Кіріспе
Мороккодағы отбасылық кодекс Mudawana (немесе Moudawana, المدوّنة), mudawwanat al aḥwāl al shakhṣiyyah (مدونة الأحوال الشخصية, ) дегеннің қысқаша атауы, бұл Мароккодағы жеке мәртебелік код, сонымен қатар отбасылық код деп аталады. Бұл заң отбасы мәселелеріне қатысты, соның ішінде неке, көп әйел алу, ажырасу, мұрагерлік және бала асыраушылық құқығына қатысты. Бастапқыда ол Маликидің сүнни ислам заң мектебінде негізделген, 1956 жылы ел Франциядан тәуелсіздік алғаннан кейін ол заңдастырылды. Оның 2004 жылы Марокко парламенті қабылдаған ең соңғы редакциясын адам құқықтары жөніндегі белсенділер әйелдер құқықтары мен гендерлік теңдікті исламдық құқықтық базада қарастырған шаралары үшін мақтады. 1960 және 1970 жылдары отбасылық құқық реформасына шақырулар болғанмен, оның діни шығу тегі оны өзгертуді қиынға соқты, ал 1980 жылдарға дейін реформаға қатысты ешқандай маңызды қозғалыс пайда болған жоқ. Жаңадан құрылған азаматтық қоғам ұйымдарының, соның ішінде көптеген әйелдер ұйымдарының және әйелдер құқықтарына халықаралық көңіл бөлудің нәтижесінде 1993 жылы патша Хасан II кезінде Мадуанаға кішігірім реформалар енгізілді. Осы алғашқы өзгерістерден кейін белсенділік артып, әйелдерді дамуға кіріктіру жөніндегі іс-қимыл жоспары жасалды, ол көп жағдайда зайырлы, құқықтарға негізделген құрылымдарға негізделген. Бұл Марокконың саяси элиталары мен Марокко қоғамындағы қызу пікірталасқа және қарсылыққа әкелді және 2000 жылдың наурыз айында Касабланка мен Рабатта екі митингке шықты - бірі реформаны қолдады, екіншісі оған қарсы болды. Бұл Мұхаммед VI әкесі патша болғаннан кейін көп ұзамай болды, ал митингтерден кейін бір жыл ішінде ол Мудавананы одан әрі реформалау үшін комиссия құру туралы жариялады. 2003 жылы ол өзінің рухани және саяси көшбасшы ретінде билігін атап, кодексті толықтай ауыстыру ниеті туралы мәлімдеді, ал 2004 жылдың қаңтарына қарай Марокко парламенті жаңа нұсқаны ратификациялады. Реформалардың негізгі компоненттері ерлер мен әйелдер үшін некеге тұрудың ең төменгі заңды жасын 18 жасқа дейін көтеруді, ерлер мен әйелдердің отбасы үшін ортақ жауапкершілікті белгілеуді, көп әйел алу мен ажырасу шарттарын шектеуді және әйелдерге неке келісім-шарттарын келіссөздер жүргізуде көбірек құқық беруді қамтиды. Реформаларды қолдайтындар Марокко қоғамындағы, әсіресе әйелдер арасындағы кең қолдауды атап өтіп, жаңа заңды жергілікті ислам принциптеріне негізделген прогрессивті реформаның табысты үлгісі деп атайды. Реформаларды сынға алғандар реформаларды жақтаған қозғалыстардың элиталық тамырларын, батыс зайырлы принциптерінің ықпалын және Марокко қоғамындағы заңның жүзеге асырылуына көптеген кедергілерді көрсетеді.
The Mudawana (or Moudawana, المدوّنة), short for mudawwanat al aḥwāl al shakhṣiyyah (مدونة الأحوال الشخصية, ), is the personal status code, also known as the family code, in Moroccan law. It concerns issues related to the family, including the regulation of marriage, polygamy, divorce, inheritance, and child custody. Originally based on the Maliki school of Sunni Islamic jurisprudence, it was codified after the country gained independence from France in 1956. Its most recent revision, passed by the Moroccan parliament in 2004, was praised by human rights activists for its measures to address women's rights and gender equality within an Islamic legal framework. Although there were calls for reform to the family law in the 1960s and 1970s, its religious origins made amending it a challenge, and no serious movement for reform emerged until the 1980s. As a result of newly created civil society organizations, including many women's organizations, and increased international attention on women's rights, modest reforms to the Mudawana were enacted in 1993 under King Hassan II. Following this initial change, increased activism resulted in the articulation of a Plan of Action for the Integration of Women in Development, which drew heavily from secular, rights based frameworks. This sparked fierce debate and opposition within Moroccan political elites and, to a somewhat lesser extent, Moroccan society and culminated in two rallies in Casablanca and Rabat in March 2000 – one in support of reform and one in opposition to it. This occurred shortly after Mohammad VI succeeded his father as King, and within a year of the rallies, he announced the formation of a commission to further reform the Mudawana. In 2003, he announced his intention to replace the code entirely, citing his authority as both spiritual and political leader of the nation, and by January 2004, the Moroccan parliament had ratified the new version. Major components of the reforms included raising the minimum legal age of marriage to 18 for men and women, establishing joint responsibility for the family among men and women, limiting the terms of polygamy and divorce, and granting women more rights in the negotiation of marriage contracts, among other provisions. Supporters of the reforms point to broad support for them among Moroccan society, especially among women, and cite the new law as a successful example of a progressive reform framed in indigenous, Islamic principles. Critics of the reforms point to the elitist roots of the movements that advocated for the reforms, the influence of Western secular principles, and the many barriers to the law's implementation within Moroccan society.
Әл-Мудавананың шығу тегі
Малик ибн Анас, сунниттік исламның Малик мектебінің негізін қалаушы, Аль Мувттаны жазды, бұл 8-ғасырдағы Мұхаммедтің, оның отбасы мен серіктерінің хадистерінің немесе сөздерінің жинағы болды. Бұл сөздерді Мәлік жинап, түсіндірмелерімен бірге жариялады. Бұл ислам заңдарының төрт негізгі сүнни мектептерінің біріне негіз болды, олар әлі күнге дейін бар. Малики мектебі 10 ғасырдан бері Мароккодағы ислам заң ғылымының басым көзі болды.
Марокко үкіметі
Марокко "либералды автократия" деп сипатталған. Оның конституциясы монархқа атқарушы биліктің көпшілігін береді, оның ішінде ірі министрлерді және өңірлік губернаторларды тағайындау құқығы, сондай-ақ ұлттық күн тәртібінің басымдықтарын белгілеу құқығы; бұл саяси партиялар мен Парламент мүшелерінің өкілеттігін тиімді шектейді. Көптегендер сайлау жүйесінің негізгі қызметі - монархияның саяси элитаның тәуелді класын құру және оны басқару құралы ретінде қызмет ету деп санайды. Іс жүзінде көппартиялы сайлауларға қарамастан, Мароккодағы стратегиялық саяси шешімдер қабылдау орны парламент емес, монархия болып табылады. Патша тек саяси басшы ғана емес, сонымен қатар діни басшы ретінде де рөлін көрсететін "Әмірші адал" деген атақ та ие. Марокконың патшалық отбасы Мұхаммедтен тараған деп есептейді, сондықтан исламға негізделген саяси заңдылық сезімін сезінеді және Марокко қоғамында исламның қандай формада болуын диктациялау билігі бар. Жалпы алғанда, монархия, ислам және Марокконың аумақтық тұтастығы елдің үш бұзылмайтын "қасиетті институттары" болып саналады. Осы үш институтқа қарсы іс-қимыл, патшаның билігіне немесе заң кодекстерінің негізі ретінде ислам заңдарының заңдылығына күмән келтіру арқылы жасалса, бұл түрмеге жабылған қылмыс болып табылады. Француздар Марокконы құқықтық плюрализм саясатымен басқарып келгендіктен (мысалы, бербер қауымдастықтарында бербер әдет-ғұрып заңдарының болуын сақтау), жаңа Мудавана елдің бірлігін, исламдық жеке басын және заманауилығын білдіруді көздеді. Сонымен қатар, Mudawana - бұл Марокко заңдарының испан немесе француз азаматтық кодекстеріне қарағанда негізінен исламдық көздерге сүйенетін жалғыз бөлімі, бұл оған өзгермеушілікті көбірек сезінуге мүмкіндік берді және оны кейін реформалаудың қиындықтарына ықпал етті. Мемлекеттің отбасылық немесе жеке мәртебелік заңы азаматтардың күнделікті өміріне кең ауқымды әсер етеді, бірақ көптеген гендерлік теңдікті қорғаушылар оның әйелдер үшін ерекше маңызын атап көрсетеді, өйткені ол некеге тұруға болатын жасқа, ажырасу және бала күтімі мәселелеріне, сондай-ақ олардың үйден тыс жерде жұмыс істеу және саяхаттауға құқығы бар. Түрлі мұсылман мемлекеттері әйелдердің азаматтық және саяси құқықтарын кеңейткенмен, шариғатқа негізделген жеке отбасы заңдары жиі өзгеріссіз қалады; көптеген мұсылмандар үшін бұл отбасы заңдары мұсылмандық сәйкестіктің қол сұғылмайтын символы болып қала береді.
Әйелдер мен азаматтық қоғам: реформаның негізі
1969 жылы патша Хасан II Мароккодағы әйелдердің әлеуметтік және экономикалық жағдайын жақсартуды мақсат еткен ұйым - Марокко әйелдерінің ұлттық одағын (UNFM) құрды. UNFM қызметі құқықтық реформаға аз, ал көбірек әйелдер үшін кәсіби және оқыту бағдарламаларына бағытталған. Оған мемлекеттік пайданы көздейді деген заңды мәртебе берілді, бұл Марокконың азаматтық қоғам ұйымдарына маңызды атау, бұл оларға қаражат жинауға және салықтан босатуға мүмкіндік береді (АҚШ-тағы коммерциялық емес мәртебеге ұқсас). Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл ерекшелік, оны үкімет беруі керек, Марокко режиміне азаматтық қоғам ұйымдарына белгілі бір бақылау жасаудың жолын ұсынды, өйткені олардың күн тәртібі үкіметпен қайшылықта болған адамдар әдетте utilité publique мәртебесін алу қиынға соғады. Бұл жағдайда мадавананы реформалау туралы үндеулер алғаш рет көтеріле бастады. Осы тұрғыдан алғанда, ПАИВД ислам құндылықтарына тікелей сілтеме жасамады және Мұхаммед VI-дің ұлттық күн тәртібінің маңызды элементін құрайтын "даму дискурсы"мен тығыз байланысты болды.
2004 жылғы реформалар
2001 жылдың 5 наурызында, Касабланка мен Рабаттағы митингтерден бір жыл өткен соң, VI Мұхаммед Mudawana реформалау жөніндегі комиссия құрылғанын жариялады, оның мүшелеріне Жоғарғы Сот төрешісі, діни ғалымдар, саяси өкілдер және түрлі ортадан шыққан зиялы қауым өкілдері, соның ішінде әйелдер ұйымдарының әйел өкілдері кірді. Сонымен қатар, патша марокколық қоғамдағы әйелдердің мәртебесін көтеру үшін бірнеше қадам жасады, соның ішінде марокколық парламенттің төменгі палатасындағы орынның 10 пайызы әйелдерге арналған және бірнеше әйелді өзінің үкіметіне кіретін жоғары әкімшілік лауазымдарға көтеру. 2003 жылдың 10 қазанында патша комиссия ұсынысы бойынша парламентте ескі Mudawana-ны толықтай ауыстыру жоспарын ұсынды, жаңа заң кодексін "заманауи" деп сипаттап, "әйелдерді төзімділікпен төзімділікпен төзуден азат етуді, сонымен қатар балалардың құқықтарын қорғауды және ерлердің қадір-қасиетін сақтауды" мақсат етті. Реформалар жарияланғаннан кейін АҚШ үкіметі, Дүниежүзілік банк және Хьюман Райтс Вотч жаңа заңдарды қолдап мәлімдеме жасады.
Білгіштік
2010 жылғы сауалнамаға сәйкес, Марокко халқының реформалар туралы хабардарлығы әртүрлі, жас, қалалық және білімді әйелдер ауылды аймақтардағы әйелдерге қарағанда, ауылды аймақтардағы әйелдерге қарағанда, білімдері төмен және қарт әйелдерге қарағанда, заң туралы естіген және оның ережелерімен таныс. Марокколықтардың 85% әйелдер мен 59% ерлер жаңа Mudawana туралы естіген реформаларды қолдайды. Реформаға қарсы шыққан ер адамдардың көпшілігі заң оларға кері әсер етеді деп санайды, әйелдерінің талаптарын көбірек көтереді және оны өздерінің діни нанымдарына қайшы деп санайды. Алайда, әйелдердің Mudawana-ға деген қанағаттанусыздығы әйелдердің құқықтары проблемаларын шешу үшін оны кеңінен және жеткілікті деңгейде жүзеге асырмайды деген сенімді білдіреді. Марокколық әйелдердің үштен екісі жаңа Mudawana Мароккодағы әйелдердің мәртебесін жақсартты деп санайды, ал ерлердің 50% келісті. Соңында, кейбіреулер бұл мәселеге қатысты жоғары деңгейдегі пікірталас пен талқылауды ақырында бөлінуші әсер ретінде сипаттайды; Мароккодағы әйелдер ұйымының өкілі әйелдер қозғалысын Мароккодағы қозғалыс ретінде емес, әртүрлі ұйымдардың үйлестірілмеген тобы ретінде сипаттады. Заң тұрғысынан алғанда, Марокконың қылмыстық кодексі әлі күнге дейін Mudawana ережелерінде белгіленген гендерлік теңдік қағидаттарын қамтымайды. Мысалы, әйелге паспортын алу үшін күйеуінің рұқсаты қажет, некеден тыс бала тапқан үшін жазалануы мүмкін, әйелдерге қатысты зорлық-зомбылықты қарастыратын немесе қылмыстық деп санайтын заң жоқ. Соттар ажырасу кезінде міндетті түрде татуласуды қадағалау құқығын да сақтап қалады, бұл көптеген әйелдер ұйымдары ажырасу кезінде әйелдердің дербестігін шектеу үшін пайдаланылады деп қорқады. Бұл реформалар негізінен үстінде ғана болып табылады, өйткені реформалар толық көлемде жүзеге асырылса, туындауы мүмкін қақтығыстан гөрі, үкіметке статус-квоны сақтауды қолдау тиімді. Кейбір есептерде реформалар қабылданғаннан бері кәмелетке толмаған қыздардың некелесуі өсті деп айтылады және олардың жаңадан заңдастырылғанына қарамастан, бөлек некелік мүлік келісімшарттарының нақты болуы төмен болып қалатынын атап көрсетеді, яғни реформалар ерлері үйден кетуді бұйырған әйелдерге нақты қорғаныс береді. Рабха Эль Хаймар - бұл өзінің заңды емес баласының құқықтарын қорғау үшін өзгерістерді пайдаланған марокколық әйелдің мысалы. Оның абыройына зиян келтіру қаупі бар батылдық мараколық теледидарда деректі фильмнің тақырыбы болды және ол 2024 жылы әйелдер құқықтарына қатысты ұстанымы үшін халықаралық деңгейде танылды.
Мәдени сілтемелер
Мудавана және марокколық әйелдердің мәртебесі марокколық хип-хоп тобы Fnaire әнінің тақырыбы болып табылады. 2008 жылы Мароккода түсірілген және марокколық араб тілінде француз субтитрлерімен жазылған "Number One" фильмі - бұл жаңа Mudawana әсерін ер адамның көзқарасынан суреттейтін комедия.