Кіріспе

Халшаны ханшайымы (шамамен 1405 - 1461) София Халшаны (;; Zofia Holszańska; 1405 - 21 қыркүйек 1461 жылы Краковта), тек Сонка деп аталатын, туғаннан Халшаны ханшайымы және Польшаның королі және Литваның Жоғарғы герцогы Иогайланың төртінші және соңғы әйелі. Владыслав III мен Казимир IV-тің анасы ретінде ол Ягеллон әулетінің негізін қалаушы.

Жас шағы және Жогайламен неке

София Витауттың әйелі Улиана Олшанскаяның немересі, Витауттың оң қолы Иван Олшанскийдің ұлы Гольшанский Андрий Иванович пен Друцька Олександра Дмитрівнаның ортаңғы қызы. Дмитрийдің кім екендігіне қатысты тарихшылар арасында келіспеушіліктер бар: поляк тарихшылары әдетте Жогайланың туғаннан туған ағасы Дмитрий I Старшийді, ал орыс тарихшылары Рурикид тектес Дмитрий Семеновичті ұсынады. Әкесі ол кішкентай кезінде қайтыс болды, ал отбасы Друкке көшіп, Александраның ағасы Симион Друцкиймен бірге тұрды. София русиан ортасында өскен және Шығыс православиелік христиан (оның православиелік аты София, бірақ оның русиан аты Соня / Сонка) болды. Ол сауатсыз және көп жағдайда білімсіз болған деп есептеледі. Софияның Жогайламен алғаш рет қашан кездескені белгісіз. Олар 1420-1421 жылдардағы қыста Жогайла Друкқа барған кезде кездескені белгілі. Сол кезде София әлі жасөспірім, ал Жогайла 60-70 жаста еді және үш рет жесір қалған (соңғысы 1420 жылы мамыр айында Елизавета Грановская қайтыс болған). Оның тек бір ғана қызы, Хедвиг Ягиеллон, өмір сүрді, ал мұрагер еркек емес. Олардың некелерін оның ағасы Симион Друцкий мен әпкесі Витаутас қолдады, бірақ поляк ақсүйектері мен Баварияның София деген жесір ағасына үйленуді ұсынған Рим императоры Сигизмунд қарсы болды. Әдетте, үлкен әпкеден бұрын кіші әпке үйленсе, бұл ұят болар еді. Сондықтан Софияның үлкен әпкесі Василиза 1421 жылы Иогайланың туғаннан туған ағасы Владимир Ольгердовичтің ұлы Иван Бельскийге тұрмысқа шықты. 1422 жылдың ақпан айында София Рим-католик дінінде шомылдыру рәсімінен өтті (София - оның католиктік шомылдыру рәсімінің аты). Самогития епискобы Тракайлық Матиас жүргізген үйлену рәсімі 7 немесе 24 ақпанда Наварудакта өтті. Алайда оның Польша патшайымы ретінде таққа отырғызылуы екі жылдан кейін, 1424 жылы 5 наурызда болды. Бұл кешіктіру поляк дворяндарының қарсылығы және София мен Жогайланың араларындағы қарым-қатынастың алыс болуымен түсіндіріледі.

Корольдік жұбайы

1422 жылдың наурыз айында София Краков қаласындағы Вавель қамалына көшіп барды. Онда ол император Сигизмунд пен ханшайым Гедвигтің жақтастары, әсіресе Збигнев Олесницкий, Тенчинский және Тарновский отбасыларының жаушылығына ұшырады. Бір жыл бойы ерлі-зайыптылар көбінесе бөлек уақыт өткізді: Йогайла Голлуб соғысына Пруссияға, қысты өткізу үшін Литваға, император Сигизмундпен келіссөздер жүргізу үшін Венгрияға барды, ал София Краковта қалды. Шетелдік және жаулас сарайда жалғыз қалған София Жогайлаға өзінің бақытсыздығын білдіретін хаттар жазады. 1423 жылы сәуір айында ғана Жогайла Софияны Ресейге саяхатқа шығарып, онымен бірге болды. Жоғала Софияны Гнезнен архиепискобы Войцех Ястрзенебич патшайым етіп тағайындайтын шараны қолданғандықтан, олардың қарым-қатынасы осы сапар барысында нығайып кеткен болса керек. 1424 жылдың наурыз айында таққа отырғызу салтанаты бес күн бойы өтті. София Стара-Загость және Богучице-Пьервезе ауылдарын және 20 000 грзюна Прага грошенесін алды. 1424 жылы 30-31 қазан түнінде ол Польшаның Владыслав III-ін тудырды, бұл 114 жылдан кейін Польшада туған алғашқы мұрагер. Ол Софияның Польшадағы беделін және саяси ықпалын арттырды. Көп ұзамай ата-анасы Владиславтың билікке ауысуын қамтамасыз ету үшін саяси күреске кіріседі. Польшаның ақсүйектері Жогайланың таққа деген талабы тұқым қуалайтын емес екенін және жаңа патшаны ақсүйектер сайлауы керектігін мәлімдеді. Брестте (сәуір 1425) және Ленчицада (мамыр 1426) өткен съездерде дворяндар Владислав тек белгілі бір асыл еріктіктерді растап, Софияның регенттік ұсынысынан бас тартса ғана мұрагер болатынын мәлімдеді. Жогайла мұндай шешіммен келіспей, сайлауалды кампаниясын жалғастырды. 1426 жылы 16 мамырда Краковта София Жогайланың екінші ұлы Казимирді дүниеге әкелді. Алайда, 1427 жылы 2 наурызда бала қайтыс болды. Бұл тарихи дереккөздердегі даталар 1950 жылы Казимирдің сүйегін зерттеу кезінде сүйектердің шамамен 18 айлық балаға тиесілі екенін анықтаған. 1427 жылдың көктемінде үшінші баласын жүкті кезінде Софияны неке адалдығын бұзғаны үшін айыптап, Владиславтың және әлі туылмаған Казимирдің әкелігіне күмән тудырды. Оның екі қызметшісі тұтқындалып, азапталды және Софияның сүйіктілері ретінде жеті адам аталды: Роговтың қазынашысы Хиньча, Пётр Куровский, Вавржинец Зареба, Ян Краска, Ян Коньецпольский, Пётр және Добислав ағайындылары. Бұл іс сотқа дейін барды. София үшінші ұлын дүниеге әкелгеннен кейін, сот алдында өзінің кінәсіз екенін айтып ант берді, содан кейін іс қаралмады. Бірнеше ай бойы созылған жанжалға қарамастан, Софияның балаларының әкелігі қайтадан күмәнге ұшыраған жоқ. 1427 жылы 29 немесе 30 қарашада София Казимир IV Ягеллонды дүниеге әкелді. Патша жұбы ұлдарының Польша тағына ие болу құқығын қамтамасыз ету үшін жұмыс істеуді жалғастырды. 1428 жылдың күзінде ерлі-зайыптылар Литваға сапар шегіп, Ұлы князь Витауттадан Литваның патшалық тәжін алу жоспарын қолдаған болар. Қарт Витауттың мұрагері болмағандықтан, оның тажы Жогайла мен оның ұлдарына берілмек. Егер поляк дворяндары поляк-литвалық одақты сақтағысы келсе, олар Жогайланың ұлдарын поляк тағына сайлауға мәжбүр болар еді. Тарихшылар бұл стратегияны "ұрақты Литва арқылы мұралық Польшаға" деп түйіндеді. Алайда бұл жоспарға поляк ақсүйектері қатты қарсылық білдірді, ал Витаутас таққа отырғызуды талап етті. Ақырында Жогайла беріліп қалды. 1430 жылы наурыз айында Едльняда өткен съезде ол дворяндардың Уладьслав тек дворяндарға белгілі бір артықшылықтарды растаса ғана мұрагер болатынын және София регент бола алмайтынын мәлімдегенін қабылдады. Витаутас 1430 жылдың қазан айында қайтыс болды. Литвадағы мұрагерлік даулар Литваның Азамат соғысына (1431-35) және Польша-Тевтон соғысына (1431-35) әкелді. Бұл Литва арқылы Польшада мұрагерлік құқықтарды қамтамасыз ету стратегиясын құлатты және 1433 жылдың қаңтарында Иогайла Едльнядағы съездің қарарларын бекітті. Польша патшаларын, тіпті бір әулеттің патшаларын да, ақсүйектер сайлаған. 1431 жылдың желтоқсанында Бранденбургтің курфюрстiк королі Фридрих II-ге айттырылған ханшайым Хедвиг Ягелон бір жыл бойы ауырған аурудан қайтыс болды. Софияны ұрпақ таласынан айыру үшін өгей қызын уландырды деп айыптады. София тағы да өзінің кінәсіз екенін мойындап ант беруге мәжбүр болды.

Ана патша

1434 жылы 1 маусымда Жогайла Городокта қайтыс болды. Билікті епископ Збигнев Олесницкий және оның жақтастары басып алды. 1434 жылы 25 шілдеде Едлян съезінің шешімдері бойынша он жасар Польшаның Владыслав III Польшаның патшасы болып тағайындалды. Регенттік патшалық кеңеске тапсырылды, бірақ тікелей София мен Олесницкийге емес, олар кеңесте ықпал ету үшін күресті жалғастырды. 1435 жылы жазда София кіші әпкесі Ильяш Молдавияға Польша түрмесінен қашып, Молдавияның билігін қайта алуға көмектесті. Иляш Владиславқа адалдық ант берді, Молдавия Польшаға құрмет көрсетті. Ол сондай-ақ Владыслав пен Люксембург герцогинясы Аннаның некелесу жобасын қолдады, ол сол кезде Венгрия және Богемия Корольдігінің мұрагері болды. Алайда жоба іске аспады. Рим императоры Зигмунд қайтыс болғаннан кейін, Богемияның дворяндары, негізінен Австрияның Альбертіне қарсы шыққан гуситтер, 1438 жылы наурыз айында Хрудимде Казимир IV Ягеллонды өздерінің патшасы етіп сайлады. Софияның бұл сайлауды жеңілдету үшін қандай да бір іс-қимыл жасағаны белгісіз, бірақ ол жалпы алғанда гуситтерді қолдады, ал Олесницкий оларға қатты қарсы болды. 1438 жылдың күзінде поляк әскері Богемияға басып кірді. Алайда, науқан нашар ұйымдастырылды және Казимирдің жақтастары Желеницеде жеңілгеннен кейін, әскер 1438 жылдың қазан айында Польшаға оралды. 1438 жылдың желтоқсан айында поляк ақсүйектері Пиотрков Трибуналскиде жиналып, 14 жасар Владиславты кәмелетке толған деп жариялады. Бұл регенттікті ресми түрде таратты, бірақ Софияның Олесницкийге қарсы ұстанымын нығайта алмады. Ол "патшаны қорғау және патшалықтағы тәртіпті сақтау" конфедерациясын ұйымдастыруға белсенді түрде қатысты, ол Олесницкийге қарсы шығып, гуситтерді қолдады. Мельстиндік Спайтек бастаған конфедерация Гротники шайқасында жеңілді. 1439 жылдың қазан айында Альберт қайтыс болғаннан кейін, венгр абыройы Владиславты өздерінің патшасы етіп сайлады. София Владиславты Венгрия шекарасына дейін алып барды. Олар 1440 жылы 22 сәуірде Чорстын қаласында қоштасты. София сол кезде үлкен ұлын соңғы рет көрді. 1440 жылдың наурыз айында Литваның ұлы князі Сигизмунд Кестутаитис өлтірілді. Владыслав Венгрияда болғанда, Литваның Юнас Гоштаутас бастаған ақсүйектері Казимирді Вильнюске шақырып, оны Ұлы герцог етіп сайлады. София Польшада қалып, келесі төрт жылды Санок елі мен Санок қамалына арнады. Ол жақсы әкімші болғандықтан, жергілікті тұрғындардың құрметін алған. Алайда ол жерінен алатын табысы патшалық өмір салтын ұстап тұруға жеткіліксіз болды, сондықтан ол қарыздар болды. Владыслав 1444 жылы 10 қарашада Варна шайқасында қаза тапты. Бұл жаңалық Софияны ұлттық саясатқа қайта оралды. 1445 жылы сәуірде ол поляк ақсүйектері Казимирді өздерінің патшасы етіп сайлаған Сиерадждегі съезге қатысты. Алайда Казимир патшалық таққа ие болуға асықпай, Польшаға барудан бас тартты. София Литваға сапар шегіп, онда ол бес жыл бойы бөлініп тұрғаннан кейін Казимирмен 1445 жылы қазанда Гроднада кездесті. Казимир Польшаға келуден бас тартты, ал келесі екі жыл бойы София Казимир мен поляк ақсүйектері арасында делдал ретінде әрекет етті. 1446 жылы поляк ақсүйектері Казимир бас тартса, Варшаваның Болеслав IV-ін өздерінің патшасы етіп таңдады. София тағы да уәзірлерін жіберіп, ұлын патша болуға шақырады. Ян Дюгостың айтуынша, Софияның аналық өтініші абыройына Болеславты қолдаған Олесницкийге қарамастан Казимирді Новый Корчиндегі патша ретінде бекітуге көндірді. 1447 жылы 25 маусымда Казимир Польшаның патшасы болды. Жаңа патша ретінде Казимир Олесницкийді биліктен оқшаулады, бірақ Софияға патшалық кеңеске қатысуға рұқсат берді. Ол Казимирдің саяхаттарына еріп, оның шешімдеріне ықпал етуді жалғастырды. Казимир Софияның немерелері Роман II мен Молдавияның Александрелін қолдады. 1454 жылы Казимир Австрияның Елизаветасына үйленгеннен кейін оның ықпалы едәуір төмендеді. Оның соңғы белгілі саяси әрекеті жаңадан сайланған Папа Пий II-ге поляк-тевтон соғысына (1454-66) қатысты пікірін білу үшін елші жіберген. Дюгостың айтуынша, София көп қарындаш жеп, емделуден бас тартқаннан кейін ауырып кетті. Ауруы күрт ушығып, ол шалдықты. Ол 1461 жылы 21 қыркүйекте қайтыс болды. Ол Вавель соборының Киелі Үштік шіркеуінде жерленді. Ол 1431-1432 жылдары шіркеудің құрылысын және безендіруін қаржыландырған. Ол қайтыс болған кезде оның төрт немересі мен бір немере қызы бар еді. София Киелі кітаптың поляк тіліне аударылуына қаржылай қолдау көрсетті (1453 - 1461). Аударма әлі а...