Кіріспе

Әбул Нажм Бадр ибн Абдаллах әл Жамали әл Мустансири, Бадр әл Жамали (بدر الجمالى) деп жақсы танылған, халифа әл Мустансирдің тұсында Фатимид халифалығының уәзирі және көрнекті мемлекет қайраткері. 1073 жылы оның визиратқа тағайындалуы Фатимид мемлекетінің тағдырын қалпына келтірді, ол алдыңғы онжылдықтарда құлдыраумен бетпе-бет келді, бірақ сонымен қатар визираттың әскери күштер арқылы билікті ұстаған әскери күшті адамдар билік жүргізген кезең басталды. Армян Бадр әл-Жамали Мысырға армян көшіп-қону толқынын бастады және армян тектес уәзірлердің алғашқысы болды, ол келесі ғасырда Фатимид халифатының табысында үлкен рөл атқарды.

Сириядағы ерте өмірі мен мансабы

Армяннан шыққан Бадр 1005 - 1008 жылдар аралығында дүниеге келген; ол қайтыс болған кезде 80 жастан асқан екені жазылған. Бадрді Триполи билеушісі Джамал әл-Даула ибн Аммар құл ретінде сатып алды, содан ол әл-Жамали деген атпен аталды. Оның алғашқы өмір жолы мен 1063 жылға дейінгі қызметі белгісіз. Алайда тарихшы Сета Дадоян оны 1022 жылы Алеппоны қысқа уақыт билеген армяндық гулам Әбу'л Наджм Бадрмен бірдей деп санайды. Бадрдың мансабы 1063 жылы сәуірде, ол Дамаск пен оның провинциясының әскери губернаторы (wālī) болып тағайындалғанда, қолбасшылар тәжінің (Tāj al Umarāʾ), әскерлердің қолбасшысы (Muqaddam al Juyūsh) және патшалықтың құрметі (Sharaf al Mulk) құрметті атақтарымен тағайындалғанда, құжаттала бастайды. Ол Дамаскіге жақын Миза қаласын өзінің резиденциясы етіп қойды. Оның өкілеттігі бір жылдан кейін, оның әскерлері мен жергілікті отаршылдар (аḥdāth) арасындағы қақтығыстардан кейін қысқарды. 1066 жылы шілдеде ол қайтадан осы лауазымға тағайындалды. Оның ордасы Баб-әл-Хадид жазығындағы Каср-әл-Салтанах болды. Оның ұлдары да Фатимид әскерінде оның қолбасшылығында офицерлер болып қызмет етті. Олардың бірі Шабан осы уақытта Акрада қайтыс болды. Дамаскіде оның қызметі қайтадан қиындыққа ұшырады. 1068 жылы Әбу Тахир 1068 жылы тағы бір көтеріліс ұйымдастырды, оның көтерілісі жеңілгенге дейін оның сарайы өртеніп кетті. Бадрдың Сириядағы қиындықтары Фатимид мемлекетін зардап шеккен кең ауқымды аурудың белгісі болды, бұл кезеңде толық құлдырауға жақындады. Халифа әл-Мустансирдің билікке көтерілуі орталық үкіметті интригалар мен бәсекелестікке ұшыратты; визират халифаның анасының сүйіктілерімен өткізілді және Фатимид әскерінің әртүрлі этникалық контингенттері арасындағы фракциялық жанжалдар басталды, әкімшілікке зақым келтірді және қазынаны толығымен сарқып тастады. 1062-1067 жылдары Қайырда түрік пен қара нубийлер (Судан) арасында ашық азаматтық соғыс болды, түрік Насир әл-Даула ибн Хамданның басшылығымен астанада және Төменгі Мысырда билікті басып алды. 1065-1072 жылдардағы қатты ашаршылық пен Насыр әл-Дауланың төрешіл режимі жағдайды нашарлатты: оның түркілері Фатимид сарайлары мен кітапханаларын тонады және астананың көп бөлігін қиратты, ал 1070 жылы Ибн Хамдан тіпті жұма намазы Аббасид халифасының атынан оқылып, әл-Мустансирді құлатты. Үстемдік еткен анархия Фатимид патшалық отбасын жоқшылыққа ұшыратып, қазыналық бос қалдырды және Фатимид империясының әртүрлі бөліктері әскери оккупациямен: Каирдегі түріктер, Лавата және жағалаудағы басқа берберлер, Жоғарғы Мысырдағы нубийлер және Сирияға шабуыл жасаған Сельджук түріктері. Фатимидтер солтүстік Сирияны 1060-шы жылдардың басында тиімді бақылаудан айырылды. 1070 жылы Алеппоның Махмуд ибн Мирдас Аббасид халифасының атынан жұма намазының оқылуын бұйырды, ал 1071 жылы 19 қаңтарда Селжұқтардың билеушісі Альп Арслан Евфрат өзенінен Сирияға өтіп, Манзикертте византиялықтармен күресу үшін түнгі бағытты шашылып бұрып жіберді. Сонымен қатар, Фатимидтер Фатимидтер билігімен болған Леванттың жағалау қалаларын бақылаудан айыра бастады: Тирдің Ибн Әбу Ақилы мен Триполидің Әмин әл Даула Әбу Талиб әл Хасан ибн Аммар қалалардың саудагер аристократиясының қолдауымен автономды княздер ретінде билік жүргізді. Осы қауіп-қатерлерге қарсы тұру үшін 1069/70 жылы Бадр әскерлердің бас қолбасшысы (Амир әл Джуюш) болып тағайындалды және Берберлер мен армяндардан тұратын әскердің басында Сирияға жіберілді. Ол жағалаудағы қалаларды бақылау үшін және Мысырмен теңіз арқылы байланысын қамтамасыз ету үшін өз резиденциясын жағалаудағы Акра қаласында орнатты. Оның жоқтығында уақытша билігінен айырылған Ибн Хамдан тағы бір рет астананы қолға алды. Өзінің билігін нығайту үшін Ибн Хамдан өзінің күшті қарсыласының Сирияда тұрып қалуын қамтамасыз етуге тырысты. Бадр Тирді қоршауға алған кезде, Ибн Хамдан Бану Калб пен Бану Тайидің бедуин тайпалары арасындағы көтерілістерді көтермеледі, сондай-ақ Дамасктің бас көтеруші губернаторы Муалла ибн Хайдар мен тіпті Альп Арсланның өзіне жігерлендіретін хабарлар жіберіп, оны Сирияға басып кіруге және оны Фатимидтерден басып алуға шақырды. Бадр өз ісіне Сельджуктерден қашып жүрген Огуз кланын жалдады. Көп ұзамай Наукилер Бадрмен айтысып, олардың қызметі үшін көбірек ақы талап етеді. Кейбіреулері бедуиндерге қосылды, ал басқалары Атсиз ибн Увақтың басшылығымен Палестинада және оңтүстік Сирияның ішкі бөлігінде тәуелсіз княздік құрды, ол Аббасид халифасы ме...

Билікке көтерілу

1073 жылы Насыр әл-Дауланы түрік қолбасшысы өлтіреді. Сол жылы аштық мол егіннен кейін аяқталды. Әл-Мустансир өзінің проблемаларын шешудің бір қатаң жолын тапты және жасырын түрде Бадрдан көмек сұрады. Соңғысы, өзімен бірге армян күзетшісін алып келу шартымен, келісті. 1073 жылдың соңында Бадр Дамиеттада болды және 1074 жылдың қаңтарында Каирге келді. Түрік басшылары оның келген себебін білмейтіндіктен, оның жаман ниеттерінен күдіктенген жоқ. Нәтижесінде Бадр өзінің келгенінен кейін аз уақыт ішінде астанадағы барлық түрік әскери басшыларын өлтіруге қол жеткізді. Осы ерлікпен әл-Мустансир Бадрды билік пен атақтардың молдығымен уәзір деп жариялады: Әмір әл-Жуйуш болып қалумен қатар, ол "Мұсылмандардың судьяларын қорғаушы" (Kāfil quḍāt al Muslimīn) және "Исмаили да'уасының басшысы" ретінде бас судья болды. Фатимид халифасы өз орнында қалдырылғанмен, Бадр әскери режим орнатты, онда ол "әскери, бірақ популистік диктатор ретінде" (Сэта Б. Дадоян) билік жүргізді. Орта ғасыр араб авторлары оның орнын "пленарлық өкілеттіліктері бар визират" (wizārat al tafwīḍ) деп сипаттаған, бұл барлық мақсаттар мен мақсаттар үшін Сәлжұқ билеушілері Аббасид халифаларына қатысты құрған сұлтанның орнына ұқсас болған. Бадрдың әскери сипатын Әмір әл-Жуюш (халық арасында миргаш) атағы көрсетеді, бұл оның атымен байланысты ғана емес, сонымен қатар Бадр оны өзінің атақ-даңқы ретінде де қолданды. Оның 7000-ға жуық жеке әскері жаңа күштердің өзегін құраған, ол Juyūshiyya деп аталды, ал оның меншігі мен қызметшілері Juyush i деп аталды.

Ішкі басқару

Каирді басқаруды орнатудан кейін Бадр шығыстан батысқа қарай Ніл дельтасында орталық бақылауды қалпына келтіруге кірісті, бұл Александрияны шабуылдаумен аяқталды. Фатимидтердің Жоғарғы Мысырдағы бақылауын қалпына келтіру қиынға соқты, өйткені жергілікті араб тайпалары өткен жылдары алған дербес тәуелсіздіктерін қорғады. 1076 жылы Бадр Мысырдағы орталық үкімет билігін қалпына келтірді, ал халифа әл-Мустансир Исмаили қауымының басшысы ретінде таза ритуалдық рөлге ие болды. Исмаилизм ресми ілім ретінде қалпына келтірілсе де, Фатимид рәсімдері қысқартылды, ал сунниттер мен басқа шииттер қауымдастықтарына өз сенімдерін ұстануға рұқсат етілді. Бадр діни істерді толықтай бақылауда ұстады және мешіттер мен шіркеулердің құрылысына демеушілік етті. Бадр Мысырдың үлкен әкімшілік реформасын да қолға алды. Осы уақытқа дейін ел үлкен санда (60 мен 96 аралығында) шағын округтерге бөлінген болатын, олар қандай да бір түрде Греко-римдік Мысырдың пагархияларына қатысты. Бадр оларды жоюмен қатар, 23 провинция (14 Төменгі Мысырда, 9 Жоғарғы Мысырда) құрды. Сонымен қатар, Бадр мұсылман және христиан әрмендердің Мысырға көшіп келуін көтермеледі. Бадр армян шіркеуін де қолдады, ал армян шіркеуі копт шіркеуіне қарсы шығып, өз шіркеуінің жеке иерархиясын құрды. Ғасырдың аяғына қарай Мысырдағы армян қауымының саны 100 000-ға жуық адам болды және олар Фатимид Мысырдың ең жоғары азаматтық және әскери лауазымдарының қатарында болды.

Әскери қызмет

1075 жылы бір уақыт бойы Аббасид халифаларын мойындаған екі қасиетті қала - Мекке мен Медина Фатимидтердің билігіне қайта оралды. Сол жылы Ациз мен оның ағаларының арасында келіспеушіліктер пайда болды. Олардың бірі, Манкли, Бадрмен байланыс орнатып, тіпті Акраның айналасындағы аймақтарында жұма намазында әл-Мустансирдің атын қалпына келтірді. Алайда, ол Атзизге қарсы ұзақ уақыт тұрмады және солтүстікке қарай Руфайнаға қашуға мәжбүр болды. 1076 жылы қазанда Атзиз Мысырға қарсы аттанды, бірақ Бадр оған қарсы джихад жариялады. Жеңіспен Ациз Сирияға қашып кетті. 1079 жылы Бадр өзінің армяндық серігі Наср әл-Дауланы Дамаскідегі Атсизге қарсы жіберді, ал солтүстіктен Тютюш басшылығындағы сельджуктар қалаға жақындады (1079 жылдың қазаны). Бұл жағдайда Фатимидтер кері шегінді, ал Дамаск Сирияның көп бөлігімен бірге Селжуктардың қолына түсті.

Өлім және мұра

Бадр 1094 жылы 21 маусымда қайтыс болды. Әл-Мустансир өзіне берілген билікті қайта алуға тырысты, бірақ Бадрдың офицерлерінің көпшілігі Бадрдың ұлы әл-Афдалдың уәзір ретінде билікке келуін қолдады. Фатимидтер мемлекетінің тарихында Бадрдың орны аса маңызды. Әкiмшiлiк және сот өкiлеттiктерiн визирь тұлғасында біріктіру бұрынғы иелерiнiң кезiнде айқын көрiнген процесiнiң шыңы болса да, Бадр Фатимидтер тұсында визиратқа ("жаланың визирі") көтерілген алғашқы әскери адам болды. Оның үстіне, ол өз позициясын халифаға емес, оған жеке адалдығы бар жеке әскери күштердің қолдауына борышты. Бұл Бадр өзінің мұрагерлеріне де жол көрсетті: 1171 жылы Фатимидтер режимі аяқталғанға дейін, визиратты негізінен әскери күштілер ұстады, олар халифаларды шетке шығарып, мемлекеттің іс жүзіндегі билеушілері болды. Бұл мықтылардың көбі армян болған, Бадр сияқты: Бадр өзінің ұлы әл-Афдал және немересі Кутайфатпен бірге уәзірлердің "шағын әулетін" қамтамасыз етті, ал тағы үш мұсылман армян уәзірлері 1163 жылы олардың соңғысы Руззик ибн Талаи өлтірілгенше жалғастырды. Фатимидтер дәуірінің тарихындағы осы "әрмен кезеңінде" армяндар Фатимидтер әулетінің негізгі тірегі болды.

Ғимараттар

1080 жылдары қаланы Сәлжұқтардың шабуылдарынан қорғау үшін Бадр Каирді қайта нығайтуды бұйырды. 970 жылдары Каир қаласына негіз салынғанда салынған ескі саз кірпіш қабырғалар Солтүстік Сириядан келген құрылысшылар бақылаған жаңа тас қамалмен толықтай алмастырылды. Бадр қала қабырғасының үш қақпасы (Баб аль-Футух, Баб аль-Наср және Баб Зувейла) солтүстік қала қабырғасының бір бөлігімен бірге әлі күнге дейін тұр. Сондай-ақ ол 1085 жылы Александрияда көтеріліп, қаза тапқан ұлы әл-Авахадтың есіне Мукаттам төбесінде Джуюши мешітін салдырды. Фатимидтер дәуірінен қалған ең көрнекті ағаш өнер нысандарының арасында Асқалондағы Хусейн ибн Әлидің (қазір Хеброндағы Ибрахими мешітінде орналасқан) бас кесенесі үшін Бадр тапсырған минбар бар.