) импорттады, ол кашемирден жоғары бағаланған. Орынбор шалы Еуропада ағылшын фирмасы Lipner ұйымдастырған "Орынборға еліктеу" кәсіпорны арқылы танымал болды.

20 ғасыр

XX ғасырда соғыс пен Кеңес дәуіріндегі темір перде Орынбор қолөнерінің әлемге танымал дәуірін қысқартты. Алайда бұл аймақтағы қолөнердің жойылуын білдірмеді. Сол кезде енгізілген жаңалықтардың бірі Орынбор және Волгоград ешкінің қауырсын жүнін біріктіру болды. Жергілікті тоқымашылар Волгоград ешкінің түбі ақ шаль тоқу үшін өте жақсы екенін түсінді. Тағы бір жетістік - Орынбор шапан зауытының құрылуы. XIX ғасырда Оренбург шалдары тағы да көпшіліктің назарын аударды, бұл жолы ол КСРО аумағында болды. Орынбордан қайтқанда шалсыз қайтқан дұрыс емес. Батыс Еуропа әлі күнге дейін Оренбург ешкісі түбіне үлкен көлемде сатып алады.

Вариациялар

Шальдың "тіл тәрізді" құрылымы матаға ерекше сұлулық сыйлайды. Шаль үлкен болса да, салмағы 250-300 грамм болса да, оны неке балдағы арқылы өткізуге болады және қаз жұмыртқасының қабығына оңай сыяды. Орынбор шалының бірнеше түрі бар. Біріншісі - сұр (сирек кездесетін ақ) қалың түкті шаль. Орынборлық шашты баулау дәстүрі осы шаштардан басталған. Екіншісі - өте тығыз орамалдар мен паутиналар. Олар күнделікті киюге арналған және шаль сияқты жылу береді. Мұндай паутиналар Орск облысында тоқылған. Орынбор шалының үшінші түрі өте жұқа (аяқтардың паутинасы мен типпеттермен салыстырғанда). Әдетте, жұқа паутикалардың сәнді үлгілері болады және олар арнайы жағдайларда сәндік ретінде қолданылады. Ең жақсы жұқа паутиналар Сарақташ ауданының Жолтоже және Шушма елді мекендерінде тоқылған. Мұндай паутиналар кез келген киімді әсем безендіру ретінде қарастырылады. Паутинаның тоққышы жиек ретінде расондық жібек жіп, шаль үшін мақта жіп қолданады. Әр түрлі жіптің қалыңдығы әртүрлі. Паутиналарда әдетте екі үштен екісі қауырсын түкпірі мен үштен бірі - район жібек жіптері болады. Шаль мен шалдан басқа, Орынбордан бүгінге дейін басқа да бұйымдар тоқылады: жеңсіз жакеттер, пончолар, қалың және өте жылы свитерлер.

Ерекшеліктері

Сапалы шаль қолмен тоқылған жіптен тоқылған: тоқымашы мықты жүн жіптен тоқылғаннан кейін оны коммерциялық тоқылған жібек жіппен жамап қояды. Мұндай шаль немесе шал алғаш жасалғанда қалың көрінбейді. Олар киілген кезде гало пайда бола бастайды және көптеген жылдар бойы сақталады. Жақсы тоқушы айына екі паутина немесе үш шүберек тоқып алады. Үлгісі бар немесе жазуы бар үлкен шаль немесе шалбарды тоқу үшін бір ай немесе одан да көп уақыт кетеді. Қашқақ жүн мен жіптің қымбаттылығынан Орынбор шалы мен шалбасын қолмен жасау қымбатқа түседі.