Кіріспе

Тиль Уленспигель мен Ламме Гедзак туралы аңыз ("The Legend and the Heroic, Joyous and Glorious Adventures of Ulenspiegel and Lamme Goedzak in the land of Flanders and elsewhere") - бельгиялық жазушы Шарль Де Костердің 1867 жылы француз тілінде жазылған романы. Төменгі неміс әдебиетінің қайраткері Тилл Юленспигельге негізделген Костердің романы Нидерландыдағы испан билігіне қарсы голландтық көтерілістен тікелей бұрын және оның кезінде фламандтық шалаңгер Тил Уленспигельдің алегорикалық оқиғаларын баяндайды.

Тарихтық дерек

Де Костер - 19 ғасырдағы көптеген ұлттық жазушылардың бірі, ол сөзін пайдаланып, бұрыннан бар халық аңыздарын едәуір өзгертті. (Бұл түрдегі басқа көрнектілердің қатарына неміс Гримм ағайындылары мен фин Элиас Лоннрот кіреді). Бұл жағдайда, Тиль Уленспигель оның оқиғалары алғаш рет 1510 жылы жазылған және 14 ғасырда Төменгі Саксонияда орын алған кеңістікте батысқа қарай және уақытында алға жылжиды және Голландияның Тәуелсіздік соғысы кезіндегі протестанттық батырға айналды. Де Костер өзінің кітабына көптеген Ulenspiegel-дің күлкілі ертегілерін, мысалы, инквизицияның азаптауларын бейнелеу және авто де фей сияқты күлкілі материалдармен қатар енгізді. Де Костер суреттегендей, Уленспигель өзінің әкесі күлін мойнына байлап, қала қабырғасының сыртында ересектік айыппен өрттөп жіберді - бұл ерекшелік түпнұсқалық халық аңыздарының ешқайсысында айтылмаған. Бұл тәжірибеден бастап Уленспигель бос ойыншыдан Голландиялық көтерілістің батырына айналады. Роман кейін бельгиялық модернист суретші мен ойып жазушы Франс Мазерелдің бірнеше линолеумімен суреттелген.

Сюжет

Де Костер Тилге қыз жолдасы Неле мен ең жақсы досы Ламме Гоеджакты береді, ол комедиялық көмекші ретінде қызмет етеді. Роман сексен жылдық соғыстың көптеген тарихи оқиғаларын баяндайды. Тиль Уиленспигель Фландрияның Дамм қаласында көмір жағушы Клас пен оның әйелі Сеткиннің ұлы болып дүниеге келді. Ол Испанияның Филипп II туған күні дүниеге келді. Бала кезінен Тил ересек болған кезде танымал болатындай әдепсіз мінез-құлық танытады. Жас кезінде ол бірнеше рет әртүрлі шеберлерге шәкірт болып, бірақ олардың ешқайсысында ұзақ уақыт тұрмайды, әсіресе бұйрықтарды сөзбе-сөз қабылдау әдетіне байланысты, күлкілі және кейде апатты нәтижелермен. Жалпы, ол ешқандай тұрақты мамандықты қабылдамайды, керісінше уақытын әуендер мен әзіл-оспақтар ойнауға жұмсайды, әсіресе, әсіресе жемқор католик діни қызметкерлеріне. Сонымен қатар, Уиленспигельдің Фландриясы император Карл V протестанттық "ереске" түп-тамырымен жою үшін қарқынды науқан бастаған кезде өсе түсуде. Ол өлтірілгендерге арналған құлшылықтар дін қызметкерлері ғана ақы төлеп орындайды деген пікірін ашық білдірген. Жас болғандықтан, ол салыстырмалы түрде жеңіл жазамен босатылады. Ол үш жылға жер аударылуға сотталады және Римдегі Пападан кешірім алуы керек. Осыдан кейін ол төменгі елдер мен Германияның Киелі Рим империясы арқылы бұралып өтетін жолға шығады, қайда барса да өзінің айла-амалдары мен әзіл-ойылдарын жасайды. Кейде ол өзіне сенімділік сыйлау үшін күрделі трюктерді жасайды, мысалы, Гамбургтегі еврей және басқа ұлттардың саудагерлеріне жануарлардың нәжісінен жасалған сиқырлы амулеттер үшін айтарлықтай сома төлейді. Уиленспигельдің артында қалдырған сүйіктісі Нелеге деген махаббаты оған кез келген тартымды әйелмен серуендеуге кедергі болмайды. Оның бір сәтке ғана жыныстық қатынаста болғанынан кейін, ол неміс баласын туғанын айтады. Ол бала Уленшпигель деп аталып, кейінірек оның өзінің трюктері атасының трюктерімен шатастырылатын болады. Жол бойындағы көптеген жерлерде Уиленспигель қонақүй иелерінің сұлулығына ұялмастан жағымталып, тегін тамақ пен баспана алуға тырысады. Ақырында ол Римге жетіп, Папаның кешірімін алады. Бұл үшін ол Уиленспигельдің Папаға жеке ойнаған айла-амалын және католик шіркеуінің қазынасына төленген параны қолданады. Осыдан кейін Уиленспигель жер аударылудан оралып, үйінде қасіретке толы жағдайды табады. Оның әкесі Клас лютерандық симпатиясы үшін тұтқындалған, оны отбасының жек көрінішті көршісі балық сатушы ұстап берген, ол Испанияның хабаршыларды сыйлау саясаты бойынша құрбандарының меншігінің бір бөлігін алуға үміттенген. Уиленспигельдің айла-шарғысы әзіл-оспақсыз және аяусыз инквизицияға қарсы пайдасыз, ал оның әкесі еретик деп жарияланып, ағашқа жағылады. Кейіннен Уиленспигель мен оның анасы Сюткинді тұтқындап, бір-бірінің көз алдында қорқынышты түрде азаптап, оларды Кластың монеталар қоры орналасқан жерді ашуға мәжбүр етеді, ол қазір императордың заңды меншігі болып табылады. Олар балық сатушыдан ақшаның "үлесін" алудан бас тартуға бел буғандықтан, азапқа төзуге мәжбүр болады, бірақ көп ұзамай жүрегі жараланған Сюткин қайтыс болады. Тил әкесімен бірге көлеңкесін жинап, көкірегіне байлап қояды. Сол сәттен бастап оның тағдыры испандықтардың қысымына қарсы күресуге арналады. Уиленспигель өмір салтын мүлдем өзгертпейді. Ол әлі күнге дейін төменгі елдерде әр түрлі айла-шарғылар мен әзіл-оспақтар ойнап, космополиттік Антверпеннің қонақүйлері, төменгі буындары мен жезөкше үйлерін жиі көреді, бірақ қазір мұның бәрінің артында қараңғы мақсат бар. Уиленспигель Голландияның өркендеген көтерілісіне қызмет ететін агитатор және шымшыл болып шықты. Ол көтерілісшілердің басшысы Үнсіз Вильгельмге қосылады және испандықтар басып алған жерлердегі жаудың артында көптеген қауіпті тапсырмаларды орындайды. Елді мекеннің арналары мен өзендерін көтерілген жанкүйерлермен бірге есекке мініп, қайықпен немесе баржамен жүзіп, Уиленспигель құпия хаттар мен хабарларды алып жүреді. Ол жасырын көтерілісшілердің жасырын желісіне қаржы және нұсқаулар береді, олар түнде протестанттық уағыздауларды жүргізеді, протестанттық Киелі кітаптар мен революциялық трактаттарды басып шығарады және таратады, және көтерілісшілерге қару-жарақ пен оқ-дәрі өндіреді. Жасырын жиналыстарда Уиленспигель халықты қатыгез испан губернаторы Альва герцогына қарсы қаруға шақырып, өзі жазған әндерді айтады. Көтеріліс құрлықта �...

Фантастика элементтері

Кітаптың басым бөлігі 16 ғасырдағы қоғамның нақты тарихи фонына қарсы орналастырылған болса да, сюжетте кейде қиял-ғажайыптар бар. Бала кезінде Тилге анасы тамақ бере алмайтындықтан, оған бала күтуші керек. Бұл қызметті көршілерімізге ұсынамыз. Ол - сиқырлы күштерге ие ақ сиқырлы әйел. Ол өз күшін ешқашан басқаларға зиян келтіруге қолданбайды. Сиқыршының қызы Нель, Тилдің замандасы, оның сүйіктісі және ақырында әйелі болып өседі, анасының күшін бөліседі. Кітапта суреттелген негізгі сиқырлы операция - алыс-жақын Астральдық саяхатқа қатысу мүмкіндігі. Нель император Карл V мен оның ұлы және мұрагері Филип II арасындағы өте жеке әңгімені сиқырлы түрде тыңдай алады; ол көкке көтеріліп, Инквизициямен өртелген Тилдің әкесі Клейстің және сол күні асырап өлген сол император Карлдің жандарына үкім шығара алады; және кейін Нель Тилге өзін түрлі керемет жандарды көріп, аллегориялық көріністерге ие болатын (әрине, Де Костердің саяси идеяларын жеткізеді) сиқырлы әлемдерге саяхаттауға шығады. Бұл кітапта бейнеленген Көкте, Қыз Мариямның басты рөлі бар, ол өзінің ұлы Исаның қасында отырып, жақында қайтыс болған адамдардың жандарына үкім шығарады және оның қатаңдығын оның жанашырлығымен және жанашырлығымен жұмсартады. Бұл католик теологиясында Мәриямға берілген рөлмен сәйкес келеді, ал протестанттар оның маңыздылығын қатты төмендетуге бейім. Алайда, қарапайымдылықпен айтқанда, бұл "католик" көкте протестанттық еретик Клейс көкке жіберіледі, ал католикалық император тозаққа сотталады. Оның жазасы - инквизиция құрбандарын азаптап жатқанда, император өлімнен кейінгі өмірінде ауырсынуды сезінеді.

Қасқырлар қазасы

Кітаптың бірнеше тарауы бар, олар, шын мәнінде, Құрлық құпиясы болып табылады. Жазу кезінде өзіндік жанр ретінде әлі танылмаған әдеби форма. Дамм, Тиль Уленспигельдің туған қаласы, айбынды бүлдіршіннің терроризміне ұшырады. Түнде шетелге шыққан адамдар, әсіресе жас әйелдер, сондай-ақ барлық жастағы және жынысты адамдар таңертеңнен кейін қасқырдың тістерінен тістелгенінің айқын белгісі бар мойны сынған күйде табылды. Тіпті өз үйлерінде де адамдар толықтай қауіпсіз емес. Бұл жаңалықты естігеннен кейін Уленспигель испандық басқыншыларға қарсы күресін тоқтатып, Дамм қаласын осы қауіпті жағдайдан құтқаруды шешті. Ол әзіл-оспақпен, өте шынайы, қылмыс болған жерлерге барып, дәлел жинап жүр. Шерлок Холмс бірнеше онжылдықтар өткеннен кейін қолданатын кейбір әдістерді алдын ала болжап, Уленшпигель бұл құпияны тез шешеді. Кітаптың басқа жерлерінде табиғаттан тыс жаратылыстар бар, ал мұнда қасқырлар туралы әңгіме қарапайым қылмыскердің орнатқан сыры ғана болып шықты. Күндіз беделді нан пісіруші, түнде сериялық кісі өлтіруші болып шығады. Ол қарапайым бисквитті жасау құралын қас қастандыққа айналдырды. Ол қас қас металл тістердің екі қатарын құрттың тістеріне ұқсатып орнатқан. Бұл қараңғы істің шешімін табу үшін, біз бұрынғы шешілмеген құпияларды зерттейміз, соның ішінде, Уленспигельдің сүйіктісі Нелдің дүниеге келуін қамтитын құпияны. Оның анасы ешқашан әкесі туралы айтпағандықтан, және анасы бүлікші деп танылғандықтан, қаскүнем құлақшындар көбінесе кедей Нельдің әкесі жын деп сенді. Бұл жерде де шынайы оқиға мүлдем қарапайым және әбден қарапайым болып шығады.

Комикстердің адаптациясы

1940 жылдары Рей Госсенс Уиленспигель мен Ламме Гоэдзак туралы күнделікті комикс жасаған. Вилли Вандерштейн Уиленспигель туралы екі комикс-альбомды, "De Opstand der Geuzen" ("Геузендердің көтерілісі") және "Fort Oranje" ("Форт Оранж") суреттерін тартты. Олар 1954 және 1955 жылдары комикс кітаптар форматында жарық көрді. Кейде ол романның түпнұсқасына жақын, кейде өз қиялынан да көп нәрсені жазған. Голландиялық комикс суретшісі Джордж ван Ремдонк 1964 жылы романды комикс етіп шығарды.

Киноға бейімделу

Романның негізінде 1956 жылы Жерар Филлипемен бірге Жорис Ивенс және Жерар Филлипе режиссерімен фильм түсірілді. Фильм француздық шығыс неміс бірлесіп түсірген. Романның негізінде КСРО-да Александр Алов пен Владимир Наумов фильм түсірді, ол "Тилл Уленшпигель туралы аңыз" (1976) болып табылады.

Әдеби адаптациялар

Уленспигель Михаил Булгаковтың "Мастер және Маргарита" романында қара мысық кейіпкері Бегемоттың ықтимал прототипі ретінде аталып өткен.

Музыкалық бейімделулері

Неміс композиторы Вальтер Браунфельс 1910 жылы Де Костердің романын өзінің екінші операсы - Вагнериялық эпостық Ulenspiegel үшін бейімдеген. Ол алғаш рет 1913 жылы 4 қарашада Штутгартта орындалды, 2011 жылы қайта жаңғыртылды (Гера, Тюрингия) және 2014 жылы (EntArteOpera, Zürich) Capriccio рекордтық компаниясы 2017 жылы DVD-де шығарған). Владимир Фогель - 30-шы жылдардың аяғында немесе 40-шы жылдардың басында Де Костердің кітабынан алынған "Тил Клас" драмалық ораториясын жазған орыс композиторы. Кеңес композиторы Николай Каретников және оның либреттосын режиссер Павел Лунгин Де Костердің романын "Тилль Эуленспигельге дейін" (1983) операсы ретінде бейімдеді, оны құпия түрде бөлшектей жаздыруға тура келді және оның премьерасы (1993) тек Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін болды. Луиджи Даллапикола романды өзінің операсы "Il Prigioniero" үшін бір дереккөз ретінде қолданды.