Кіріспе

Британдық зерттеуші, профессор, әуесқой археолог және хирург подполковник Лоренс Остин Уэдделл, CB, CIE, F. L. S., L. L. D, M. Ч., И. М. С. РАИ, Ф. Р. А. С. С. (29 мамыр 1854 19 қыркүйек 1938) - шотландтық зерттеуші, Тибет профессоры, химия және патология профессоры, Үндістан армиясының хирургы, Тибеттегі коллекционер және әуесқой археолог. Уадделл сондай-ақ шумер және санскрит тілдерін оқыды; ол мөрлер мен басқа да жазуларды аударған. Оның ассириолог ретінде танылуы ғылыми тұрғыдан танылмай қалған, ал оның өркениет тарихы туралы кітаптары да дау тудырды. Алайда оның кейбір кітаптары көпшілік арасында танымал болды, ал ол бүгінде кейбір адамдар оны ойдан шығарылған Индиана Джонстың өмірдегі астарлы кейіпкері деп санайды.

Өмір

Лоренс Уодделл 1854 жылы 29 мамырда дүниеге келді, ол Rev. Томас Клемент Уодделл, Глазго университеті құдайлық ғылымдарының докторы және Жан Чепмен, Стёрлингширдің Бантоннан келген Джон Чепменнің қызы. Лоренс Уодделл 1878 жылы Глазго университеті хирургия және химия мамандықтары бойынша бакалавр дәрежесін алды. Оның алғашқы жұмысы университеттің жанында хирург болып, сонымен қатар Глазго университетінің медициналық қоғамының президенті болды. 1879 жылы ол Цейлон мен Бирмаға барып, буддизмге "қорылуға болмайтын" қызығушылық танытты, бұл оны кейінгі жылдары буддизмнің ілімдерін, тарихын және өнерін зерттеуге итермеледі. 1880 жылы Уадделл Британдық Үндістан армиясына қосылды және Үндістан медициналық қызметінде (ИМС) медициналық офицер болып қызмет етті, кейіннен ол Үндістан мен Қиыр Шығыста (Тибет, Қытай және Бірма) орналасты. Келесі жылы ол Үндістанның Калькутта қаласындағы медициналық колледжінде химия және патология профессоры болды. Үндістанда жұмыс істеген кезде Уадделл санскрит тілін оқып, "Индийская медицинская газета" журналын басқарды. Ол Үндістан үкіметінің санитариялық комиссары болды. 1885 және 1887 жылдар аралығында Уэдделл Үстіргі Бирманы аннексиялаған британдық экспедицияға қатысты, ол Конбаунг әулетінің соңғы патшасы Тибау Минды жеңді. Бірмадан оралғаннан кейін Вэдделл Үндістанның Дарджилинг ауданында орналасты және 1888 жылы бас медициналық офицер болып тағайындалды. 1890 жылдары Уэдделл Патнада болған кезде Агам Куанның Ашока тозақтарының бір бөлігі екенін анықтады. Оның алғашқы басылымдары медицина мен зоологияға арналған очерктер мен мақалалар болды, әсіресе "Сикким құстары" (1893). 1895 жылы заң ғылымдарының докторы атанды. Уадделл 1890 жылдары Үндістанды аралап жүрді (оның ішінде Сикким және Непал мен Тибет шекарасындағы аудандар) және ол сол жерде байқаған тибет буддасының діни үрдістері туралы жазды. Дарджилингте британдық әскермен бірге болған Уэдделл тибет тілін үйреніп, бірнеше рет жасырын түрде, жамылып, Тибетке барған. Ол 1903-1904 жылдары британдықтардың полковник сэр Фрэнсис Эдвард Йонгхусбанд бастаған Тибетке шабуыл жасауында мәдени кеңесші болды және сэр Чарльз Беллмен бірге Тибет және тибет буддизмі жөніндегі ең алдыңғы қатарлы өкілдердің бірі болып саналды. Уадделл Үндістан мен Тибет бойынша әскери тапсырмалар арасында археология мен этнологияны зерттеді, ал Гималаядағы ерліктері оның өте сәтті кітабында жарияланды Гималая арасында (1899). Уэдделл сонымен қатар Үндістан бойынша әртүрлі археологиялық қазба жұмыстарын жүргізді, оның ішінде Паталипутраны да қадағалады. 1982 жылы Бенгал үкіметі оның өлімінен кейін көп уақыт өткенге дейін оның ашылуының танылуын алған жоқ. Оның Паталипутрадағы ашылуы 1892 жылы ресми баяндамада жарияланды. 1901 жылдың аяғында ол Солтүстік-Батыс шекаралық провинцияға көшіп барды және 1901-1902 жылдардағы Махсуд Вазири блокадасында болды. Ол 1902 жылы Малакандта болды және 1903-1904 жылдары Лхасаға Тибет миссиясына қатысты, ол үшін ол қайтадан хабарландыруларда аталып, медаль алды және Бан орденінің серігі (CB) болып тағайындалды. Уэдделл кейін Англияға оралып, Лондон университетінің колледжінде (1906-1908) қысқа уақыт тибет профессоры болды. 1908 жылы Уэдделл шумер тілін үйренуге кірісті. Осылайша, өзінің кейінгі мансабында ол ежелгі Таяу Шығысты, әсіресе Шумерді зерттеуге бет бұрды және уақытын ежелгі клинопись тақташаларын немесе мөрлерді, әсіресе Шейль династиялық тақташасын түсіндіруге немесе аударуға арнады. 1911 жылы Уадделл "Британника энциклопедиясында" екі жазба жариялады. 1917 жылы Уадделл толықтай зейнеткерлікке шықты және алғаш рет арийлер туралы жазуды бастады, ол "Азиялық шолу" журналында жарияланған "Әлем өркениетінің арийлік шығу тегі" атты мақаладан бастады.

Будданың туған жерінің ашылуы

Уэдделл Будданың туған жері деп саналатын Капилавастуды іздеу үшін ағылшындықтар басқаратын Үндістанды аралап шықты. Куннингэм бұған дейін Капилавастуды Үндістандағы Буйла ауылы деп таныған болатын, бірақ Вэдделл және басқа шығыстанушылар бұл қате деп қорытындылады. Олар туылған жерін іздеуде ежелгі қытайлық саяхатшылар Фа Хьен мен Хюэн Цзян қалдырған топографиялық және географиялық сылтауларды ескере отырып, іздестірді. Уэдделл ең алғаш 1893 жылы Нигливада Ашока бағанасының ашылуының маңыздылығын атап өтті және Будданың туған жерін Лумбини деп бағалады. Содан кейін ол Үндістан үкіметінің өкілдерімен хат алмасып, осы аймақты зерттеуді ұйымдастырды. Сонымен қатар, Уэдделл жазуларды табу үшін барлау жұмыстарын жүргізуді тапсырды. Бірақ соңғы кезде, қиын жағдайларға байланысты, оны одан әрі ілгерілеуге мүмкіндік бермеді, ал Фюрер мырза өзі ұйымдастырған зерттеуді жүргізуге жіберілді, ол Лумбини бақшасын және т.б. тапқан, олардың жазулары өзі көрсеткен орындарда.

Финикиялықтар

Уадделл "Феникиялық британдықтардың, шотландтықтардың және англосаксондықтардың шығу тегі" (1924) еңбегінде британдық аралдардың сиро-хетт және финикийлік отарлауын, британдық фольклорға жүгінуді, ол Троялықтарды атап өтеді, мысалы, "Брут тас" Тоттнсте және Монмут Геффри; Хетт тілін және жазуларды дәлел ретінде сақтаған жер атаулары. Уэдделлдің айтуынша, Ньютон тасындағы "белгісіз" жазу финикиялық хито жазуы. Оның аудармасы былай: "Бұл Күн Кресті (суастика) "Хилани" (немесе хеттік сарай тұрғындары) Силуирдің (кіші клан) Касттың Касси (немесе Касси бе[ан]) Бильге (немесе Белге, Күн оттың құдайына), Киликияның финикиялық (атауы) Икарға, Прутқа (немесе Прат, яғни 'Барат' немесе 'Брихат' немесе Бритонға) көтерілді". Брут Троялық, Вэдделл де тарихи тұлға ретінде танымал. "Британдықтардың" немесе арийлік британиялық финикиялықтардың патша Брут Троялық Альбионға келуі" деген тарауда, шамамен 1103 жылы, Б. Б. з. б. 1103 жылы болған оқиғаға байланысты, бәлкім, Трояның жоғалуымен ғана емес, сондай-ақ Ассирия патшасы Тиглат-Пилезер І-нің Хеттілік Кіші Азияға, Киликияға және Сирияның Жерорта теңізі жағалауындағы Финикияға қастандықпен басып кіруімен байланысты және соның салдарынан күшті болған шығар" деп жазды.

Қабылдау

Уэдделлдің замандастары кітапты өте жағымсыз бағалады. Бір сыншы мақаланың мазмұнын "көрнекті алдау" деп санады, бірақ ол "автордың оған шынымен сенетінін" сезінген. Сонымен қатар, Уадделлдің Historia Regum Britanniae-ді сөзбе-сөз тарих деп қабылдағаны айтылды, сондықтан ол тарихшылардың күлдіруін сұрайды: "Тарихшылардың жалпы пікіріне қайшы, ол [Уадделл] Монмуттан Геффридің хроникасын шынайы деп қабылдайды және Троя патшасы Бруттың өзінің ізбасарларымен шамамен б.з.д. Троя патшасы Брут көптен бері ескі әйелдер ертегілерінің қатарына қосылды".

Индус аңғарының тұмсығы

Бірінші Инд аңғарының немесе Хараппа мөрін 1872 жылы Александр Каннингэм жариялады. 1912 жылы Ж. 1921-22 жылдары сэр Джон Хьюберт Маршаллдың басшылығымен қазба науқанын бастаған флоттың арқасында Хараппадағы ежелгі өркениеттің ашылуы болды (кейіннен Мохенджо-Дароны қоса алғанда). Индус аңғарында тұмшалар табылғандықтан, Уадделл 1925 жылы оларды бірінші рет түсіндіруге тырысты және олар өзінің Индо-Шумерлік тұмшалар дешифрацияланды деген еңбегінде Шумерлік шығу тегі деп мәлімдеді.

Қабылдау

1920 жылдары Уадделлдің Инд аңғарының тұмсықтары шумерлік болған теориясы сынға қарамастан, академиялық қолдау тапты; Ральф Тернер Уадделлдің жұмысын "фантазия" деп қарастырды. Уэдделлдің екі танымал қолдаушысы 1928 жылға дейін Үндістанның археологиялық зерттеулер басқармасының бас директоры Джон Маршалл мен Стивен Герберт Лэнгдон болды. Маршалл Хараппадағы негізгі қазба науқанын басқарды және 1931 жылы Уэдделлдің шумерлік шифрлауын қолдағанын жариялады. Престон Уэдделлдің өмірбаянының "Индо-шумерлік мөрлерді дешифровкалауға қарсылық" деген бөлімінде Уэдделлдің теориясына қолдау 1940 жылдардың басында Мортимер Уиллердің еңбегі арқылы жоғалып кеткенін атап көрсетеді: "Бірақ, оның [Уэдделлдің] талабын ұстанымсыз етіп көрсеткен ауытқу, сэр Мортимер Уиллер Үндістанның археологиялық зерттеуіне жауапты болғаннан кейін археологиядағы консенсуста болды. [ ] Уиллердің археологиялық деректерді түсіндіруі мөрлердің тілі шумерлік және протоэламдыққа ұқсас болуы мүмкін деген ықтималдықты жоққа шығарған ғалымдар үшін нұсқаулық болды".

Шумер тілі

Шумер тілінің семит емес көзі 19-шы ғасырдың аяғында Джулиус Опперт пен Генри Роулинсонмен құрылды, одан оның шығу тегіне қатысты көптеген түрлі теориялар ұсынылды. "Альфавиттің арийлік шығу тегі" және "Сумер арий сөздігі" (1927) атты еңбектерінде Уэдделл шумер тілінің арий (индоевропалық) түбірі екенін көрсетуге тырысты.

Қабылдау

Уадделлдің шумерлік арийлік теңдеуі сол кезде Арчибальд Сейске өзінің екі кітабының жеке көшірмелерін жібергеніне қарамастан, ешқандай қолдау таппады. Бұрын Вадделлге Инд өзенінің тұмшаларын шумерлік немесе протоэламдық тілдерде түсіндіруді ұсынған профессор Лэнгдон Вадделлдің шумер тілі туралы жарияланымдарын жоққа шығарды: "Автор [Вадделл] шумер тілін аз біледі және кешірілмейтін қателіктер жасайды [ ] Шумерлік түбірлерге берілген мағыналар мүлдем қате. Адамдар осындай фантастикалық теориялардың жариялануына өкініш білдіре алады, олар ешқандай да маңызды ғылымға қызмет ете алмайды".

Хронологиясы

Уадделл "Мәдениетті жасаушылар" (1929) және "Мысыр өркениетінің шумерлік шығу тегі және шынайы хронологиясы" (1930) кітаптарында ежелгі өркениеттер мен патшалар тізімдерінің көпшілігі үшін әдеттегі күндерді қайта қарады. Мысалы, ол Мысырдың ерте династиялық кезеңі б.з.д. 2700 жылы басталды деп сенді, б.з.д. 3100 жылы емес, Менес, Манис Тусу, Саргонның ұлы, ол өз кезегінде Крит патшасы Минос болды деп дәлелдеді. Уэдделл үшін Шумер, Египет, Крит және Инд өркені өркениеттерінің ежелгі билеушілері немесе мифологиялық патшалары бірдей арий тұлғалары болған.

Пан-сумеризм

Уадделл 1917 жылдан бастап ("Әлем өркениетінің арийлік шығу тегі" мақаласын алғаш жариялағаннан кейін) өлімге дейін гипердиффузионизм ("пан-шумеризм") жақтаушысы болды. Ол көптеген мәдениеттер мен ежелгі өркениеттер, мысалы, Инд аңғары өркениеттері, Миной Криті, Финикия және Династиялық Мысыр арий шумерлік отарлаушылардың өнімі болды деп дәлелдеді. Графтон Эллиот Смит гипердиффузионизмнің (бірақ египеттердің) ізашарсы болды.

Қабылдау

Р. Сойер (1985) Вадделлдің "Батыс, Үндістан және ежелгі Египет мәдениеттері ортақ шумерлік ата-бабадан шыққан деген эксцентрикалық пікірге ие болғанын" және оның идеялары ұстануға келмейтіндігі туралы айтады. UCL археология институтының Габриэль Мошенска былай деп атап өтті: "Уадделлдің арийлер расасы бірінші және жалғыз басты кейіпкер ретінде өркениет тарихын қайта жазу үміті тез арада жоғалып кетті, өйткені оның еңбектері мен идеялары қоғам мен ғылымның өте оңшыл шеттеріне, егер олар жақсы тамырласса да, шектеліп қалды. Про-нацистік Императорлық фашистік лиганың мүшесі, кейіннен құрметке ие ортағасырлық адам болған Дж. Х. Харви Уэдделлдің британдық фашистік қозғалыстың шетіндегі тар аудиторияға арналған шығармаларын қорытындылауға бағытталған "Британияның мұрасы" (1940) атты қысқаша кітап жазды (Маклин 2008). Британдық исраилдік В. Т. Ф. Джаррольд Уэдделлдің Ньютон тасын зерттеуін ағылшын-саксон нәсілінің Киелі кітапқа негізделген шығу тегін қолдауға пайдаланды (1927). Бүгінде Уэдделлдің еңбектерін ақ нәсілділер, эзотерикалық ғалымдар және Дэвид Айкке (1999) сияқты заговоршылдар жиі оқиды және оларға сілтеме жасайды".

Жинақтар

Уадделл құс үлгілерін жинады және олардың бірі негізінде Генри Дрессер 1905 жылы түрді Бабакс вадделли (жиһандық бабакс) деп атады. Оның коллекциялары 1894 жылы Глазго университеті Хантер мұражайына берілді. Кейбір үлгілері Манчестер мұражайында және Лондондағы Табиғи тарих мұражайында сақталған. Глазго университеті Уэдделлдің еңбектері мен қолжазбалар жинағын сақтап қалды.

Құрмет

1905 жылы табылған Gymnocypris waddellii Regan балығы Уэдделлдің құрметіне аталды. Ол британдық мұражайға (табиғи тарих) ұсынғанға дейін типтік үлгілерді тұзда сақтады.