Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Халшаны ханшайымы (шамамен 1405 - 1461) София Халшаны (;; Zofia Holszańska; 1405 - 21 қыркүйек 1461 жылы Краковта), тек Сонка деп аталатын, туғаннан Халшаны ханшайымы және Польшаның королі және Литваның Жоғарғы герцогы Иогайланың төртінші және соңғы әйелі. Владыслав III мен Казимир IV-тің анасы ретінде ол Ягеллон әулетінің негізін қалаушы.
Princess of Halshany (c. 1405–1461)
Sophia of Halshany (; ; Zofia Holszańska; c. 1405 – 21 September 1461 in Kraków), known simply as Sonka, was princess of Halshany by birth and Queen consort of Poland as the fourth and last wife of Jogaila, King of Poland and Supreme Duke of Lithuania. As the mother to Władysław III and Casimir IV, she is the co founder of the Jagiellonian dynasty.
Жас шағы және Жогайламен неке
София Витауттың әйелі Улиана Олшанскаяның немересі, Витауттың оң қолы Иван Олшанскийдің ұлы Гольшанский Андрий Иванович пен Друцька Олександра Дмитрівнаның ортаңғы қызы. Дмитрийдің кім екендігіне қатысты тарихшылар арасында келіспеушіліктер бар: поляк тарихшылары әдетте Жогайланың туғаннан туған ағасы Дмитрий I Старшийді, ал орыс тарихшылары Рурикид тектес Дмитрий Семеновичті ұсынады. Әкесі ол кішкентай кезінде қайтыс болды, ал отбасы Друкке көшіп, Александраның ағасы Симион Друцкиймен бірге тұрды. София русиан ортасында өскен және Шығыс православиелік христиан (оның православиелік аты София, бірақ оның русиан аты Соня / Сонка) болды. Ол сауатсыз және көп жағдайда білімсіз болған деп есептеледі. Софияның Жогайламен алғаш рет қашан кездескені белгісіз. Олар 1420-1421 жылдардағы қыста Жогайла Друкқа барған кезде кездескені белгілі. Сол кезде София әлі жасөспірім, ал Жогайла 60-70 жаста еді және үш рет жесір қалған (соңғысы 1420 жылы мамыр айында Елизавета Грановская қайтыс болған). Оның тек бір ғана қызы, Хедвиг Ягиеллон, өмір сүрді, ал мұрагер еркек емес. Олардың некелерін оның ағасы Симион Друцкий мен әпкесі Витаутас қолдады, бірақ поляк ақсүйектері мен Баварияның София деген жесір ағасына үйленуді ұсынған Рим императоры Сигизмунд қарсы болды. Әдетте, үлкен әпкеден бұрын кіші әпке үйленсе, бұл ұят болар еді. Сондықтан Софияның үлкен әпкесі Василиза 1421 жылы Иогайланың туғаннан туған ағасы Владимир Ольгердовичтің ұлы Иван Бельскийге тұрмысқа шықты. 1422 жылдың ақпан айында София Рим-католик дінінде шомылдыру рәсімінен өтті (София - оның католиктік шомылдыру рәсімінің аты). Самогития епискобы Тракайлық Матиас жүргізген үйлену рәсімі 7 немесе 24 ақпанда Наварудакта өтті. Алайда оның Польша патшайымы ретінде таққа отырғызылуы екі жылдан кейін, 1424 жылы 5 наурызда болды. Бұл кешіктіру поляк дворяндарының қарсылығы және София мен Жогайланың араларындағы қарым-қатынастың алыс болуымен түсіндіріледі.
Sophia was the niece of Uliana Olshanska, the wife of Vytautas, and a middle daughter of Гольшанський Андрій Іванович, son of Vytautas' right hand man Ivan Olshansky, and Друцька Олександра Дмитрівна, daughter of Dmitry of Druck. Historians disagree on the identity of Dmitry: Polish historiography usually provides Jogaila's half brother Dmitry I Starshiy while Russian historians provide Dimitri Semenovich of Rurikid origin. Her father died when she was young and the family moved to Druck to live with Alexandra's brother Siemion Drucki. Sophia grew up in a Ruthenian environment and was an Eastern Orthodox Christian (her Orthodox name is Sophia, but her Ruthenian name was Sonya/Sonka). It is believed that she was illiterate and largely uneducated. It is unknown when Sophia met Jogaila for the first time. It is known that they met in the winter of 1420–1421 when Jogaila visited Druck. At the time Sophia was still a teenager, while Jogaila was around 60 or 70 and widowed three times (most recently in May 1420 when Elizabeth Granowska died). He had only one surviving daughter, Hedwig Jagiellon, and no male heir. Their marriage was supported by Siemion Drucki, her uncle, and Vytautas, her aunt's husband, but opposed by Polish nobility and Sigismund, Holy Roman Emperor, who proposed marriage to his brother's widow Sophia of Bavaria. According to a custom, it would be a disgrace if a younger sister would marry before the elder sister. Therefore, Sophia's older sister Vasilisa was married off to Ivan Bielski, son of Jogaila's half brother Vladimir Olgerdovich, in 1421. In February 1422, Sophia was baptized in the Roman Catholic rite (Sophia is her Catholic baptismal name). The wedding ceremony, carried out by Matthias of Trakai, Bishop of Samogitia, took place in Navahrudak on 7 or 24 February. However, her coronation as Queen of Poland took place two years later, on 5 March 1424. This delay is explained by resistance from the Polish nobility and rather distant relationship between Sophia and Jogaila.
Корольдік жұбайы
1422 жылдың наурыз айында София Краков қаласындағы Вавель қамалына көшіп барды. Онда ол император Сигизмунд пен ханшайым Гедвигтің жақтастары, әсіресе Збигнев Олесницкий, Тенчинский және Тарновский отбасыларының жаушылығына ұшырады. Бір жыл бойы ерлі-зайыптылар көбінесе бөлек уақыт өткізді: Йогайла Голлуб соғысына Пруссияға, қысты өткізу үшін Литваға, император Сигизмундпен келіссөздер жүргізу үшін Венгрияға барды, ал София Краковта қалды. Шетелдік және жаулас сарайда жалғыз қалған София Жогайлаға өзінің бақытсыздығын білдіретін хаттар жазады. 1423 жылы сәуір айында ғана Жогайла Софияны Ресейге саяхатқа шығарып, онымен бірге болды. Жоғала Софияны Гнезнен архиепискобы Войцех Ястрзенебич патшайым етіп тағайындайтын шараны қолданғандықтан, олардың қарым-қатынасы осы сапар барысында нығайып кеткен болса керек. 1424 жылдың наурыз айында таққа отырғызу салтанаты бес күн бойы өтті. София Стара-Загость және Богучице-Пьервезе ауылдарын және 20 000 грзюна Прага грошенесін алды. 1424 жылы 30-31 қазан түнінде ол Польшаның Владыслав III-ін тудырды, бұл 114 жылдан кейін Польшада туған алғашқы мұрагер. Ол Софияның Польшадағы беделін және саяси ықпалын арттырды. Көп ұзамай ата-анасы Владиславтың билікке ауысуын қамтамасыз ету үшін саяси күреске кіріседі. Польшаның ақсүйектері Жогайланың таққа деген талабы тұқым қуалайтын емес екенін және жаңа патшаны ақсүйектер сайлауы керектігін мәлімдеді. Брестте (сәуір 1425) және Ленчицада (мамыр 1426) өткен съездерде дворяндар Владислав тек белгілі бір асыл еріктіктерді растап, Софияның регенттік ұсынысынан бас тартса ғана мұрагер болатынын мәлімдеді. Жогайла мұндай шешіммен келіспей, сайлауалды кампаниясын жалғастырды. 1426 жылы 16 мамырда Краковта София Жогайланың екінші ұлы Казимирді дүниеге әкелді. Алайда, 1427 жылы 2 наурызда бала қайтыс болды. Бұл тарихи дереккөздердегі даталар 1950 жылы Казимирдің сүйегін зерттеу кезінде сүйектердің шамамен 18 айлық балаға тиесілі екенін анықтаған. 1427 жылдың көктемінде үшінші баласын жүкті кезінде Софияны неке адалдығын бұзғаны үшін айыптап, Владиславтың және әлі туылмаған Казимирдің әкелігіне күмән тудырды. Оның екі қызметшісі тұтқындалып, азапталды және Софияның сүйіктілері ретінде жеті адам аталды: Роговтың қазынашысы Хиньча, Пётр Куровский, Вавржинец Зареба, Ян Краска, Ян Коньецпольский, Пётр және Добислав ағайындылары. Бұл іс сотқа дейін барды. София үшінші ұлын дүниеге әкелгеннен кейін, сот алдында өзінің кінәсіз екенін айтып ант берді, содан кейін іс қаралмады. Бірнеше ай бойы созылған жанжалға қарамастан, Софияның балаларының әкелігі қайтадан күмәнге ұшыраған жоқ. 1427 жылы 29 немесе 30 қарашада София Казимир IV Ягеллонды дүниеге әкелді. Патша жұбы ұлдарының Польша тағына ие болу құқығын қамтамасыз ету үшін жұмыс істеуді жалғастырды. 1428 жылдың күзінде ерлі-зайыптылар Литваға сапар шегіп, Ұлы князь Витауттадан Литваның патшалық тәжін алу жоспарын қолдаған болар. Қарт Витауттың мұрагері болмағандықтан, оның тажы Жогайла мен оның ұлдарына берілмек. Егер поляк дворяндары поляк-литвалық одақты сақтағысы келсе, олар Жогайланың ұлдарын поляк тағына сайлауға мәжбүр болар еді. Тарихшылар бұл стратегияны "ұрақты Литва арқылы мұралық Польшаға" деп түйіндеді. Алайда бұл жоспарға поляк ақсүйектері қатты қарсылық білдірді, ал Витаутас таққа отырғызуды талап етті. Ақырында Жогайла беріліп қалды. 1430 жылы наурыз айында Едльняда өткен съезде ол дворяндардың Уладьслав тек дворяндарға белгілі бір артықшылықтарды растаса ғана мұрагер болатынын және София регент бола алмайтынын мәлімдегенін қабылдады. Витаутас 1430 жылдың қазан айында қайтыс болды. Литвадағы мұрагерлік даулар Литваның Азамат соғысына (1431-35) және Польша-Тевтон соғысына (1431-35) әкелді. Бұл Литва арқылы Польшада мұрагерлік құқықтарды қамтамасыз ету стратегиясын құлатты және 1433 жылдың қаңтарында Иогайла Едльнядағы съездің қарарларын бекітті. Польша патшаларын, тіпті бір әулеттің патшаларын да, ақсүйектер сайлаған. 1431 жылдың желтоқсанында Бранденбургтің курфюрстiк королі Фридрих II-ге айттырылған ханшайым Хедвиг Ягелон бір жыл бойы ауырған аурудан қайтыс болды. Софияны ұрпақ таласынан айыру үшін өгей қызын уландырды деп айыптады. София тағы да өзінің кінәсіз екенін мойындап ант беруге мәжбүр болды.
In March 1422, Sophia moved to the Wawel Castle in Kraków. There she was met with hostility by supporters of Emperor Sigismund and Princess Hedwig, particularly Zbigniew Oleśnicki, the Tęczyński and Tarnowski families. For a year, the couple spent time mostly apart: Jogaila traveled to Prussia for the Gollub War, to Lithuania to spend the winter, to Hungary for negotiations with Emperor Sigismund while Sophia stayed in Kraków. Alone in a foreign and hostile court, Sophia wrote letters to Jogaila expressing her unhappiness. Only in April 1423, Jogaila took Sophia to a trip to Russia. It is likely that the relationship grew closer during that journey as Jogaila took active steps to have Sophia crowned as the queen by Archbishop of Gniezno Wojciech Jastrzębiec. Coronation festivities in March 1424 lasted five days. Sophia received the villages of Stara Zagość and Bogucice Pierwsze as well as 20,000 grzywnas of Prague groschen. On the night of 30–31 October 1424 she gave birth to Władysław III of Poland, the first male heir born in Poland in 114 years. The son substantially raised Sophia's prestige and political influence in Poland. The parents soon became engulfed in a political power struggle to ensure Władysław's succession. Polish nobility claimed that Jogaila's claim to the throne was not hereditary and that a new king should be elected by the nobles. Congresses in Brest (April 1425) and Łęczyca (May 1426), the nobles declared that Władysław would inherit only if he confirmed certain noble freedoms and refused proposal for Sophia's regency. Jogaila disagreed with such a decision and continued to campaign. On 16 May 1426, in Krakow, Sophia gave birth to Casimir, second son of Jogaila. However, the boy died on 2 March 1427. These dates, provided in historical sources, contradict a 1950 study of Casimir's skeleton which found that the bones are of an approximately 18 month old boy. In spring 1427, while pregnant with the third child, Sophia was accused of marital infidelity, therefore casting a doubt over Władysław's and yet unborn Casimir's paternity. Two of her servants were arrested and tortured and seven men were named as Sophia's lovers: treasurer Hińcza of Rogów, Piotr Kurowski, Wawrzyniec Zaręba, Jan Kraska, Jan Koniecpolski, brothers Piotr and Dobiesław of Szczekociny. The case went before a court. After the birth of her third son, Sophia took an oath before the court that she was innocent and the case was dismissed. Despite the scandal which dragged on for several months, the paternity of Sophia's children was never questioned again. On 29 or 30 November 1427 Sophia gave birth to Casimir IV Jagiellon. The royal couple continued to work to assure their sons' rights to the Polish throne. In fall 1428, the couple traveled to Lithuania, perhaps to support the plan to obtain the royal crown of Lithuania from Grand Duke Vytautas. Elderly Vytautas had no heir and his crown would have passed to Jogaila and his sons. If Polish nobles wanted to preserve the Polish–Lithuanian union, they would be forced to elect Jogaila's sons to the Polish throne. Historians summed up this strategy as "through hereditary Lithuania to hereditary Poland." However, the plan was vehemently opposed by Polish nobles while Vytautas insisted on being crowned. In the end, Jogaila caved in. During a congress in Jedlnia in March 1430, he accepted the nobility's declaration that Władysław would inherit only if he confirmed certain privileges for the nobility and that Sophia would not be a regent. Vytautas died in October 1430. Succession disputes in Lithuania led to the Lithuanian Civil War (1431–35) and Polish–Teutonic War (1431–35). That collapsed the strategy to secure hereditary rights in Poland through Lithuania and, in January 1433, Jogaila confirmed resolutions of the congress in Jedlnia. The Polish kings, even from the same dynasty, had to be elected by the nobles. In December 1431, Princess Hedwig Jagiellon, betrothed to Frederick II, Elector of Brandenburg, died of a year long illness. Sophia was accused of poisoning her step daughter to remove her from succession disputes. Again, Sophia had to give an oath professing her innocence.
Ана патша
1434 жылы 1 маусымда Жогайла Городокта қайтыс болды. Билікті епископ Збигнев Олесницкий және оның жақтастары басып алды. 1434 жылы 25 шілдеде Едлян съезінің шешімдері бойынша он жасар Польшаның Владыслав III Польшаның патшасы болып тағайындалды. Регенттік патшалық кеңеске тапсырылды, бірақ тікелей София мен Олесницкийге емес, олар кеңесте ықпал ету үшін күресті жалғастырды. 1435 жылы жазда София кіші әпкесі Ильяш Молдавияға Польша түрмесінен қашып, Молдавияның билігін қайта алуға көмектесті. Иляш Владиславқа адалдық ант берді, Молдавия Польшаға құрмет көрсетті. Ол сондай-ақ Владыслав пен Люксембург герцогинясы Аннаның некелесу жобасын қолдады, ол сол кезде Венгрия және Богемия Корольдігінің мұрагері болды. Алайда жоба іске аспады. Рим императоры Зигмунд қайтыс болғаннан кейін, Богемияның дворяндары, негізінен Австрияның Альбертіне қарсы шыққан гуситтер, 1438 жылы наурыз айында Хрудимде Казимир IV Ягеллонды өздерінің патшасы етіп сайлады. Софияның бұл сайлауды жеңілдету үшін қандай да бір іс-қимыл жасағаны белгісіз, бірақ ол жалпы алғанда гуситтерді қолдады, ал Олесницкий оларға қатты қарсы болды. 1438 жылдың күзінде поляк әскері Богемияға басып кірді. Алайда, науқан нашар ұйымдастырылды және Казимирдің жақтастары Желеницеде жеңілгеннен кейін, әскер 1438 жылдың қазан айында Польшаға оралды. 1438 жылдың желтоқсан айында поляк ақсүйектері Пиотрков Трибуналскиде жиналып, 14 жасар Владиславты кәмелетке толған деп жариялады. Бұл регенттікті ресми түрде таратты, бірақ Софияның Олесницкийге қарсы ұстанымын нығайта алмады. Ол "патшаны қорғау және патшалықтағы тәртіпті сақтау" конфедерациясын ұйымдастыруға белсенді түрде қатысты, ол Олесницкийге қарсы шығып, гуситтерді қолдады. Мельстиндік Спайтек бастаған конфедерация Гротники шайқасында жеңілді. 1439 жылдың қазан айында Альберт қайтыс болғаннан кейін, венгр абыройы Владиславты өздерінің патшасы етіп сайлады. София Владиславты Венгрия шекарасына дейін алып барды. Олар 1440 жылы 22 сәуірде Чорстын қаласында қоштасты. София сол кезде үлкен ұлын соңғы рет көрді. 1440 жылдың наурыз айында Литваның ұлы князі Сигизмунд Кестутаитис өлтірілді. Владыслав Венгрияда болғанда, Литваның Юнас Гоштаутас бастаған ақсүйектері Казимирді Вильнюске шақырып, оны Ұлы герцог етіп сайлады. София Польшада қалып, келесі төрт жылды Санок елі мен Санок қамалына арнады. Ол жақсы әкімші болғандықтан, жергілікті тұрғындардың құрметін алған. Алайда ол жерінен алатын табысы патшалық өмір салтын ұстап тұруға жеткіліксіз болды, сондықтан ол қарыздар болды. Владыслав 1444 жылы 10 қарашада Варна шайқасында қаза тапты. Бұл жаңалық Софияны ұлттық саясатқа қайта оралды. 1445 жылы сәуірде ол поляк ақсүйектері Казимирді өздерінің патшасы етіп сайлаған Сиерадждегі съезге қатысты. Алайда Казимир патшалық таққа ие болуға асықпай, Польшаға барудан бас тартты. София Литваға сапар шегіп, онда ол бес жыл бойы бөлініп тұрғаннан кейін Казимирмен 1445 жылы қазанда Гроднада кездесті. Казимир Польшаға келуден бас тартты, ал келесі екі жыл бойы София Казимир мен поляк ақсүйектері арасында делдал ретінде әрекет етті. 1446 жылы поляк ақсүйектері Казимир бас тартса, Варшаваның Болеслав IV-ін өздерінің патшасы етіп таңдады. София тағы да уәзірлерін жіберіп, ұлын патша болуға шақырады. Ян Дюгостың айтуынша, Софияның аналық өтініші абыройына Болеславты қолдаған Олесницкийге қарамастан Казимирді Новый Корчиндегі патша ретінде бекітуге көндірді. 1447 жылы 25 маусымда Казимир Польшаның патшасы болды. Жаңа патша ретінде Казимир Олесницкийді биліктен оқшаулады, бірақ Софияға патшалық кеңеске қатысуға рұқсат берді. Ол Казимирдің саяхаттарына еріп, оның шешімдеріне ықпал етуді жалғастырды. Казимир Софияның немерелері Роман II мен Молдавияның Александрелін қолдады. 1454 жылы Казимир Австрияның Елизаветасына үйленгеннен кейін оның ықпалы едәуір төмендеді. Оның соңғы белгілі саяси әрекеті жаңадан сайланған Папа Пий II-ге поляк-тевтон соғысына (1454-66) қатысты пікірін білу үшін елші жіберген. Дюгостың айтуынша, София көп қарындаш жеп, емделуден бас тартқаннан кейін ауырып кетті. Ауруы күрт ушығып, ол шалдықты. Ол 1461 жылы 21 қыркүйекте қайтыс болды. Ол Вавель соборының Киелі Үштік шіркеуінде жерленді. Ол 1431-1432 жылдары шіркеудің құрылысын және безендіруін қаржыландырған. Ол қайтыс болған кезде оның төрт немересі мен бір немере қызы бар еді. София Киелі кітаптың поляк тіліне аударылуына қаржылай қолдау көрсетті (1453 - 1461). Аударма әлі а...
On 1 June 1434 Jogaila died in Horodok. The power was seized by Bishop Zbigniew Oleśnicki and his supporters. On 25 July 1434, following the decisions of the Jedlnia congress, ten year old Władysław III of Poland was crowned as the King of Poland. The regency was entrusted to the royal council, and not directly to either Sophia and Oleśnicki who continued to struggle for the influence in the council. In summer 1435, Sophia helped Iliaș of Moldavia, husband of her youngest sister, escape a Polish prison and regain power in Moldavia. Iliaș swore fealty to Władysław and Moldavia paid a tribute to Poland. She also supported a project to betroth Władysław and Anne, Duchess of Luxembourg, who was at the time heiress to the Kingdom of Hungary and Bohemia. However, the project fell through. After the death of Sigismund, Holy Roman Emperor, Bohemian nobility, mainly Hussites opposing Albert of Austria, elected Casimir IV Jagiellon as their king in March 1438 in Chrudim. It is not known whether Sophia took any action to facilitate this election, but she was generally supportive of the Hussites while Oleśnicki strongly opposed them. In fall 1438, Polish army invaded Bohemia. However, the campaign was poorly organized and, after the defeat of Casimir's supporters in Želenice, the army returned to Poland in October 1438. In December 1438, Polish nobles gathered in Piotrków Trybunalski and proclaimed 14 year old Władysław to have attained the age of majority. That officially dissolved the regency, but did not strengthen Sophia's position against Oleśnicki. She actively took part in organizing a confederation "for protection of the king and order in the kingdom," which opposed Oleśnicki and supported Hussites, in Nowy Korczyn. The confederation, led by Spytek of Melsztyn, was defeated in the Battle of Grotniki. After the death of Albert in October 1439, Hungarian nobles elected Władysław as their king. Sophia escorted Władysław to the Hungarian border. They said goodbye on 22 April 1440 in Czorsztyn. It was the last time Sophia saw her eldest son. In March 1440, Sigismund Kęstutaitis, Grand Duke of Lithuania, was murdered. With Władysław in Hungary, Lithuanian nobles, led by Jonas Goštautas, invited Casimir to Vilnius and elected him as the Grand Duke. Sophia remained in Poland and devoted the next four years to the Sanok Land and Sanok Castle. Reportedly, she was a capable administrator and earned respect from local residents. However, income from the land did not support her royal lifestyle and she accumulated some debts. Władysław was killed in the Battle of Varna on 10 November 1444. The news propelled Sophia back into the national politics. In April 1445, she participated in the congress in Sieradz where Polish nobles elected Casimir as their king. However, Casimir was not eager to claim the throne and refused to travel to Poland. Sophia traveled to Lithuania where she met Casimir, after a separation of five years, in Hrodna in October 1445. Casimir refused to come to Poland and for the next two years Sophia acted as an intermediary between Casimir and Polish nobles. In 1446, Polish nobles selected Bolesław IV of Warsaw as their king if Casimir refused. Sophia once again sent envoys to her son who finally agreed to become the king. According to Jan Długosz, Sophia's motherly pleas convinced nobles to confirm Casimir as their king in Nowy Korczyn despite Oleśnicki's support to Bolesław. On 25 June 1447 Casimir was crowned King of Poland. As the new king, Casimir isolated Oleśnicki from power, but allowed Sophia to participate in the royal council. She accompanied Casimir in his travels and continued to influence his decisions. Casimir supported Sophia's nephews, Roman II and Alexăndrel of Moldavia. Her influence decreased significantly after Casimir married Elisabeth of Austria in 1454. Her last known political action was sending envoy to newly elected Pope Pius II to find out his opinions on the Polish–Teutonic War (1454–66). According to Długosz, Sophia became ill after eating too many melons and refused treatment. The illness worsened and she was paralyzed. She died on 21 September 1461. She was buried in the Holy Trinity Chapel of the Wawel Cathedral. She had funded construction and decoration of the chapel in 1431–1432. At the time of her death, she had four grandsons and one granddaughter. Sophia sponsored a translation of the Bible into the Polish language (1453–1461). Even though the translation was not completed, the work, known as Bible of Queen Sophia, is an important monument of the Polish language.