Кіріспе

Ирландия аралында сөйленетін тілдердің жалпы сипаттамасы Ирландияда бірнеше тіл қолданылады. XVIII ғасырдың соңынан бастап ағылшын тілі ирланд тілінің орнын басып, ең көп таралған тіл болды. Солтүстік Ирландияда ағылшын тілі халықтың 95% үшін негізгі тіл болып табылады және де-факто ресми тіл болып табылады, ал ирланд тілі ресми тіл ретінде танылады, ал Ольстер шотланд тілі 2022 жылғы Тұлға және тіл (Солтүстік Ирландия) заңы бойынша азшылық тілі ретінде танылады.

Тарихи тілдер

Ирландиядағы ең көне тілдік жазбалар шамамен б.з.д. Бұған дейін темір дәуіріндегі Ирландияда сөйленген тілдер қазір қалпына келтірілмейді, дегенмен ирланд топонимиясында іздер бар деген кейбір мәлімдемелер бар.

Ағылшынша

Орта ағылшын тілі алғаш рет 12 ғасырда Камбро Норман қоныстанушылары арқылы енгізілген. Бастапқыда ол кең таралған тіл ретінде қалыптаспады, өйткені норман элитасы англо-норман тілінде сөйледі. Уақыт өте келе, көптеген норман отарластары ирландтықтармен үйленіп, олардың мәдениеттеріне бейімделіп, кейбіреулері тіпті "ирландтықтардан да ирландтық" болып кетті. Тюдорлар Ирландияны жаулап алғаннан кейін және 1610-15-жылдардағы Ольстер плантациясы, әсіресе ескі Паледе, Елизавета ағылшын тілі соттың, сот, әкімшілік, бизнес, сауда және жер иеленуші дворяндардың тілі болды. Бір тілді ирланд тілінде сөйлейтіндер, әдетте, кедей және білімсіз, жері жоқ таптарға жататын. Ирланд тілі жергілікті тіл ретінде қабылданды, бірақ сол кезде, қазір сияқты, ағылшын тілін еркін меңгеру әлеуметтік мобильділік пен жеке жетістіктерді қалағандар үшін маңызды элемент болды. Ұлыбритания мен Ирландияның заң шығарушы одағынан кейін Ирландияның ұлттық мектептерін демеушілікке ие болған және тегін мемлекеттік бастауыш білім берген Ирландияның білім беру актілері, Hiberno ағылшын тілі ирланд тілінің орнын басты. 1850-ші жылдардан бастап ағылшын тілінде білім беруді Ұлыбритания әкімшілігі де, Рим-католик шіркеуі де қолдады. Бұл аштықтан кейін АҚШ-та және бүкіл империяда жаңа өмір іздеуге мәжбүр болған иммигранттар толқынына үлкен көмек болды. Содан бері әртүрлі жергілікті гиберно ағылшын диалектілері бүкіл аралдағы жергілікті тілді құрайды. 2002 жылғы санақ бойынша Ирландия Республикасында 103 000 британдық азамат, 11 300 америкалық және 8900 нигериялық тұрады, олардың барлығы ағылшын тілінің басқа диалектілерін айтады. 2006 жылғы санақ бойынша Ұлыбританиядан 165 000 адам, ал АҚШ-тан 22 000 адам тіркелген. 2016 жылғы санақ бойынша Ұлыбритания азаматтарының саны 2002 жылғы деңгейге дейін төмендеді: 103,113.

Ирландия

Алғашқы алғашқы ирланд тілін кельт тілінде сөйлейтіндер енгізген. Бастапқы ирланд тілінен 5 - 10 ғасырларда айтылған көне ирланд тіліне, содан кейін ортаңғы ирланд тіліне айналды. Ортаңғы ирланд тілінде Ирландия, Шотландия және Мэн аралында 12 ғасыр бойы сөйленген, содан кейін ол Ирландияда қазіргі ирланд тіліне, Шотландияда шотланд гаэль тіліне, Мэн аралында манкс тіліне айналды. Бүгінде ирланд тілі Ирландия Республикасының бірінші ресми тілі ретінде танылған және Еуропалық Одақта ресми түрде танылған. Бастапқы тіл ретінде ирландша сөйлейтін қауымдастықтар, әдетте, аралдың батыс жағалауындағы кездейсоқ аймақтарда, бірлесіп, Галтахт деп аталады. 2016 жылғы Ирландияда халық санағы кезінде 8068 халық санағы формасы ирланд тілінде толтырылды, ал жалпы санының 74000-нан аз бөлігі (1,7%) күнделікті сөйлегендерін айтты. 2016 жылдың сәуір айында ирланд тілінде сөйлеуге біраз мүмкіндік бар деген сұраққа "иә" деп жауап бергендердің жалпы саны 1 761 420 адам, бұл респонденттердің 39,8 пайызы. RTÉ-де Nuacht, жаңалықтар шоусы, ирланд тілінде және Léargas, деректі шоу, ирланд тілінде ағылшын тілінде субтитрлермен көрсетіледі. 2003 жылғы ресми тілдер туралы заң ирланд азаматтарына ирланд тіліне қатысты көптеген жаңа құқықтарды берді, соның ішінде сот ісін жүргізуде ирланд тілін қолдану. Барлық Дель талқылаулары ирланд тілінде де жазылады. 2007 жылы ирланд тілі Еуропалық Одақтың 21-ші ресми тілі болды.

Ольстер шотландтары

Ольстер шотланд тілі - шотланд тілінің диалектісі. Оны қолдайды және қолдайды Ulster Scots Agency, трансшекаралық орган. Шотланд диалектісіне қарама-қарсы тәуелсіз тіл ретінде оның мәртебесі талқыланды.

Шелта

Шелта - ирланд және ағылшын тілдеріне негізделген, әдетте ирланд саяхатшы қауымдастығы сөйлейтін диалекті. Оны ирланд тілінде сөйлейтіндер Gammon деп, ал лингвистикалық қауымдастық Шелта деп атайды. Бұл ағылшын және ирланд тілдерінің араласқыны, ал ирланд тілі лексификатор тілі болып табылады. Шелта - бұл құпия тіл, Саякатшылар оны саяхатшы еместермен бөлісуден бас тартады, оны "Буферлер" деп атайды. Буферлер алдында Шелта тілінде сөйлегенде, Саякатшылар бұл құрылымды жамылып, олар Шелта тілінде сөйлемейтін сияқты көрінеді. Егер шеттен келгендер тілдің толық білетінін білсе, бұл Traveller қауымдастығына одан әрі кемсітушіліктер әкелуі мүмкін деген қорқыныш бар.

Ым тілдері

Ирландияның көп бөлігінде қолданылатын ым тілі - ирланд ым тілі. Ол сөйлеумен ирланд немесе ағылшын тілдеріне көп қатысы жоқ, ал француздық ым тіліне (LSF) жақын. Солтүстік Ирландияның ым тілі Солтүстік Ирландияда қолданылады және әртүрлі жолдармен ISL және BSL-ге байланысты. ISL Солтүстік Ирландияда да қолданылады.

Көшіп келуші тілдер

Ирландияға көшіп келудің артуымен тілдерді меңгерген адамдардың саны едәуір өсті. Төмендегі кестеде 2016 жылғы халық санағы бойынша ағылшын, ирланд немесе ым тілінен басқа тілде сөйлейтін штатта тұратын және тұратын халықтың саны көрсетілген.

Өліп қалған тілдер

Бұл тілдердің ешқайсысында халықтың көпшілігі сөйлемейді, бірақ олар тарихи қызығушылыққа ие, олар ирланд және гиберно ағылшын тілдеріне қарыз сөздер береді.

Латын тілі

500 жылы алғашқы христиандар кесек латын тілінде сөйлеген. Ол шіркеу тілі болып қала берді, сонымен қатар 1171 жылы Норманның жаулап алуынан бұрын және кейін ресми жазбаша тіл болды. 1962-1965 жылдары Ватикан II реформасына дейін Рим-католик шіркеуі шіркеуде латын тілінде қызмет атқарды. Латын тілі әлі күнге дейін Дублиндегі, Корктегі, Лимериктегі және Стамуллендегі аз сандағы шіркеулерде қолданылады.

Норман тілі

Норман отарлаушылары (әсіресе олардың элитасы) 1169 жылы Ирландияға Норманның басып кіруі кезінде Норман немесе Англо-норман тілдерін енгізді. Норман тілінен "Заңдық француз" сөздері алынған, олардың кейбіреулері аралдағы екі юрисдикцияда белгілі бір заңдық мақсаттар үшін қолданыла береді.

Йола

Йола тілі - орта ағылшын тілінен тараған тіл, 19 ғасырға дейін Уэксфорд графтығында сақталған.

Фингал тілі

Фингаль тілі Йола тіліне ұқсас, бірақ 19-ғасырдың ортасына дейін Фингалда сөйленген.

Хиберно-идиш тілі

Гиберно идиш тілінде ирландтық яһудилер соңғы кезге дейін сөйлеген, содан кейін көпшілігі ағылшын тіліне ауысты. Ол литвалық идиш тілінен алынған.

Ирландия Республикасы

Бастауыш сыныптарда оқушылардың көпшілігі ағылшын және ирланд тілдерінде сөйлеуге, оқуға және жазуға үйреніп жатыр. Мектептердің басым көпшілігі ағылшын тілінде оқытады, бірақ gaelickoil-дің саны артып келеді. Екінші деңгейдегі студенттердің көпшілігі ағылшын тілін L1 тіл ретінде, ал ирланд және басқа да континентальдық еуропа тілдерін L2 тіл ретінде үйренуге шешім қабылдайды. Білім беру департаменті ирланд тілін L1 тіл ретінде ұсынбайды. Профессор Дэвид Литтл (2003 жылдың қарашасы) L1 ирландтық гэль тілінде оқу бағдарламасын енгізудің шұғыл қажеттілігі бар екенін айтты. Ол An Bord Curaclaim agus Scrúduithe (Оқу бағдарламалары мен емтихандар жөніндегі кеңес) Тілдерді зерттеу жөніндегі кеңесінің 1987 жылғы баяндамасынан үзінді келтірді: "Айрланд тілінің L1 деңгейінде негізгі білімнен кейінгі деңгейдегі қажеттіліктері мүлдем ескерілмегенін атап өту керек, өйткені қазіргі уақытта оқу бағдарламалары мен бағдарламалары бойынша L1 және L2 деңгейінде ирланд тілін үйренетіндер арасындағы тілдік айырмашылықтар танылмайды". Жоғарғы сыныпта білім алушылар француз, неміс, итальян және испан тілдерін меңгеруге болады. Кейбір мектептерде екінші деңгейде ежелгі грек, еврей және латын тілдері сабақтары ұсынылады. Ирландияға он жасқа дейін көшіп келмеген студенттер ирланд тілін үйренуден босатылуы мүмкін. Оқу қиындықтары бар оқушылар да бұл талаптан босатылады. Жақында жүргізілген зерттеулер бойынша, ирланд тілін үйренуге рұқсат алған оқушылардың жартысынан көбі Еуропа континентіндегі басқа тілді үйренуге бет бұрған. Келесіде 2007 жылы Leaving Certificate деңгейінде алынған шет тілдерінің тізімі келтірілген, содан кейін математиканы салыстыру үшін барлық студенттердің пайыздық көрсеткіші (математика міндетті пән). Тіл Жоғары деңгей Орта деңгей Жалпы үміткерлер % математика L1 ағылшын тілінде 31,078 17,277 48,355 98.79% L2 ирланд тілінде 13,831 25,662 44,018 89.94% L2 француз тілінде 13,770 14,035 27,805 56.695% L2 неміс тілінде 4,554 2,985 7,539 15.372% L2 испан тілінде 1,533 1,127 2,660 5.424% L2 итальян тілінде 140 84 224 0.457% латын тілінде 111 111 0.226% L2 жапон тілінде 90 90 0.184% L2 араб тілінде 117 13 130 0.265% L2 орыс тілінде 181 181 0.369% L2 латыш тілінде 32 0.065% L2 литва тілінде 61 0.125% L2 голланд тілінде 16 0.033% L2 португал тілінде 27 27 27 0.055% L2 поляк тілінде 53 53 0.108% L2 румын тілінде 25 25 0.051%

Солтүстік Ирландия

Солтүстік Ирландияда білім беру жүйесіндегі басым тіл ағылшын тілі болып табылады, ал ирланд орта мектептері тек ирланд тілінде оқытады. ULTACH Траст ағылшын тілінде оқытатын мектептерде ирланд тілін дамытуды үйлестіреді. GCSE және A деңгейлі біліктіліктерінде ирланд тілі Солтүстік Ирландияда ең көп таңдалған 3-ші қазіргі заманғы тіл болып табылады және Ұлыбританияда ондыққа кіреді. GCSE ирланд және A деңгейі бойынша ағылшын тілінен білім алушылар саны артып келеді, сонымен қатар тілдің қолданылуы да артып келеді.