Кіріспе

Нидерланд жазушысы (1921–1995)

Виллем Фредерик Германс (1 қыркүйек 1921 – 27 сәуір 1995) – Нидерланд ақыны, романист, әңгімеші, драматур, сондай-ақ кітаптай зерттеулер, эсселер мен әдеби сынның авторы. Оның ең танымал туындылары – «Құшақ үйі» (новелла, 1952), «Дамоклдың қара бөлмесі» (роман, 1958) және «Ұйқының ар жағы» (роман, 1966). Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германс тек жазу есебінен өмір сүруге тырысты, бірақ елі оккупациядан кейін қалпына келгенде, өзін асырауға мүмкіндік болмады. 1948–1957 жылдары үш әңгімелер жинағын жариялады, олардың ішіндегі ең маңыздысы – «Құшақ үйі» (1952) новелласы. 1958 жылы Гронинген университетінде физикалық географиядан лекция оқыды және 1973 жылы Парижге көшкенге дейін осы қызметте болды. Сол 1958 жылы «Дамоклдың қара бөлмесі» арқасында ол кең аудиторияға танылды. 1970 жылдары Германс Фридрих Вайнребтің соғыс жылдарында еврейлерді алдағанын ашуға үлкен үлес қосты. Германс 1971 жылғы П.С. Хуфт сыйлығын қабылдаудан бас тартты. 1977 жылы ол Нидерланд тілінде жазатын авторлар үшін ең беделді әдеби сыйлық – «Prijs der Nederlandse Letteren» сыйлығын алды. Бұл сыйлық үш жыл сайын Нидерланд және Бельгия патшаларының кезекпен бірлесіп, екінші елдің жазушысына табыс етіледі, сол кезде Бельгия королі Бодуэн Германсқа сыйлық тапсырды. Германс Гарри Мулиш пен Жерар Ревпен қатар Нидерландтағы соғыстан кейінгі кезеңнің үш ең маңызды авторының бірі саналады.

Ерте өмір

Виллем Фредерик Германс 1921 жылдың 1 қыркүйегінде Амстердамда Йоханнес («Йохан») Германс (1879–1967) пен Хендрика («Рика») Хиллегонда Германс Эггельте (1884–1967) отбасында дүниеге келді. Оның әкесінің әкесі мен атасы Бриэль қаласында нан пісірушілер болған, Голланд реформатор шіркеуінің мүшелері және «төменгі буржуазия» қатарынан шыққан. Йохан Германс, сегіз баланың (екі ұл, алты қыз) біреуі ғана білім алуға мүмкіндік алды. Германның анасының отбасы негізінен лютерандық болғандықтан, олар орта тапқа жататын. Алтыннан жасалған бұйымдар жасаған әкесінің үш ұлы да мектеп мұғалімі болды. Йохан Германс 1898 жылы мұғалімдік бітіріп, сол жылы Амстердам аймағында мұғалімдік карьерасын бастады. 1913 жылы Рика Германс үйленгеннен кейін жұмыстан шығып, үй шаруасына толыққандай берілді. Бес жылдан кейін олардың тұңғыш баласы дүниеге келді. 1913 жылдан 1929 жылға дейін олар Амстердамның «Ескі батыс» бөлігіндегі пәтердің екінші қабатында, қаланың орталығына жақын жерде, 1910 жылы арнайы мектеп мұғалімдерін орналастыру үшін салынған үйлермен бірге тұрды. 1929 жылы отбасы сол үйдің төртінші қабатына көшіп, Корриге шатырда жеке бөлме бөлді. Йохан Германс мұғалімдік біліктілігін арттырып, ақырында грамматикалық мектептен тыс оқытушылыққа жетті. Өзінің мансабы ерекше болмаса да, ол екі баласын жоғары білім алуға дайындап, оларды беделді Барлейус гимназиясына жіберді. Мұндай білім беру үшін ақша жинау үшін ата-аналар ақшаны мұқият жұмсауға мәжбүр болды, өйткені 1925 жылдан 1940 жылға дейін мұғалімдердің жалақысы он үш рет төмендетілді, ал 1930–1933 жылдары ғана 10% кеміді. Осы жылдары олардың балалары өсіп жетілді. Германның зиялылық қабілеті алғаш рет грамматикалық мектепте байқалды, онда ол басқа сыныптастарынан гөрі қиын арифметика курсын оқыған төрт баланың ішіне алынды. Одан басқа, ол стандартты оқу бағдарламасын орындады: оқу, жазу, география (Голландиялық Үндістанға назар аудара отырып), жергілікті тарих, гимнастика және ән айту. 1940 жылы гимназияға қабылданғандағы бағалары жақсы болғанымен, ерекше емес еді. Германның кішкентай кезінен бастап оқыған кітаптарының көптеген сүйіктілері болды, оларды ол қайта-қайта оқып, аяғына дейін бітіретін. Ең маңыздысы классикалық шығармалардың балаларға арналған нұсқалары болды: ол Артур патша туралы аңызды айтты, ол тіпті қарт күнінде де оны қорқытып отырды, ол өзінің жастық шағындағы «ең маңызды жұмысы» болды. Гулливердің саяхаттары, Робинзон Крузо, оны ешқашан тоймайтын. «Әлиса Әсемдіктер елінде» оны таң қалдырды да, қорқытты да, әсіресе Уильям әке туралы өлең. Халықаралық классикадан басқа ол голланд балалар кітабын оқыды, әсіресе Мультатулидің «Woutertje Pieterse» кітабын. Германның ата-анасы дінге сенбегендіктен, үйде Киелі кітап болған жоқ. Бірақ ата-анасымен бірге діни көзқарасты ұстаған танысына барғанда, ол Сибольд Ульферстің балаларға арналған Киелі кітабын тапты, ол әдемі суреттері үшін ғасырдың ең танымал балалар Киелі кітабы болды. Оны үйге алып кетуге рұқсат етілді, бірақ әкесі күмәнданды. Герман әсіресе Ежелгі Келісімдегі Ахаб пен Езабел, Еху мен Жорам туралы қатал оқиғаларға қызығушылық танытты. Осы жылдары Германның ғылымға, технологияға және әсіресе өнертапқыштарға деген қызығушылығы да пайда болды. Энгелдің Томас Альва Эдисонның 1927 жылғы өмірбаяны және Бернард Джаффедің «Крусиблз. Химия тарихы» кітабы жас Германға үлкен әсер етті. 1933 жылы Герман Амстердамдағы беделді Барлейус гимназиясына оқуға түсті, онда мұғалімдердің көпшілігі академиялық дәрежеге ие болды, көбінесе докторлық дәрежесі бар. Бірінші сыныпта латын, голланд, француз, тарих, география, арифметика және биология сабақтары оқытылды. Екінші жылы грек және неміс тілдерімен толықтырылды. Алғашқы екі сыныпта Германның нәтижелері орташа болды, және ол үшінші сыныпты өтілмегендіктен қайта оқуға мәжбүр болды, ол мұндай нәрсе енді оған ешқашан болмайды деп ант берді. Осы уақыт аралығында Герман әдебиетке құмар болды. Мектепте Софоклдің «Антигона» пьесасын сахнаға шығарғанда, Германға кішігірім рөл берілді, бірақ бұл пьеса оған қатты әсер етті: «Бұл менің күнделікті өмірді жай ғана түнек сияқты алып кететін әдебиет түріне алғаш рет кіргенім болды». Сол кезеңде неміс тілі сабақтарында Герман Франц Кафка мен Томас Манн туралы ауызша баяндама жасады.

1950 - 1995 жылдар

1950 жылы Германс Суринамдық Эмми Мурсқа үйленді. 1957 жылы Германс фотограф Нико Джессеге ерікті көмекші болып жұмыс істеді, ол "Дамоклдің қара бөлмесі" (De donkere kamer van Damocles) атты туындысын жазды, онда түсініксіз бос фотосурет кездеседі. 1958 жылы ол Гронинген университетінде физикалық географиядан оқытушы болып тағайындалды. 1972 жылы кальвинист парламент мүшесі, кейін министр болған Ян де Конинг сияқтылар Германстың дәріс оқудың орнына жазуға уақыт жұмсап жатыр деген айыптаулар жасағаннан кейін, мәселені тергеу үшін парламенттік комиссия құрылды. Комиссия Германстың басты кінәсі – жазбалары үшін университет кеңсесінің қағазын пайдаланғаны екенін анықтады. 1973 жылы ол жұмысынан кетіп, Парижде толық уақытты жазушы ретінде қоныстанды. (Профессорлар арасында) (1975) еңбегінде ол Гронингендегі университет өмірін ащы және сатирикалық тұрғыдан бейнеледі. Бұл шығарма роман а clef ретінде қарастырылуы мүмкін және Германның өзінің alter ego-сы Зоммерплагтың сөзіне сәйкес, университет хаттарының бос жақтарына жазылған, "әдетте оқылмай қоқысқа тасталатын, қоршаған ортаны ластайтын осы қымбат қағазды пайдалы жұмысқа жұмсау үшін". Германс 1990 жылы Льеж (Люик) университетінен және 1993 жылы Претория университетінен құрметті доктор дәрежесін алды.

Тақырыптар

Франс А. Янссеннің айтуынша, Германның барлық туындыларының негізінде эпистемологиялық нигилизм тақырыбы жатыр. Тек логика мен ғылым қолданатын құралдар ғана сенімді білім беруге қабілетті. Философия, этика, психология, гуманитарлық және қоғамдық зерттеулер сияқты барлық басқа да білім салалары сенімді немесе нақты деп санауға болатын білімді өндіре алмайды. Әдебиет пен өнер иррационалды тәсілдерді қолдана отырып, «ақиқатты көрсетуге» шамасы жетеді. Әлемнің көп бөлігі танылмайды, тіпті тілдің өзі сенімді коммуникация құралы емес. Германның кейіпкерлері – осы жағдайдың бейнесі, айналасындағы шындықты үнемі қате түсіндіретін, басқа түсіндірулермен кездескенде мағыналы бірдеңе жасауға шамасы келмейтін, жақындық пен түсініспеушіліктің құрбандары. Олар әлем мен оның бейнесі арасындағы қарама-қайшылыққа ұшырап, құлайды. Соңында осы әлемде агрессия және билік үшін күрес сияқты мәңгілік күштер жеңіске жетеді. Бостандық, жауапкершілік, идеализм сияқты ұғымдарға орын жоқ: адамзат өмірінің орманында жақсы мақсат үшін құрбандық мағынасыз. Бұл пессимистік көзқарастың нақты элементтері маркиз де Сад, Генрих фон Клейст, Артур Шопенгауэр, Зигмунд Фрейд, Луи Фердинанд Селин және Людвиг Витгенштейнмен байланысты. Кері көрудің ешқандай пайдасы жоқ, өйткені өткенді толыққанды қолжетімді ете алмайтындықтан, өткенді қазіргідей тану мүмкін емес. «Дамоклдің қара бөлмесі» романының басты кейіпкері Осевудт өзінің өткен жетістіктерін басқаларды сендіре алмайды, ал «Ұйқыдан тыс» романының басты кейіпкері, геолог Альфред метеорит кратерін көрсе танитынына көз жеткізе алмайды. Автордың көптеген романдары мен әңгімелеріндегі қайта-қайта келетін тақырып – басты кейіпкерлердің өзіне деген көзқарасы мен басқалардың олардан қалыптастырған бейнесі арасындағы айырмашылық. Бұл мәселе, негізінен, Осевудттің «Дамоклдің қара бөлмесі» (1958) соғыс романында көрінеді, ол өзінің көзқарасын қабылдауға үмітсіздіктен қиналған. Мұндай қабылдауға қол жеткізе алмағандықтан, ол өзінің жеке басын да, өмірін де жоғалтады.

Стиль

Оның стилі экзистенциалистік және көбінесе қараңғы, ал жазу стилі голланд әдебиетінде қысқа да нақты сөйлемдерімен ерекшеленеді. 1940-1945 жылдар аралығындағы Екінші дүниежүзілік соғыс пен Нидерландының неміс оккупациясы оған әсер еткеніне еш күмән жоқ, ал оның ұзын романдары («Акацияның көз жастары» және «Дамоклінің қараңғы бөлмесі») соғыс жылдарында жазылған. Тіпті оның көтеріңкі туындыларында («Профессорлар арасында» және «Ау-пер») де бір қызық, экзистенциалистік мән бар.

Даулар

Германс өзінің пікір таластарымен әйгілі болды, бұл әсіресе "Вайнреб ісі" кезінде айқын көрінді, онда ол Нидерландыны нацистік оккупация кезінде басқа еврейлерге көмектескен қарсылық күресшісі болғанын мәлімдеген еврейтің жалған екенін ашуда маңызды рөл атқарды. 1986 жылы Амстердам мэрі және қалалық кеңесі Эд ван Тьин, Германстың 1983 жылы апартеид саясаты үшін жарияланған мәдени бойкотқа қарсылық білдіріп Оңтүстік Африкаға баруына байланысты Амстердамдағы жеке тұлға ретінде қабылданбайтынын ресми түрде жариялады. Ақ емес әйелге үйленген Германс өкінген жоқ және 1993 жылға дейін туған жеріне кітап презентациясы үшін бармады, қалалық кеңес оның талабы бойынша бұл мәртебені жойғаннан кейін. Германстың әйгілілігінің ең көрнекті мысалы – (көпшілікке аса таныс емес) жазушы К. Буддингтің естеліктерінің бірінші томын 1979 жылы Германстың өткір және жоғарыдан қараумен сынға алуы болды. Келесі том Буддингтің қайтысынан он жыл өткен соң, Германстың қайтысынан бірнеше ай бұрын ғана 1995 жылы жарық көрді.

Ағылшын тіліндегі аудармалары

Германның ең алғашқы ағылшын тіліне аударылған шығармасы «Құтқару үйі» повесі болды (Эстель Деброт аударған), Стивен Маркус оны өзінің «Заманауи көркем әдебиет әлемі» жинағына енгізді (Нью-Йорк, 1966). Түпнұсқасы Het behouden huis деп аталады және 80 беттен аспайды. Het behouden huis 2017 жылы Дэвид Колмер ағылшын тіліне қайтадан аударған және Archipelago Books баспасында «An Untouched House» (2018) деп жариялаған. 2006 жылы «Ұйқыдан тыс» романы (Инна Рилке аударған) жарық көрді. Бұл оқиға Норвегияның солтүстігінде, күн ешқашан батпайтын жердегі геологиялық экспедиция туралы. Түпнұсқасы 1966 жылы жарық көрген «Nooit meer slapen» деп аталады және Германның ең маңызды екі туындысының бірі саналады. Екінші туындысы, «Дамоклдің қара бөлмесі», сонымен қатар Инна Рилке аударған, 2007 жылы жарық көрді. Роман Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі оккупация заманында өтеді, ал голландтық қарсылық қозғалысының мүшесі, немістерге қарсы күрескен адам, соғыс аяқталғаннан кейін өзінің қарсылық әрекеттеріне дәлелдер таба алмайды. Түпнұсқасы 1958 жылы жазылған. Джон ле Карренің «Салқыннан келген тыңшы» шпиондық романы Германның «Дамоклдің қара бөлмесі» романынан шабыттанды, автор плагиатқа күдіктенген. 2021 жылы Archipelago Books Германның «Herinneringen van een engelbewaarder» романын (қайта Дэвид Колмер аударған) «Құтқарушы періште еске алады» деп жариялады. 1940 жылы нацистік Германияның Нидерландыға басып кіруінің алдындағы кезеңде өтетін бұл қараңғы юморға толы шығарма, Америкаға қауіпсіздікке бет алған неміс-иудей босқынымен қоштасқан, махаббатқа құмар мемлекеттік прокурор Альбергеттің тағдырын баяндайды. Ол өзінің қорғаушы періштесімен және шайтанмен бірге «Рено» көлігімен Голландияның құйрығы арқылы асығыс жол тартады. Қорғаушы періштесінің бар күшімен күресуіне қарамастан, бір сәттегі беймәздік Альбергетті жақсы дайындалмаған апатқа алып келеді, дәл сол кезде неміс әскери машинасы нашар дайындалған голландтықтарға шабуыл бастайды.