Кіріспе
VIII ғасырдағы Аббаси дәуірінің өкілі және губернаторы Халид ибн Бармак (709781/82; خالد بن برمك) - 8-ғасырдың екінші жартысында ислам дінін қабылдап, Аббасидтер сарайының көрнекті мүшелері болған Балхтан шыққан маңызды буддалық отбасы Бармакидтердің алғашқы көрнекті мүшесі. Халидтің өзі 720 жылдары Омейяд сотында ислам дінін қабылдады, бірақ Хурасанда пайда болған Аббасид революциялық қозғалысына қосылды және Омейядтарды құлатқан Аббасид революциясында маңызды рөл атқарды. Ол бірінші Аббасид халифасы әл Саффахпен тығыз қарым-қатынаста болды, оның бас министрі болып қызмет етті және жазбаларды жүргізуде жаңалықтар енгізді. Сафаның алмастырушысы әл-Мансурдың тұсында Халидтің ықпалы азайды, бірақ ол әлі де Фарс, Табарстан және Мосулда маңызды провинциялық губернаторлық лауазымдарды иеленді. Әкім ретінде ол әсіресе салық салу мәселесінде әділдікпен ерекшеленді және халыққа танымал әкім болды. 775 жылы қысқа уақытқа ұятқа қалды, бірақ ол ұлы Яхьяның тез өрлеуінің көмегімен қалпына келтіруге қол жеткізді. Халидтің Аббасид әулетімен байланысы оның немересі әл-Фадл ибн Яхья болашақ халифа Харун әл-Рашидтің асырап алған ағасы болғанда, ал Яхья ханзаданың тәрбиешісі болғанда күшейе түсті. Халид 781 - 2 жылдары Византия империясына қарсы жорықтан оралғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды.
Khalid ibn Barmak (709–781/82; خالد بن برمك) was the first prominent member of the Barmakids, an important Buddhist family from Balkh, which converted to Islam and became prominent members of the Abbasid court in the second half of the 8th century. Khalid himself converted to Islam at the Umayyad court in the 720s, but joined the nascent Abbasid revolutionary movement in Khurasan, and played a significant role in the Abbasid Revolution that toppled the Umayyads. He enjoyed close relations with the first Abbasid caliph, al Saffah, functioning as his chief minister and introducing innovations in record keeping. Under al Saffah's successor, al Mansur, Khalid's influence decreased, but he still occupied significant provincial governorships in Fars, Tabaristan, and Mosul. As an administrator, he distinguished himself for his fairness, especially in matters of taxation, and was a popular governor. He appears to have briefly fallen into disgrace around 775, but he managed to recover, helped by the rapid rise of his son, Yahya. Khalid's ties to the Abbasid dynasty were soon strengthened when his grandson, al Fadl ibn Yahya, became the foster brother of the future caliph Harun al Rashid, while Yahya became the prince's tutor. Khalid died in 781/2, shortly after returning from an expedition against the Byzantine Empire.
Шығу тегі
Бармакидтер отбасы Хорасандағы Тохаристанның астанасы Балхтан шыққан. Тохаристан халқының өзіндік ерекшелігі бар еді: Хефталиттер мен кейіннен түркі әулеттері билік жүргізді, олар шығыс ирандық Бактрия тілінде сөйледі және көбінесе буддистер болды. Бармакидтер Балх оазисінің көп бөлігін басқаратын үлкен және өте бай будда монастырының қамқоршылары - Наубахардан тараған. Бұл сақшылар араб тілінде "бармак" деген атақпен белгілі болды. Қазіргі ғалымдар бұл сөз санскрит тілінен шыққан деп есептейді, ол прамухадан ("басты") немесе парамакадан ("жоғарғы") шыққан. Бармакидтерді зороастризмнен шыққан деп санайтын және оларды тіпті Сасанидтер әулетінің бас министрлерінің ұрпақтары деп санайтын тарихи дәстүрлер - бұл отбасының ең биік кезінде ойлап табылған кейінірек жасалған жалған деректер. Тохаристан мұсылмандармен 663-664 жылдары шабуылға ұшырады, бірақ 725 жылы Омейяд халифасы Хишам ибн Абд әл-Малик Балх билік еткенге дейін билік құрмады. Набухарды тастап кетті, бірақ оның құрылымы тағы үш ғасыр бойы сақталды. Бармақ билік басындағы ұлы Омейяд сотына әкелінді, онда екеуі де ислам дінін қабылдады; Бармақтың ұлы Халид ибн Бармақ деген есімді қабылдады және Бану Хузаа руының мавласы (клиенті) болды, ал оның екі ағасы Сүлеймен және әл Хасан деген есімдерді алды. Оның тағы бір ағасы Әбу Убайд Муавия болған шығар, ол кейінгі жылдары Бағдадта өмір сүрген. Умайялар сарайында болған кезінде Халид халифаның ұлы, әйгілі әскери қолбасшы Маслама ибн Хишаммен достық қарым-қатынас жасағаны белгілі.
Аббасидтер төңкерісі
Омейядтар ордасында олардың тұруы ұзаққа созылмады, сондықтан Бармак пен Халид көп ұзамай Хурасанға оралды. Бір кезде Бармак Гурганға барып, Халидтің Язид ибн Бараның қызымен некелесуін ұйымдастырды. Бармақ 725/6-дан кейін жазбадан жоғалады, бірақ Халидтің Хурасандағы Хашимия қозғалысына қосылуына жауапты болғандығы айтылады. Халид Хашимияға 742 жылы қосылды және араб еместердің бірі ретінде ішкі басшылықтың екінші деңгейі - жиырма нұзараның бірі болып тағайындалды. Мал саудашысы кейпімен Гурган, Табарстан және Раиде миссионерлік қызметпен айналысты. Аббасидтер төңкерісі кезінде ол шииттерден қаражат жинап, майданда әскерлерді басқарып, белсенді рөл атқарды. Аббасидтер қолбасшысы Қахтаба ибн Шабиб әл-Тай оған олжаны өз әскеріне бөлуді сендірді. Х ғасырдағы тарихшы әл-Жахшияридің айтуынша, Халидті Хурасанның жер салығын (харадж) қайта бөлуді Әбу Муслим тапсырған, ол мұны дәлдікпен істеді, сондықтан Хурасанның ризашылығына ие болды.
Әл-Саффаның астында
Аббасид халифалығы құрылғаннан кейін Халид халифа әл Саффаның ықыласына ие болды. Халид көп ұзамай жер салығының (диван әл харадж) және әскердің (диван әл жунд) салықтық бөлімдеріне тағайындалды. Ол әл Саффаның халифалығы бойы ұстаған лауазымдар. Қысқа мерзімде ол барлық қаржы департаменттерін қадағалауды өз мойнына алды, осылайша ол біршама бас министр болды; тарихи дереккөздерде жиі "визир" атағы берілсе де, ол оны ешқашан ұстаған жоқ. Ол жазбаларды кең парақтарға емес, кодекстерге жазуды енгізген. Халид, көрініп тұрғандай, едәуір білім мен кейбір бұрынғы әкімшілік тәжірибеден пайдаланған, бірақ соңғысының шығу тегі белгісіз; ол оны Омейяд сотында немесе Бальхта әкесімен бірге алған болуы мүмкін. Оның сөзге шешендігі соншалық, әл Саффа бастапқыда оны араб деп ойлады. Оның халифамен қарым-қатынасы өте тығыз болды: оның қызы Умм Яхьяны әл-Саффаның әйелі емізіп, ал өз кезегінде өз әйелі әл-Саффаның қызы Райтаға асырап алды.
Әл-Мансурдың тұсында
Халид әл-Мансурдың билігіне кіргеннен кейін кем дегенде бір жыл жер салығы бөлімінің басшысы болды, бірақ везир Әбу Әйюб әл-Мурьяни бастаған сарайлық интригалар оны екі жылдай басқарған Фарс провинциялық үкіметінің құрамына кіргізді. Ол жердегі қызметі сәтті өтті, бүлікші күрдтерді провинциядан қуып, тәртіпті қалпына келтірді және даналықпен және жомарттықпен билік етті. Белгілі, бірақ ойлап табылған оқиғаға сәйкес, ол халифті Сасанид дәуіріндегі Тақ Касра сарайының қирауына жол бермеуге көндірді. 764/65 жылдары Иса ибн Мұсаның халифаттан бас тартуына әкелген интригаларға қатысқан. Халид Таваристанның губернаторы ретінде жеті жылдай қызмет атқарды. Араб-сасанид стиліне ұқсас оның есімімен жасалған монеталар 766-67-772 жылдар аралығында белгілі. Ол билік құрған кезде, билікте болған кездері, ол жергілікті автономиялы билеуші Вандад Хурмуздпен достық қарым-қатынас орнатып, Дамаванд маңындағы Устунаванд бекінісін басып алды, әл-Мансура қаласын құрды және жергілікті тұрғындар оны жақсы көреді. Алайда, оның ислам дінін таратуға тырысқан әрекеттері оның кетуінен кейін тез жойылып, ол құрған қоныстар Баванди билеушісі Шарвин I-ге жойылған. Сол уақытта Халидтің немересі әл-Фадл ибн Яхья халифа әл-Махдидің ұлдарының бірі, болашақ Харун әл-Рашидтің асырап алған ағасы болды. 775 жылы әл-Мансур қайтыс болғанға дейін Халид белгісіз себептермен ықыласынан айырылып, қысқа мерзім ішінде үш миллион дирхам көлемінде ауыр айыппұл төлеуге мәжбүр болды. Ол тек соттағы достарының желісі арқылы құтқарылды, оларға ұлы Яхья ибн Халид келіп, оған қажетті сомаларды жасырын түрде жіберді. Алайда Мосулда күрдтердің көтерілісі басталғаннан кейін Халид кешіріліп, қаланың губернаторы болып тағайындалды. Оның қайтадан оң жаққа келуіне, мүмкін, Яхьяның тез өсіп келе жатқан байлығының нәтижесі болды, ол сол кезде Аббасид үкіметінің басты тұлғаларының бірі болды.
In 775, shortly before al Mansur died, Khalid fell out of favour for some unknown reason, and was obliged to pay a heavy fine of three million dirhams, within a short notice. He was saved only by his network of friends at court, who were visited by his son, Yahya ibn Khalid, and surreptitiously forwarded him the necessary sums. But following Kurdish uprisings in Mosul, Khalid was pardoned and appointed governor of the city. His restoration to favour probably was also the result of the rapidly rising fortunes of Yahya, who was by then one of the chief figures of the Abbasid government.
Әл-Махдидің тұсында
Әл-Махди таққа отырғанда Халид Фарс өлкесін басқаруға қайта тағайындалды. Ол жер салығын қайта бөлу және жеміс бақшаларына салынатын ауыр салықты жою үшін ерекшеленді. Сонымен қатар, оған Бағдадтың шығысындағы Шаммасия аймағы берілді. Бармакидтер сол жерде сарайларын салған, ал Халидтің есімі ғасырлар бойы "Базар Халид Бармакидтің" ішінде сақталған. 778 жылы Яхья ханзада Харунның ұстазы болып тағайындалды. 780 жылы Халид пен оның ұлы Яхья Византияның Самалу бекінісін қоршауда ерекшеленді. Ол көп ұзамай 781-82 жылдары 75 жасында қайтыс болды. Оның ұлдарынан Яхья Харун әл-Рашидтің қол астында барлық күшті везир болды, ал Мұхаммед Харун әл-Рашидтің палата қызметкері болды және провинциялық губернатор болып қызмет етті. Сол сияқты Яхьяның ұлдары да 803 жылы отбасының кенеттен құлдырауына дейін жоғары лауазымдарға ие болды.