Кіріспе

12201236 Грузия патшалығының монғол шапқыншылығы Грузияның монғол шапқыншылығы, ол сол кезде Грузияның өзінен, Армениядан және Кавказдың көп бөлігінен тұратын, 13 ғасыр бойы бірнеше шапқыншылықтар мен кең ауқымды рейдтерден өтті. Моғол империясы алғаш рет Кавказда 1220 жылы генералдар Субутай мен Джебе Хорезм империясының жойылуы кезінде Хорезмнің Мұхаммед II-ін қуып шыққан кезде пайда болды. Грузия мен Арменияның біріккен әскерлерін жеңген шабуылдар сериясынан кейін Субутай мен Джебе солтүстікке қарай Киев Русына басып кіруді жалғастырды. 1236 жылы Кавказ мен шығыс Анатолияны толыққанды жойған монғолдар Грузия патшалығын, Рум сұлтандарын және Трапезунд империясын бағындырды, Киликияның әрмен патшалығы және басқа да кресттік мемлекеттер монғолдардың вассалдарын ерікті түрде қабылдады, ал Ассасиндер жойылды. Кавказдағы монғол билігі 1330-шы жылдардың аяғына дейін созылады. Сол кезеңде патша Георг V Жарқын Грузияның патшалығын қысқа уақытқа қалпына келтірді, содан кейін Тимурдың Грузияға шабуылдарынан кейін ол ыдырап кетті.

Бастапқы шабуылдар

Грузияның моңғолдық иеліктеріне кіргені сол кездегі патшалықтың әлеуеті жоғары болған кез еді. Бірінші байланыс 1220 жылдың күзінде болды. Осылайша монғолдар солтүстікке қарай жүріп, солтүстік-шығыс Армения мен Ширванды тонады. Бұл оларды Кавказ арқылы Аланға және Оңтүстік Ресей далаларына алып барды, онда моңғолдар Калка өзенінің шайқасында (1223) Рус-Кыпчак әскерлерін талқандады. Бұл шабуылдар грузиндерді кімнің шабуыл жасағаны туралы ойдан тайдырады. 1223 жылы монғолдар Грузияға қатысты жоспарларын кейінге қалдырғандай көрінген кезде, король Георгий IV-тің әпкесі және оның мұрагері королева Русудан папа Онорий III-ге жазған хатында грузиндер монғолдарды мұсылмандармен соғысқандықтан христиандар деп ойлаған, бірақ олар пұтқа табынушылар болып шықты. Монғол шапқыншылығы бесінші крест жорығының тағдырын да өзгертті. Грузия өзінің керемет әскерін солтүстікке екінші майданды ашуға жібермекші болды. Моңғолдар грузин әскерін жойғандықтан, ол көмектесе алмады, ал Еуропалық крестшілер ешқашан келмейтін одақтастарын белсенді түрде күтіп, маңызды уақытты өткізді. 1219 жылы Трансоксанға шабуыл кезінде Шыңғыс хан қытайлық катапультті бөлімді соғыста қолданды, олар 1220 жылы Трансоксанда қайтадан қолданылды. Қытайлар катапульттерді оқ-дәрі бомбаларын лақтыру үшін қолданған болуы мүмкін, өйткені олар бұл уақытта оларды бұрыннан білген. 1239 - 1240 жылдары Солтүстік Кавказға жорық жасаған монғолдар қытай қаруын тағы да қолданды.

Грузияның монғолдық жаулауы

1236 жылы монғолдар Кавказға үшінші рет шабуыл жасады. Грузияның құлдырауына әкелетін бұл шабуылға 1225 жылы Грузия үкіметінен монғолдарға қарсы соғысын қолдауды талап еткен Хорезмдік босқын шаһ Джалал ад Дин Мингбурнумен болған қасіретлі қақтығыс басталды. Хорезмдіктердің соңынан шыққан Тбилиси 1226 жылы басып алынды, Грузия патшалығының бұрынғы күші мен өркендеуінің көп бөлігі жойылып, ел монғолдықтардың жақындап келе жатқан жаулап алуларына қарсы қорғанышсыз қалды. 1231 жылы Минбурну қайтыс болғаннан кейін, моңғолдардың қолы ақыры бос болды және 1236 жылы көрнекті моңғол қолбасшысы Чормакан Грузияға және оның вассалдық әрмен княздіктеріне қарсы үлкен әскерді басқарды. Шекаралық аймақтарда әскери лауазымдарды атқарған грузин және армян абыройлыларының көпшілігі ешқандай қарсылықсыз мойынсұнды немесе қарсылықтарын өз қалпақтарына шектеді, ал басқалары қауіпсіз аймақтарға қашуды жөн көрді. Олардың мойынсұнуы монғолдарға әскери қызмет атқаруды талап етті. Русудан патшайым Тбилисиден Кутаисиге көшіп кетуі керек болды, ал кейбір адамдар Грузияның таулы аймағына көшіп барды. Шығыс Грузияны (Тау емес) Атабег Аваг Мхаргрдзели мен Егарслан Бакурцихелидің қолына қалдырды. Грузияның ірі контингенттері монгол байрақтары астында Аламұтта (1256), Бағдадта (1258), Айн Джалутта (1260) және басқа жерлерде соғысты, ондаған мың сарбаз жоғалтты, ал Грузия және жалпы Кавказ монгол күштеріне қарсы жергілікті қорғаушыларсыз қалды. Иронияға орай, Көсе Даг шайқасында (1243), монғолдар Румдың сельджуктарын талқандаған кезде, монғолдықтардың қатарында кем дегенде үш мың грузин көмекшілері шайқасты, ал грузин князі Фарадавла Ахалцихели сельджуктар әскерінің қолбасшысы болды. Польшаның Бенедиктінің айтуынша, монғолдардың қол астында өмір сүрген кейбір грузиндер өте құрметтелетін, өйткені олар күшті және соғысқа бейім халық деп саналған. 1256 жылы Грузия Персияға (Иран) қарасты Ильхан империясының моңғолдық қол астына кірді. 1259-1260 жылдары Давид Нарин бастаған грузин дворяндары монғолдарға қарсы көтеріліп, Имеретиді (батыс Грузия) монғолдардың бақылауындағы шығыс Грузиядан бөліп алуға қол жеткізді. Дәуіт Олу өзінің туысына көтеріліске қосылуға шешім қабылдады, бірақ Горидің жанында жеңілді және тағы да монғол билігіне бағынуға мәжбүр болды. 1261 жылдан бастап Кавказ елдері арасында Иль-ханидтер мен Алтын Орданың басқа бір монғол империясы арасындағы соғыс өрбіді. Грузияның бірлігі бұзылып, ақсүйектер моңғолдардың елге билігін жеңілдеткен патшаға қарсы көтерілуге шақырылды. 1266 жылы Самцхе (Ахалцихе астанасы) князі Саргис Джекелиге хан Абака арнайы қорғаныс пен қамқорлық берді, осылайша Грузияның тәжіне тәуелсіздік алды. Келесі (шығыс) грузин патшасы Деметр II, "Адал" (12591289), Иль-хандарды бөлген интригалар арқылы елін қайта жаңғыртуға тырысты, бірақ Аргун ханға қарсы сәтсіз төңкеріс жасады деп күдікті, Грузияны басып алудан құтқару үшін, берілуге және өлім жазасына кесуге келісті. Содан кейін патшалық анархияға жақын болды. Батыс Грузия Ильханнан тәуелсіздік алғанмен, шығыс Грузия ауыр салықтан және тұрақсыз саяси жағдайдан зардап шекті. Көп шіркеулер мен монастырлар салық төлесе де, моңғолдар діни мәселелерде көпшілікке бейім еді. Дәуіт VIII-дің көтерілісі (12921310), ұзаққа созылса да, Грузияны азат етуге әкелмеді, бірақ бірқатар құртаң жазалау экспедицияларын бастады. Моңғолдар бәсекелес монархтарды көтеру және құлату арқылы және азаматтық қақтығысты қоздырып, елдегі билікті сақтауға тырысты, бірақ олардың Грузияға ықпалы Персиядағы Иль-хан билігінің ыдырауымен біртіндеп әлсіреді.

Грузия патшалығының қайта өркендеуі мен құлдырауы

Георг V-дің тұсында қысқа уақытқа қайта қосылу мен қайта жаңғыру болды (1299 - 1302, 1314 - 1346). Ілхандықтардың улус-бегі Чупанның қолдауымен Георгий Грузияның тәуелсіздігіне қарсы тұрған қарсыластарын жойды. Георг V Имеретиді жаулап алып, соңғы тиімді Ильхан Абу Сайид қайтыс болғанға дейін бүкіл Грузия патшалығын біріктірді. 1319 жылы Георгий мен монғолдар Грузияның илхандық губернаторы Құрумшидің көтерілісін басады. Моғол хандықтары мен илхандық генералдар арасындағы ішкі жанжалдың салдарынан Грузиядағы барлық моғол әскерлері 1320 жылдары кері шегінген. 1321 жылы Авиньон епискобының хатында татар империясының (Ильханат) бір бөлігі болып табылатын шиғымашыл адамдар (грузиндер) туралы айтылады. 1327 жылы Парсыда Иль-хан Әбу Саид билігінің ең үлкен оқиғасы болды, атап айтқанда, бір кездері барлық күшті министр Чупанның ұятқа қалуы мен өлтірілуі. Бұл монғол сарайындағы қамқоршысынан айырылған Георгий үшін ауыр соққы болды. Грузиядағы монғол гарнизонына қолбасшылық еткен Чупанның ұлы Махмудты өз әскері тұтқындап, өлтіреді. Кейіннен Қутлугшахтың ұлы Икбалшах Грузияның (Гуржистанның) монғол губернаторы болып тағайындалды. 1330 жылы Георг V Имеритияны басып алып, бүкіл Грузияны біріктірді. Сондықтан, соңғы тиімді Ильхан Әбу Сайидтің өлімінен төрт жыл бұрын Грузияның екі патшалығы қайтадан бірікті. 1334 жылы Грузиядағы Илхандық губернатор лауазымын Әбу Сайид Жалаирдің Шейх Хасанға берді. Тимуридтерден бұрын Грузия патшалығының бұрынғы вассалдарының көпшілігі монғолдық Жалаирлар мен Чобанидтер қол астында болды. Түркі-монғол жаулап алушы Тимурдың 1386 - 1403 жылдар аралығында жасаған сегіз шабуылы Грузия патшалығына үлкен соққы болды. Оның бірлігі ақыр соңында бұзылып, 1491 жылы Грузия бірнеше кішігірім патшалықтар мен княздіктерге бөлінді, олар Ерте замана кезеңінде Грузия 1801 жылы Ресей империясына қосылғанға дейін Сафавидтер мен Османлы билігіне қарсы тәуелсіздігін сақтап қалу үшін күресті.