Джеймс Милль: Шотланд философы, тарихшы және экономист

Кіріспе

Шотланд зиялысы (1773–1836)

19 ғасыр философиясы
| аймақ = Батыс философиясы
Британ философиясы
Шотланд философиясы
| сурет = James Mill.jpg
| есім = Джеймс Милл
Джеймс Милл (туған аты – Джеймс Милн, 6 сәуір 1773 – 23 маусым 1836) – шотланд тарихшысы, экономисті, саяси теоретик және философ. Ол Рикардо мектебінің экономикалық ой-пікірлерін қалыптастырушылардың бірі саналады. Сондай-ақ ол «Британдық Үндістан тарихы» (1817) еңбегін жазды және отаршылдық көзқарас тұрғысынан қараған белгілі тарихшылардың бірі болды. Милл Үндістан тарихын үш кезеңге бөлген алғашқы автор: индуисттік, мұсылмандық және британдық. Бұл жіктеме Үндістан тарихын зерттеу саласында зор ықпалға ие болды. Милл – либерализм мен пайдалылықтың көрнекті философы, сондай-ақ Шығыс Индия компаниясының колониялық әкімшісі Джон Стюарт Миллдің әкесі.

Өмірбаян

Джеймс Милн, кейін Джеймс Милл деп аталды, Шотландияның Ангус графтығындағы Логи Перт приходындағы Нортвотер Бридж қаласында туды. Оның әкесі, Джеймс Милн, аяқ шебер және шағын шаруа болды. Анасы Изабель Фентон, Стюарт көтерілісіне қатысы бар отбасынан шыққан, ол баласына жоғары сапалы білім беруді қалап, приход мектебінен кейін оны Монтроуз академиясына жіберді, онда ол он жеті жарым жасқа дейін оқыды. Содан кейін ол Эдинбург университетіне түсіп, грек тіліндегі білімімен көзге түсті. 1789 жылдың қазан айында ол Шотландия шіркеуінің пасторы болып тағайындалды, бірақ одан әрі жетістікке жете алмады. Джон Стюарт Миллдің автобиографиясында айтылғандай, оның әкесі «шотландтық пресвитериандық сенімде тәрбиеленгенімен, өз зерттеулері мен ойлары арқылы Аянға сенуден ғана емес, жалпы Табиғи Діндер деп аталатын нәрсенің негізінен де бас тартқан». 1790 жылдан 1802 жылға дейін түрлі оқытушылықтармен өзін асырап, сонымен қатар тарихи және философиялық зерттеулермен шұғылданды. Шотландияда мансаптық өркендеуге мүмкіндік болмағандықтан, 1802 жылы ол Кенкардайнширдің сол кездегі парламент депутары Феттеркерннен сэр Джон Стюартпен бірге Лондонға кетіп, өзін әдеби еңбекке арнады. 1803 жылдан 1806 жылға дейін ол «Әдеби журнал» деп аталатын амбициялық мерзімді басылымның редакторы болды, ол адам білімінің барлық маңызды салаларын қамтуға тырысты. Осы кезеңде ол St James's Chronicle журналын да редакциялады. 1804 жылы ол астық саудасы туралы памфлет жазып, астық экспортына тариф (немесе «бонус») салуға қарсы болды. 1805 жылы ол Шарль де Виллердің «Лютердің реформациясының рухы мен ықпалы туралы» еңбегін (ноталары мен цитаталарымен) және папалық жүйенің кемшіліктеріне шабуыл жасады. Осы жылдың соңында ол «Британдық Үндістан тарихы» еңбегін жазуға кірісті, ол күткен үш-төрт жылдың орнына он екі жылға созылды. Сол жылы ол Хариет Бэрроуға үйленді, оның анасы жесір, Хокстонда ақыл-есі жоқтарға арналған мекеме ұстады. Олар Пенттонвиллде үй сатып алды, онда 1806 жылы олардың үлкен ұлы Джон Стюарт Милл дүниеге келді. 1808 жылы ол Джереми Бентаммен танысты, ол одан жиырма бес жыл үлкен болды және көп жылдар бойы оның басты серігі мен одақтасы болды. Ол Бентамның принциптерін толығымен қабылдап, оларды әлемге таратуға бар күшін жұмсауға бел буды. 1806 мен 1818 жылдар аралығында ол Anti Jacobin Review, British Review және The Eclectic Review журналдарына жазды, бірақ оның үлесін анықтау мүмкін емес. 1808 жылы ол белгілі «Эдинбург ревю» журналына жазуды бастады, оған 1813 жылға дейін үнемі үлес қосты, оның алғашқы мақаласы «Ақша және айырбас» болды. Ол сонымен қатар Испан Америкасы, Қытай, Франсиско де Миранда, Шығыс Үндістан компаниясы және баспасөз бостандығы туралы жазды. 1808 жылғы «Жылдық шолу» журналында оның екі мақаласы табылды – «Фокс тарихына шолу» және «Бентамның заң реформалары» туралы мақала, бұл, мүмкін, Бентам туралы оның алғашқы жарияланған пікірі болды. 1811 жылы ол Уильям Алленмен (1770–1843), квакер және химикпен бірге «Филантроп» деп аталатын мерзімді басылымды шығарды. Ол әр санына үлкен үлес қосты, оның негізгі тақырыптары білім беру, баспасөз бостандығы және түрме тәртібі (оның аясында ол Бентамның Паноптиконын түсіндірді). Ол Белл мен Ланкастер дауларына байланысты шіркеуге қарсы күшті шабуылдар жасады және 1825 жылы Лондон университетінің құрылуына әкелген талқылауларға қатысты. 1814 жылы ол «Британия энциклопедиясының» бесінші басылымына утилитаризмді түсіндіретін бірқатар мақалалар жазды, олардың ең маңыздылары «Юриспруденция», «Түрмелер», «Үкімет» және «Халықтар заңы» болды. «Британдық Үндістан тарихы» 1818 жылы жарық көрді және бірден үлкен және ұзаққа созылған жетістікке ие болды. Бұл автордың өмірінде де өзгерістерге әкелді, келесі жылы ол Үндістан үйіндегі Үндістан хат-хабарларын тексеруші маңызды бөлімінде лауазымға тағайындалды. Ол 1830 жылы кеңсе басшысы болып тағайындалғанға дейін біртіндеп жоғарылап, 1836 жылы жалақысы £1900-ден £2000-ға дейін көтерілді. Оның экономикаға арналған маңызды еңбегі «Саяси экономика элементтері» 1821 жылы жарық көрді (3-ші және қайта қарастырылған басылымы 1825 ж.). 1824 жылдан 1826 жылға дейін Милл Радикалдық партияның органы «The Westminster Review» журналына бірқатар мақалалар жазды, онда ол «Эдинбург» және «Кварталдық шолуларға», сондай-ақ шіркеулік мекемеге қарсы шабуыл жасады. 1829 жылы «Адам психикасының құбылыстарын талдау» атты еңбегі жарық көрді. 1831 жылдан 1833 жылға дейін Милл Шығыс Үндістан компаниясын қорғаумен көп айналысты, оның жарғысын жаңаруға байланысты туындаған дау кезінде, ол өзінің лауазымына сәйкес, оның директорлар кеңесінің өкілі болды. 1834 жылы сер Уильям Молесворт құрған «London Review» журналы үшін ол «Шіркеу және оның реформасы» атты мақала жазды, ол сол кездегі көзқарастарға тым скептикалық болды және «The Westminster Review» журналына зиян келтірді. Милл өзінің атеист екенін айтты. Оның соңғы жарияланған кітабы «МакИнтош туралы фрагмент» (1835) болды.

James Milne, later known as James Mill, was born in Northwater Bridge, in the parish of Logie Pert, Angus, Scotland, the son of James Milne, a shoemaker and small farmer. His mother, Isabel Fenton, of a family that had suffered from connection with the Stuart rising, resolved that he should receive a first rate education, and after the parish school they sent him on to the Montrose Academy, where he remained until the unusual age of seventeen and a half. He then entered the University of Edinburgh, where he distinguished himself as a Greek scholar. In October 1789, he was ordained as a minister of the Church of Scotland, but met with little further success. According to John Stuart Mill's Autobiography, his father, though "educated in the creed of Scotch Presbyterianism, had, by his own studies and reflections, been early led to reject not only the belief in Revelation, but the foundations of what is commonly called Natural Religion." From 1790 to 1802, while supporting himself by various tutorships, he also pursued various historical and philosophical studies. With little prospect of a career in Scotland, in 1802, he went to London in company with Sir John Stuart of Fettercairn, then member of parliament for Kincardineshire, and devoted himself to his literary work. From 1803 to 1806, he was editor of an ambitious periodical called the Literary Journal, which tried to give a summary view of all the leading departments of human knowledge. During this time, he also edited the St James's Chronicle, published by the same proprietor. In 1804, he wrote a pamphlet on the corn trade, arguing against a tariff (or 'bounty') on the export of grain. In 1805, he published a translation (with notes and quotations) of An Essay on the Spirit and Influence of the Reformation of Luther by Charles de Villers on the Reformation, and an attack on the alleged vices of the papal system. About the end of this year, he began work on The History of British India, which was to occupy him for twelve years, rather than the three or four that he had expected. In that year, too, he married Harriet Burrow, whose mother, a widow, kept what was then known as an establishment for lunatics in Hoxton. They took a house in Pentonville where their eldest son John Stuart Mill was born in 1806. In 1808, he became acquainted with Jeremy Bentham, who was twenty five years his senior and, for many years, his chief companion and ally. He adopted Bentham's principles in their entirety, and determined to devote all his energies to bringing them before the world. Between 1806 and 1818, he wrote for the Anti Jacobin Review, the British Review and The Eclectic Review; but there is no means of tracing his contributions. In 1808, he began to write for the more prominent Edinburgh Review, to which he contributed steadily till 1813, his first known article being "Money and Exchange". He also wrote on Spanish America, China, Francisco de Miranda, the East India Company, and freedom of the press. In the Annual Review for 1808, two articles of his are traced – a "Review of Fox's History", and an article on "Bentham's Law Reforms", probably his first published notice of Bentham. In 1811, he co operated with William Allen (1770–1843), a Quaker and chemist, in a periodical called the Philanthropist. He contributed largely to every issue – his principal topics being Education, Freedom of the Press, and Prison Discipline (under which he expounded Bentham's Panopticon). He made powerful onslaughts on the Church in connection with the Bell and Lancaster controversy, and took a part in the discussions that led to the foundation of the University of London in 1825. In 1814, he wrote a number of articles, containing an exposition of utilitarianism, for the supplement to the fifth edition of the Encyclopædia Britannica, the most important being those on "Jurisprudence", "Prisons", "Government" and "Law of Nations". The History of British India was published in 1818, and obtained a great immediate and enduring success. It brought about a matching change in the author's fortunes, and in the year following, he was appointed an official in India House in the important department of the Examiner of Indian Correspondence. He gradually rose through the ranks until, in 1830, he was appointed head of the office, with a salary of £1900, raised in 1836 to £2000. His great work on economics, the Elements of Political Economy, appeared in 1821 (3rd and revised ed. 1825). From 1824 to 1826, Mill contributed a number of articles to The Westminster Review, the organ of the Radical party, in which he attacked the Edinburgh and the Quarterly Reviews, and the ecclesiastical establishment. In 1829, appeared the Analysis of the Phenomena of the Human Mind. From 1831 to 1833, Mill was largely occupied in the defence of the East India Company, during the controversy attending the renewal of its charter, he being in virtue of his office the spokesman of its Court of Directors. For the London Review, founded by Sir William Molesworth in 1834, he wrote a notable article entitled "The Church and its Reform", which was much too sceptical for the time and injured The Westminster Review. Mill himself was an atheist. His last published book was the Fragment on Mackintosh (1835).

Британдық Үндістан тарихы

Милл британ империализмін қолдаушы болды, оны пайдалылық принциптерімен негіздеді. Ол Ұлыбританияның Үндістанға билік жүргізуін өркениеттік миссия деп санады. Милл сол кездегі эмпирикалық тәсілге қарағанда әлеуметтік мәселелерге теориялық тұрғыдан қарауды жөн көрді. Оның ең белгілі әдеби еңбегі – «Британдық Үндістан тарихы», онда ол Англияның, кейіннен Ұлыбританияның Үнді империясын қалай басып алғанын сипаттайды. Бұл еңбегінде ол үнді қоғамын жабайы деп сипаттайды және үндістерді өздерін-өздері басқаруға қабілетсіз деп есептейді. Томас Траутманның айтуынша, «Джеймс Миллдің өте ықпалды «Британдық Үндістан тарихы» (1817) – әсіресе он тараудан тұратын «Индустар туралы» ұзын мақаласы – британдық индусофобияның және шығыстануға қарсылықтың ең маңызды көзі болып табылады». «Индустар туралы» тарауындағы «Жалпы ойлар» деген бөлімінде Милл «индустың жасанды сыртқы бейнесінің астында жалғандыққа және опасыздыққа бейімділік жатыр» деп жазды. Миллдің пікірінше, «сол өтірікшілік, жалғандық, опасыздық; басқалардың сезіміне немқұрайлылық; сол жезөкшелік және сатып алушылық» индустар мен мұсылмандардың ерекше қасиеттері болды. Мұсылмандар бай болғанда, кешірімді және ләззатқа құмар болды; индустар көбінесе кедей және аскет болды; және «шын мәнінде, индус евнух сияқты, құлдың қасиеттерінде ерекшеленеді». Сонымен қатар, қытайларға ұқсас, индустар «жалғандыққа, сатқындыққа, өтірік айтуға, тіпті жабайы қоғамнан да асып түсетіндей деңгейде» бейім болды. Қытайлар да, индустар да «өздеріне қатысты барлық нәрседе шамадан тыс асырауға бейім» еді. Екеуі де «қорыққан және сезімтал емес» болды. Екеуі де «өзі туралы әбден мақтансаңдар, басқаларды жек көруге құштар» еді. Сондай-ақ, екеуі де «дене жағынан, өте жағымсыз лас және үйлерінде таза емес» еді. Макс Мюллер үндістерді «тоқыраған нәсіл» деп санауға қарсы болды, себебі мұндай көзқарас ғана емес, бұл ағылшынның өмірін «әдептік жерсіздікке» айналдырды. Мұндай қате түсініктер мен «удың» бір көзі Миллдің «Британдық Үндістан тарихы» болды және ол оның пікірінше Үндістанға келген ең үлкен қайғылардың біріне жауапты болды. Үндістанды басқаруға бара жатқандар «ұлттық прежудистерден құтылуы керек, олар ақымақтыққа ұшырауы мүмкін».

Mill was a proponent of British imperialism, justifying it on utilitarian grounds. He considered it part of a civilising mission for Britain to impose its rule on India. Mill preferred to take a more theoretical approach to social subjects than the empirical one common at the time. His best known literary work is his History of British India, in which he describes the acquisition of the Indian Empire by England and later the United Kingdom. In the work, he characterises Indian society as barbaric and Indians as incapable of self government. According to Thomas Trautmann, "James Mill's highly influential History of British India (1817) – most particularly the long essay "Of the Hindus" comprising ten chapters – is the single most important source of British Indophobia and hostility to Orientalism". In the chapter titled General Reflections in "Of the Hindus", Mill wrote "under the glosing exterior of the Hindu, lies a general disposition to deceit and perfidy". According to Mill, "the same insincerity, mendacity, and perfidy; the same indifference to the feelings of others; the same prostitution and venality" were the conspicuous characteristics of both the Hindoos and the Muslims. The Muslims, however, were perfuse, when possessed of wealth, and devoted to pleasure; the Hindoos almost always penurious and ascetic; and "in truth, the Hindoo like the eunuch, excels in the qualities of a slave". Furthermore, similar to the Chinese, the Hindoos were "dissembling, treacherous, mendacious, to an excess which surpasses even the usual measure of uncultivated society". Both the Chinese and the Hindoos were "disposed to excessive exaggeration with regard to everything relating to themselves". Both were "cowardly and unfeeling". Both were "in the highest degree conceited of themselves, and full of affected contempt for others". And both were "in physical sense, disgustingly unclean in their persons and houses". Max Müller argued against the opinion that Indians were an 'inferior race', not only because such a view was wrong but because it made an Englishman's life there a 'moral exile'. One source of such mistaken notions and 'poison' had been, and still was, Mill's History of British India, which in his view was 'responsible for some of the greatest misfortunes' that had happened to India. Those who were going out to rule India 'should shake off national prejudices, which are apt to degenerate into a kind of madness'.

Басқа аудандар

Адам санасының құбылыстарын талдауы және Макинтош туралы фрагменті арқылы Милл психология және этика тарихындағы өз орнын қалыптастырды. Ол ақыл-ой мәселелерін шотландтық ағартушылық дәстүрінде, Томас Рид, Дугальд Стюарт және Томас Браун сияқты ойшылдардың көзқарастарымен үлкен ұқсастықпен қарастырды, бірақ Дэвид Хартлидің ықпалымен және, әсіресе, өзінің тәуелсіз ойлау қабілетінің арқасында жаңа бағыт ұсынды. Ол ассоциация принципін күрделі эмоционалдық жағдайларды – мысалы, сезімдерді, эстетикалық эмоцияларды және моральдық сезімдерді талдау үшін пайдаланды, олардың барлығын ләззат пен азапты сезімдерге келтіруге тырысты. Бірақ "Анализдің" ең маңызды ерекшелігі – терминдерді дәл анықтау және доктриналарды түсінікті баяндауға жасалған тұрақты әрекеттер. Ол Франц Брентаноға зор әсер етті, ол өзінің эмпирикалық психологиясында оның еңбектерін талқылады. "Макинтош туралы фрагмент" сэр Джеймс Макинтоштің "Этикалық философияның прогресі туралы диссертациясы" (1830) еңбегіндегі әлсіздіктер мен бұрмалауларды қатаң сынап, этиканың негіздерін автордың утилитарлық тұрғысынан қарастырады.