Кіріспе

1978-1979 жылдардағы Шығыс Африкадағы қарулы қақтығыс Уганда-Танзания соғысы, Танзанияда Кагера соғысы (Kiswahili) және Угандада 1979 жылғы азаттық соғысы деп аталады, 1978 жылдың қазанынан 1979 жылдың маусымына дейін Уганда мен Танзания арасында жүргізілген және Уганда президенті Иди Аминді құлатуға әкелді. Соғыстың алдында Уганда мен Танзания арасындағы қарым-қатынас нашарлады. 1971 жылы Амин Танзания президенті Джулиус Ньерреге жақын болған президент Милтон Оботені құлатты. Келесі жылдары Аминнің режимі күшті тазалаулар, экономикалық проблемалар және Уганда армиясындағы қанағатсыздықпен тұрақсызданады. Соғыстың басталуының себептері анық емес, оқиғалар туралы әртүрлі мәліметтер бар. 1978 жылдың қазан айында Уганда әскерлері Танзанияға шабуыл жасай бастады. Сол айдың соңында Уганда армиясы басып кірді, мүлікті тонап, бейбіт тұрғындарды өлтірді. Уганданың ресми БАҚ-тары Кагера салиенті аннексиялағанын жариялады. 2 қарашада Ньерре Угандаға соғыс жариялады және Танзания халықтық қорғаныс күштерін (TPDF) солтүстікті қайтарып алу үшін жұмылдырды. Ньерре Аминнің режимін әлсірету үшін Оботе мен Ювери Мусевениге адал болған Угандалық көтерілісшілерді жұмылдырды. Амин Кагерадағы өз талаптарынан бас тартқаннан кейін және Африка бірлігі ұйымы (ОАУ) Уганданың басып алуын айыптай алмады, TPDF оңтүстік Угандадағы Масака және Мбарара қалаларын басып алды. ТПДҚ-ның Уганда астанасы Кампалаға жолды тазалауға дайындық барысында Ливияның басшысы және Аминнің одақтасы Муамар Каддафи Угандаға мыңдаған әскерін жіберді. Палестинаны азат ету ұйымы да Аминге көмек көрсету үшін бірнеше партизан жіберді. Наурыз айында Танзания мен Уганда көтерілісшілері Лукаяда Уганданың Ливиялық-палестиндік күшін жеңген кезде соғыстың ең үлкен шайқасы болды. Лукаяның жоғалуы Уганда армиясының құлауына әкелді. Ньерре Уганда көтерілісшілеріне Аминнің орнын басатын өз үкіметін құруға уақыт беру керек деп сенді. Ол көтерілісшілер мен жер аударылғандардың Мошиде өткен конференциясына демеушілік етті, онда Уганда Ұлттық азаттық майданы (UNLF) құрылды. Ливия сәуір айының басында интервенциясын тоқтатты және оның әскерлері елден кетті. 10 сәуірде ТПДФ-ның біріккен ҰҰЛФ күштері Кампалаға шабуыл жасап, келесі күні оны қорғады. Амин БҰҰДФ үкіметі құрылған кезде елден қашып кетті. Келесі айларда TPDF Уганданы басып алды, тек шашыраңқы қарсылыққа тап болды. Ол маусым айында Уганда мен Судан шекарасын бекітіп, соғысты аяқтады. Соғыс Танзанияның әлсіз экономикасына қатты зақым келтірді және Кагераға ұзақ уақытқа созылатын залал келтірді. Бұл оқиға Угандада экономикалық жағынан да ауыр зардаптарға әкеліп соқты. Саяси келіспеушіліктер мен Уганда армиясының шекаралық аймақтарда қалуы 1980 жылы Уганда Буш соғысының басталуына әкелді.

Уганда мен Танзания арасындағы қарым-қатынастың нашарлауы

1971 жылы полковник Иди Амин Уганда президенті Милтон Оботені құлатып, көршілес Танзаниямен қарым-қатынастың нашарлауына әкеп соққан әскери төңкерістен кейін билікті қолға алды. Ньерре жаңа үкіметті дипломатиялық түрде мойындаудан бас тартып, Оботе мен оның жақтастарына баспана ұсынды. Амин Угандадағы жауларын жойып, 30 000-нан 50 000-ға дейін Угандалықтарды өлтірген кезде, Оботеге мыңдаған басқа да диссиденттер мен оппозициялық қайраткерлер қосылды. Ньерредің рұқсатымен бұл угандалық жер аударылғандар партизандардың шағын армиясын ұйымдастырды және 1972 жылы Угандаға басып кіріп, Аминді алып тастауға тырысты, бірақ сәтсіз. Амин Ньерреге өз жауларын қолдап, қаруландырғаны үшін кінәлады және Танзанияның шекаралық қалаларын бомбалау арқылы жауап берді. Командирлері оны осыған жауап беруге шақырса да, Ньерере Сомали президенті Сиад Барре бақылаған арадастыққа келісті, нәтижесінде Могадишо келісіміне қол қойылды. Келісім бойынша Уганда мен Танзанияның әскерлері шекарадан кем дегенде бір жерде тұрып, бір-бірінің үкіметтеріне қарсы шыққан оппозициялық күштерді қолдамауы керек. Дегенмен, екі президент арасындағы қарым-қатынас шиеленісіп қалды; Ньерере Әминнің режимін жиі айыптап отырды, ал Әмин Танзанияға басып кіру туралы қайта-қайта қауіп төндірді. Сонымен қатар, Танзания мен Кения арасындағы қарым-қатынас нашарлап, Шығыс Африка қауымдастығы 1977 жылы ыдыраған. Уганда сонымен қатар Танзаниямен шекарасын таластырды, Кагера салиентіа 720 шаршы миль (1865 км2) жер учаскесі ресми шекара мен Кагера өзені арасындағы 18 миль (29 км) оңтүстікке қарай оның юрисдикциясына жатқызылсын деп, өзен логикалық шекараны жасады деп мәлімдеді. Шекараны бастапқыда Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын британдық және неміс отаршылдар келісті.

Угандадағы тұрақсыздық

Осы арада Угандада Амин "экономикалық соғыс" жариялады, онда 1972 жылы мыңдаған аз Азиялықтар елден шығарылды, ал олардың бизнесі африкалықтардың басқаруына берілді. Реформа экономикаға апатты зардаптарды әкелді, оларды АҚШ-тың Уганда кофесіне бойкот жариялауы одан әрі күшейтті, себебі үкімет адам құқықтарын құрметтемеді. Сонымен қатар, Әмин өзінің үкіметіндегі қарулы күштердің күшін кеңейтіп, көптеген сарбаздарды өзінің кабинетіне орналастырды және өзіне адал болғандарға қамқорлық жасады. Оның іс-әрекеттерінің пайдасын көретіндердің көпшілігі солтүстіктегі мұсылман, әсіресе Нубия мен Суданның экстракты, олар әскерге көбірек тартылды. Амин оңтүстік этностық топтарды қарулы күштерден күшпен тазартты және саяси қарсыластарын өлтірді. Келесі жылдары ол бірнеше рет өлтіруге тырысқан, бірақ одан кейін оған сенім артпай, Уганданың жоғары әскери қатарларын қайта-қайта тазалады. 1977 жылы Уганда армиясында Аминнің жақтастары мен Уганданың вице-президенті Мустафа Адрисиге адал сарбаздар арасында бөліну пайда болды. 1978 жылы сәуірде Адриси күдікті жол апатынан ауыр жарақат алады. Емдеуге жатқызылған кезде Әмин оның министрлік парақшаларын алып тастады. Ол сондай-ақ бірнеше полиция қызметкерлерін тұтқындауын жариялады, ал келесі айда бірнеше министрлер мен әскери қызметкерлерді қызметтен босатты. Бұл өзгерістер Әминнің әскери биліктегі шағын базасын қиындатты, ол экономикалық жағдайдың нашарлауына байланысты әлсіреп барады, бұл меценаттық мүмкіндіктерді жойды. Өзінің жеке қауіпсіздігінен қорқып, артып келе жатқан шиеленісті жоюға өзінің харизматикалық қабілетіне сенімді емес Әмин қоғамдық алаңнан кетіп, әскерлерімен аз кездесулер өткізе бастады. Сол уақытта ол Танзанияны Уганда шекарасын бұзғаны үшін айыптай бастады.

Дау-жанжалдың басталуы

1978 жылы қазан айында Уганда мен Танзания арасында соғыс басталды, онда бірнеше Угандалық шабуылдар шекарадан өтіп, Кагера салиентіне шабуыл жасады. Соғыстың басталуының себептері анық емес, оқиғалар туралы көптеген түрлі мәліметтер бар. Оботе Кагераны басып алу шешімі "Аминді өз әскеріне қарсы жасаған жоспарларының сәтсіздігі салдарынан құтқару үшін жасалған үмітсіз шара" болды деп жазды. Ұганда армиясының бірнеше сарбаздары полковник Джума Бутабиканы соғысты бастағаны үшін кінәлады, оның ішінде полковник Абду Кисуле Бутабиканы Танзанияға шабуыл жасау үшін сылтау жасау үшін шекарадағы оқиғаға қатысты деп айыптады. Аминнің ұлы Жаффар Ремоның айтуынша, Танзанияның ықтимал шабуыл жасауы туралы хабарлар Уганданың жоғары қолбасшылығының мүшелерін Танзанияға алдын ала шабуыл жасауға шақырды. Танзания әскері кейіннен Аминнің түпкі мақсаты сауда мақсатында теңізге шығу үшін Танга қаласын қоса алғанда, Танзанияның солтүстігіндегі үлкен бөлігін аннексиялау болды деп мәлімдеді. Угандалық журналист Фаустин Мугабе бұл теорияға қатысты ешқандай дәлел таппады. Өзге де бірнеше Уганда армиясының офицерлері шабуылға қатысты қарапайым түсініктемелерді ұсынды, оларға сәйкес шекарадағы оқшауланған қақтығыстар ашық соғысқа ұластырған зорлық-зомбылық спираліне әкелді. Соғыстың басталуы мүмкін оқиғалар арасында мал ұрлау, рулық шиеленістер, базарда ұгандалық әйел мен танзаниялық әйел арасындағы ұрыс, сондай-ақ ұгандалық солдат пен танзаниялық солдаттар немесе азаматтар арасындағы бар ұрысы бар. Угандалық командир Бернард Рвехуруру Бутабиканың Кагераға шабуыл жасағанының себептері туралы Әминге өтірік айтқанын, оның Танзанияның басып алуын қарсы алғанын мәлімдеді. Американдық журналистер Тони Авирган мен Марта Хоннидің айтуынша, бардағы оқиға 22 қазанда орын алған, онда мас болған Уганданың барлау қызметі қызметкері Танзанияның сарбаздарымен атысқаннан кейін атып өлтірілген. Сол күні кешке Уганда радиосы Танзанияның ұлтшыл сарбазын ұрлап алып, Әминнің оны қайтарып бермеген жағдайда "бірдеңе" жасамақшы екенін мәлімдеді. Басқа бір теория бойынша, шабуыл Уганда әскерлерінің Танзания шекарасынан көтерілісшілерді қуып өтуі нәтижесінде болды. Бұл оқиғаның бірнеше нұсқасы бар, олардың көпшілігі Угандадан тыс көздер арқылы таратылды. Угандалық дипломат Пол Этианг пен Royal Dutch Shell компаниясының жергілікті басқарушы директоры Симба батальонының сарбаздары жаңадан қабылданған судандықтарды атып тастағанын және оларды ұстап тұру үшін басқа угандалық күштер жіберілген кезде олар 30 қазанда шекарадан қашып кеткенін хабарлады. Басқа нұсқалар көтерілістерді Чүй батальоны немесе Өзін-өзі өлтіру батальоны элементтеріне жатқызады. Саяси ғалым Окон Эминуе 200-ге жуық көтерілісші Кагера тұсымына бас сауғалап кеткенін мәлімдеді. Бұл оқиғалардың нұсқасына сәйкес, Амин Симба батальоны мен Өзін-өзі өлтіру батальонына дезертирлерді қудалауға бұйрық берді, содан кейін олар Танзанияға шабуыл жасады. Драм сұхбаттасқан Угандалық сарбаз шабуылдың алғашқы әрекеттері шын мәнінде Уганда армиясының аскерлері, Угандалық дезертирлер мен Танзаниялық шекара күзетшілері арасындағы үшжақты ұрыс болды деп мәлімдеді. Дезертирлердің көпшілігі және бірқатар танзаниялықтар қаза тапты. Басып шыққан кейбір тірі қалған көтерілісшілер Танзанияның ауылдарында баспана тапқан. Зерттеушілер Эндрю Мэмбо және Джулиан Скофилд бұл теорияны күмәнді деп санады, олар бүлік шығарды деп айтылған батальондар соғыстың барысында Әминнің ісіне салыстырмалы түрде адал болып қалды және оның орнына Бутабика шекарадағы дауды басып кіруге дейін көтерілді деген пікірді қолдады. Танзания халықтық қорғаныс күштері (TPDF) Уганданың ықтимал шабуылға қатысты өте шектеулі ақпар алды және бұл жағдайға дайын емес еді, өйткені Танзания басшылығы Әмин өзінің елі саяси, экономикалық және әскери тұрақсыздыққа ұшыраған кезде Танзанияға шабуыл жасауды ойластырмайды деп сенді. Тіпті, Могадишу келісімінде белгіленген әскери емес аймақтан тыс жерлерде де қорғаныс қаруы жоқ. Танзанияның Заир, Кения және Малавимен қарым-қатынасы шиеленіскен болатын, ал Уганда шекарасындағы жерді қорғаған жалғыз күш - Таборада орналасқан 202-бригада. Шекара маңында 3-ші батальонның күші аз болды. Қыркүйек айының басында Танзаниялықтар шекара маңында Уганда патрульдерінің ерекше көп екендігін, олардың кейбіреулері бронетранспортерлермен жабдықталғандығын және әуед...

Алғашқы іс-қимылдар

9 қазан күні түскі уақытта Уганда әскерлері Танзанияға алғаш рет кірді, онда мотоатқыштар Какунюға кірді және екі үйді өртеп жіберді. Танзанияның артиллериясы жауап қатып, Уганданың бронетранспортері мен жүк көлігін жойып, екі сарбазды өлтірді. Угандалық артиллерия да атысқа жауап берді, бірақ зақым келтірмеді. Кешке Уганда радиосы Танзанияның шабуылдауын тоқтатқандығын хабарлады. Келесі күні Уганданың МиГ-ы Танзанияның ормандарын бомбалады. Угандалық артиллерия үнемі Танзания аумағын бомбалады, сондықтан 14 қазанда танзаниялықтар минометтерін іске қосты, ал Угандалық қарулар кейіннен атысты тоқтатты. Келесі бірнеше күн ішінде екі жақ та бір-біріне артиллериялық оқ атумен алмасып, біртіндеп бүкіл шекараға дейін кеңейді. Танзания басшылары Аминді тек қана провокация деп санады. 18 қазанда Уганданың Миг ұшақтары Батыс көл аймағының астанасы Букобаны бомбалады. Танзанияның әуеге қарсы атысының тиімсіздігіне қарамастан, бомбалау аз залал келтірді. Алайда жарылыстың саңылауынан терезелер жарылып, тұрғындар үрейге ұшырады. Танзанияның үнсіздігіне қарама-қайшы, Radio Uganda танзаниялықтардың Уганда аумағына "жаулап кіргенін" баяндады, ойдан шығарылған шайқастар туралы есептермен және Танзания әскерлерінің Угандаға басып кіргенін, бейбіт тұрғындарды өлтіргенін және мүлікті жойғанын егжей-тегжейлі баяндады. Амин Мутукула тұрғындарына "шабуылға" қарамастан, Танзаниямен жақсы қарым-қатынас орнатуға үміттенетінін айтты. Сонымен қатар, Уганда радиосының Киньянколе тіліндегі хабарлары - бұл хабарлар Батыс көл тұрғындарымен тығыз байланысты және түсінікті болды - Ньеререні қатты сынға алды және Танзаниялықтар Ньереренің билігінен құтылу үшін Уганданың құзырына кіргісі келеді деп мәлімдеді. Осы арада Уганда режимі ішкі қысымға ұшырады. Масака гарнизонының адал емес деп саналған ондаған сарбаздары өлтірілді, қарсылас үкімет агенттері Кампалада атысқа түсті, бұрынғы қаржы министрін тұтқындауға тырысқанда тағы да агенттер қаза тапты.

Уганда шабуылдары

25 қазанда таңертеңгісін телескоппен жабдықталған Танзаниялық бақылаушылар Мутукулада көліктің көп қозғалысын байқады. Уганданың артиллериясы жер асты күштерінің алға жылжуына байланысты атыс бастады. Танзанияның барлық әскерлері тез арада шығарылған взводтан басқа, атыс астында қашып кетті. Кагераға полковник Мараджани, полковник Бутабика және полковник Кисуле командалық жасағындағы 2000-нан астам угандалық сарбаз шабуыл жасады. Уганда күштеріне Т-55 және М4А1 Шерман танктері, OT 64 SKOT бронетранспортерлері (APC), сондай-ақ Альвис Саладин бронеавтомобильдерімен жабдықталды және екі колоннада Бутабика мен Кисуледің тікелей қолбасшылығымен алға жылды. Уганданың алға жылжуы жер бедерімен баяулады, өйткені Бутабиканың бағанасы Кабвебвеге жақын жерде батпаққа батып, одан әрі қарай жылжу үшін бірнеше сағат күтуге тура келді. Танзаниялықтар Уганда радиосы жиілігін бақылай бастады және Мараджани мен Кампаладағы Уганда армиясының штаб-пәтері Республика үйі арасындағы хабарларды ести алды. Мараджани барлық ТҚҚҚ қызметкерлері шекара аймағынан кеткеніне қарамастан, қатты қарсылық көрсеткенін хабарлады. Танзаниялықтар өздерінің артиллериясын угандалықтардан құрастырып, бірнеше снаряд атты, бұл оларды шекарадан кері шегінуге мәжбүр етті. Күннің қалған бөлігінде Уганданың Миг ұшақтары Танзанияның әуе кеңістігіне кірді, онда оларды ұшаққа қарсы қарудың әсері жоқ атысы қинады. Угандалықтар жеңілгеннен кейін жаңа шабуылға дайындалды. 30 қазанда шамамен 3000 Уганда әскері Танзанияға Кукунга, Масанья, Мутукула және Минзиро арқылы төрт бағыт бойынша шабуыл жасады. Ұганда армиясының штаб бастығы Юсуф Говонның қолбасшылығымен танктер мен БТК-мен жабдықталған олар тек Танзания халық милициясының бірнеше ондаған мүшелерінің әсерсіз мылтық атысына тап болды. Танзания әскерлерінің аздап қарсыласқанына қарамастан, Уганда әскерлері абайлап алға жылды. Олар кешке Кагера өзені мен Киака көпіріне жеткенге дейін Кагера шыңыны жайлап басып алды, солдаттар мен азаматтарға бірдей атқылады. Өзен мен Букоба арасындағы жер TPDF-тің кері қашуынан кейін қорғалмаған болса да, Уганда армиясы көпірдің солтүстік жағында алға жылжуын тоқтатты. Кагера соқпағын басып алғаннан кейін, тәртіпсіз ұгандалық сарбаздар аймақты тонауға кірісті. Шамамен 1500 бейбіт адам атылып, қаза тапты, ал тағы 5000 адам бұтаға жасырынды. 1 қарашада Уганда радиосы Кагера салиенті "бостандыққа" ие болғанын жариялады және Кагера өзені Уганда мен Танзания арасындағы жаңа шекараны белгілегенін мәлімдеді. Амин сол аймақты аралап, тастап кеткен Танзаниялық әскери техникамен бірге суретке түсіпті. Угандалық қолбасшылар Киака көпірін қарсы шабуылда қолдануға болады деп қорықты, сондықтан 3 қарашада бұзғыш сарапшы көпірдің үстінде жарылғыш заттарды қойып, оны жойды.

Реакциялар

Қазанның 30-ындағы шабуыл туралы алғашқы хабарлар Дар-эс-Саламға жеткеннен кейін Ньерере өзінің кеңесшілері мен ТҚҚҚ командирлерімен жағажайдағы резиденциясында кездесу өткізді. Ол өз күштерінің Уганданың басып кіруін қайтаруға қабілеттілігіне сенімді емес еді, бірақ TPDF басшысы Абдалла Твалипо армияның Уганданы Танзаниядан шығара алатынына сенімді болды. Ньерре оған "жаса баста" деді де, кездесу аяқталды. 31 қазанда Танзания радиосы Уганда әскерлері елдің солтүстік-батыс бөлігіндегі аумақты басып алғанын және ТПДФ қарсы шабуылға дайындалып жатқанын мәлімдеді. 2 қарашада Ньерре Угандаға қарсы соғыс жариялады, радио хабарларында: "Бізде оған қарсы күресуге себеп бар, ресурстар бар және оған қарсы күресуге ниетіміз бар". Алты африкалық көшбасшы Кагераның басып алынуын Уганданың агрессиясы деп айыптап отыр: Эфиопияның Менгисту Хайле Мариам, Мадагаскардың Дидиер Рацирака, Анголаның Агостино Нето, Ботсвананың Сереце Хама, Мозамбиктің Самора Машел және Замбияның Кеннет Каунда. Гвинея, Мали, Сенегал және басқа да бірнеше африкалық мемлекеттердің үкіметтері айыптаудан бас тартып, керісінше, жаушылықты тоқтатуға шақырды және екі тараптың да ААҰ жарғысын құрметтеуін сұрады. ААҰ-ның өзі бұл мәселеде бейтарап болды, ал ұйымның өкілдері Уганда мен Танзания арасында арадастық жасауға тырысты. Соғыс басталғанға дейінгі айларда Уганда армиясы кең ауқымды тазалаулардан және ішкі ұрыстардан зардап шекті және шамамен 10 000 жаңа әскерді жалдады. Угандалық солдаттың айтуынша, жаңадан шақырылғандар аз жаттығудан өткен және шынайы шайқасқа қатыса алмайтын. Сонымен қатар, Уганда армиясы 1978 жылдың соңында кең көлемде дезертирлік жағдайға ұшырады. Жалпы алғанда, Уганда әскерінің күші 1978/79 жылға қарай 20 000 немесе 21 000 адам деп бағаланды, оның ішінде 3000-нан аз адам кез-келген уақытта майдан сызықтарында орналасты. Танзанияның қарсы шабуылға дайындықтары туралы хабарланғанмен, Уганда әскерлері тиісті қорғаныс орнатпады немесе өздерінің позицияларын нығайта алмады. Алдыңғы қатардағы командирлер мен жоғары команданың мүшелері барша ақпаратты елемеді, олардың назары Кагера салиентіне аударылды. Танзания бастапқыда "Чаказа" операциясы деп аталатын қарсы шабуылға бағытталған. 4 желтоқсанда ПОО-ның Әмин үкіметінің одақтасы болды. 1978 жылдың басынан бері Угандада шамамен 200 350 пакистандық сарапшылар орналасты. African Review журналы Сауд Арабиясының 1978-1979 жылдары Әмин үкіметін "әскери көмекпен" қамтамасыз еткенін мәлімдеді. Әмин Уганда мен Танзания соғысы кезінде Сауд Арабиясына екі рет барып, қаржылай көмек сұрап келген. Шекарадағы белсенділіксіздік Уганданың жоғарғы қолбасшылығына Танзанияның шабуыл жасамайтынын сендірді, ал алдыңғы қатардағылар керісінше деп мәлімдеді. Уганда армиясы 25 желтоқсанда шекара бойымен BM 21 Grad зымыран шығарушы қондырғыларын қолдана отырып, кең ауқымды артиллериялық бомбалауды бастаған кезде таң қалды. Угандалықтар танзаниялық артиллерияға қарсы тұра алатын қару-жарақтан айырылды және олар "Саба-Саба" деген лақап атпен аталатын BM 21 Grads-тың қирату қабілетімен қорқынышты. Угандалықтардың қорқынышын қаруды анықтауға шамасы келмеушілікті, Лукома әуеайлағынан жарылмаған ракета табылғанға дейін күшейтті. ТҚДҚ бірнеше апта бойы шекараны бомбалады, бұл угандалықтардың ұжымын күйретті. Уганда әскери-әуе күштері Танзанияның зымыран шығару қондырғыларын жоюға тырысқанда, тиімді әуеге қарсы оқ атудың салдарынан сәтсіз болды. Амин Испанияға ұшақ пен напалм бомбаларын сатып алуды тексеру үшін офицерлер тобын жіберді, бірақ ракеталарға қарсы әрекет жасалды, бірақ ақыр соңында ешқандай оқ-дәрі алынбады. Танзания әскерлері 1979 жылы 20 қаңтарда Кикагати маңындағы кейбір кішігірім шекаралық елді мекендерді басып алды, бұл Әминді қарсы шабуыл жасауға итермеледі. ТҚДҚ-ның Оңтүстік бригадасы 208-бригада деп аталды. Уганда гарнизоны оңай басып қалды және сахнадан қашып кетті, бұл танзаниялықтарға Мутукуланы қауіпсіз етуге және тасталған қару-жарақты алуға мүмкіндік берді. ТПДҚ жасағы бүкіл қаланы қиратып, Кагерадағы тонау үшін бірнеше бейбіт тұрғындарды өлтірді. Ньерреге бұл туралы хабарланғаннан кейін қорқып, TPDF-ге бейбіт тұрғындар мен мүлікке зиян келтіруден бас тартуға бұйрық берді. Уганда үкіметі Мутукуланың жоғалуына мән бермеді. Ол тек 1-ші жаяу әскер батальонын майдан шебінің күшін нығайтуға жіберді, ал Әминнің президент болғандығының сегіз жылдығын атап өтуге назар аударды. Бұл жағдай ...

Ұгандалық көтерілісшілер мен жер аударылғандардың жұмылдырылуы

Кагераны басып алғаннан кейін көп ұзамай Ньерере Могадишу келісімінің ескіргенін білдірді. Оның үкіметі Аминді құлатуға қарсы күресуге дайын болған кез келген угандалықтарды қаржыландырады, оқытады және қаруландырады. Әлемнің түкпір-түкпірінен келген босқындар мен Угандадағы оппозиция мүшелері де көмекке келді. Үлкен қарулы көтерілісші қозғалыстарға Тито Окелло мен Дэвид Ойте Ойок басқарған Оботеге адал Кикоси Маалум, Йовери Мусевени басқарған Ұлттық құтқару майданы (FRONASA) және Акена п'Ойок, Уильям Омария және Атекер Эджалу басқарған Уганданы құтқару қозғалысы (SUM) кірді. Сонымен қатар, Католик тобы мен Уганда ұлттық ұйымы сияқты бірнеше кішігірім топтар қарулы қанаттары бар деп мәлімдеді. Бұл топтар қақтығыстың басында өте әлсіз болды, бірақ кейіннен тез кеңейді. Амин Кагераға деген талаптарынан бас тарта алмағаннан кейін және ОАУ Уганданың басып кіруін айыптай алмағаннан кейін, ол Танзания күштерін Уганданың оңтүстік бөлігін, атап айтқанда екі ірі қаласын: Масака мен Мбарараны басып алу керек деп шешті. Танзаниялықтар оларды өз елінде Уганда әскерлерінің жасаған апатына кек алу және бүлік шығаруға итермелеу үшін ұстап алуға шешім қабылдады. Оботе Ньерреге қалалар алынса, Амин режиміне қарсы жаппай көтеріліс болады деп сендірді, бірнеше апта ішінде үкіметті құлатып, танзаниялықтарға соғыстан шығуға мүмкіндік берді. Оботе сондай-ақ Уганда армиясы Масака тұтқындалса ыдырайтынын (негізінен Ньерере де бұған сенімді болды) сенімді болды. Танзаниялықтар екі қалаға шабуыл жасауды мұқият жоспарлай бастады. Генерал-майор Дэвид Мусугури ТҚДҚ 20-шы дивизиясының қолбасшысы болып тағайындалды және Угандаға ілгерілеуді қадағалау міндеті жүктелді. Бастапқыда угандалық көтерілісшілер шабуылға бастамашы бола алады деп үміттенген болатын, бірақ олардың саны 1000-ға жуық болды, сондықтан операцияны танзаниялықтар жүргізуі керек болды. TPDF позициялары мен Масака арасында Уганда әскерлері басып алған бірнеше орын болды, оларды тазарту қажет болды, соның ішінде Лукомадағы әуеайлақ пен әртүрлі артиллерия батареялары. 201-ші, 207-ші және 208-ші бригадаларға жолды тазалау туралы бұйрық берілді. Танзаниялықтар ақпан айының ортасында шабуылға шықты. Олар үнемі алға басып, ондаған ұгандалық сарбаздарды өлтіріп, олардың көп мөлшерде материалдарын жойып, 13 ақпанда әуеайлақты басып алды. Осы аралықта Амин Танзанияның әскерлері мен жалдамалы әскерлері Уганданың аумағының үлкен бөлігін басып алды деп мәлімдеді. Халықаралық қауымдастықтың сұрақтарына жауап берген Танзания өз әскерлері Уганда шекарасының арғы жағындағы жерлерді ғана басып алды деп нық айтты. Танзаниялық дипломаттар Ньерредің "Танзания Уганданың бір дюйм жерін де қаламайды" деген мәлімдемесін қайталады, бірақ өз әскерлерінің қозғалысы туралы нақтырақ сұрақтарға жауап бермеді. Масакаға қарай өрлеп келе жатқан Танзания әскерлері жылдам алға жылжи бастаған кезде, ТҚДҚ-ның 206-бригадасы Мбарараға қарай алға жылжуда қиын қарсылыққа тап болды. Уганда армиясы Накивале көлінің маңында бригаданың батальонына шабуыл жасап, 24 танзаниялықты өлтірді. Бұл ТҚДҚ-ның соғыста ең үлкен жеңілісі болды, содан кейін ол шабуылдарын бәсеңдетті. Масаканың массиві бойынша, TPDF Масаканың оңтүстігіндегі Калисизо қаласындағы гарнизонды қуып, ауыр зардап шекті. Масакаға кері қайтқан угандалықтар үрейленіп, сол жерде орналасқан әскерлердің ұжымын құртты. Танзаниялықтардың оңтүстік Угандаға қарай алға жылжуына олардың қасынан өткен бейбіт тұрғындар тобы құшақтады. ТПДФ Масаканы үш жағынан қоршауға алды, бірақ оған кірмеуге бұйрық берілді, өйткені ҰАҰ кездесуі Найробиде соғысушы тараптар арасында арадастық жасау үшін шақырылды. Угандалық бригадир Исаак Малиямунгу қарсы шабуыл жасау мүмкіндігін көріп, оның әскерлері 23 ақпанда Танзанияның позицияларына қарсы бірқатар сынақтарды бастады. ТҚДҚ шабуылдарды оңай теріске шығарып, сол түні Масаканы үлкен бомбалауды бастады, өздерін-өзі өлтіру батальонының казармаларына атуды бағыттады. Кейін гарнизонның көпшілігі қашып кетіп, таңертең танзаниялықтар қаланы басып алды. Кагерада болған қирату үшін Танзания әскерлері жарылғыш заттармен аман қалған құрылыстардың көпшілігін құлатты. 25 ақпанда ТҚДҚ және Мусевени бастаған бірнеше ондаған угандалық көтерілісшілер Мбарараны бомбалады және оны басып алғаннан кейін қалған ғимараттарды динамитпен жойды. Аминге қарсы жаппай көтеріліс болмады. Екі қаланы басып алғаннан ...

Ливияның интервенциясы және Лукая шайқасы

Ливияның басшысы Муаммар Каддафи, Аминнің одақтасы, Угандаға - оның пікірінше мұсылман мемлекетіне - христиан әскері қауіп төндіріп отырғанын сезінді және Танзанияны тоқтатқысы келді. Ол сондай-ақ, Аминнің басқаруындағы Уганда Солтүстік-Шығыс Африкада Ливиямен қарым-қатынасын шиеленістірген Судан мен Мысырға қарсы маңызды тепе-теңдік болды деп санады. 1978 жылдың қарашасы мен 1979 жылдың ақпанында Ливияның араласқан әрекеті Танзания мен Уганда арасында ешқандай шешімге қол жеткізе алмады. ҚазАФИ басқа ливиялық шенеуніктермен кеңеспей, әскер қолбасшысы майор Фарак Сулейманның қарсылығына қарамастан әскери араласуды бастауға шешім қабылдады. Ақпан айының ортасында ливиялық әскерлер Уганда армиясына көмек көрсету үшін Энтеббеге ұшып келді, бірақ наурыз айының басында Ливия үкіметі өз әскерлерінің Угандаға жіберілгенін жоққа шығарды. Бұл арада ПОО жоғарғы қолбасшылығы Танзанияның әскери жеңістеріне байланысты Әминнің үкіметіне қауіп төніп тұр деп бағалады. Басшы Ясир Арафат пен оның жетекші көмекшілері Халил әл-Вазир мен Саад Саил өздерінің мүмкіндіктерін талқылап, Амин режимін қорғау үшін Угандаға ПОҰ-ның күштерін көбірек жіберу туралы шешім қабылдады. Полковник Мутлак Хамдан, "Абу Фаваз" деген атпен танылған және тағы бірнеше командирлер Уганданың жоғарғы қолбасшылығына соғысты ұйымдастыруға көмектесу үшін алғашқы күшейту ретінде жіберілді. Әмин радио арқылы өздерінің әскерлері ТҚДҚ-ны қоршауға алуда деп мақтанып айтты. Таңдаудың қандай да бір негізге ие екендігіне қызығушылық танытқан Танзаниялық командирлер өз жоспарларын талдады және Мубендедегі жолбарыс полкінің жоқ екенін түсінді. Бірлік оңтүстікке қарай барады деп сеніп, олар оны ұстап алу үшін солтүстік Масакадағы 205-бригаданы жіберді. 205-бригада Сембабуледе Уганда армиясының әскерлерімен кездесті, бұл үш апталық шайқастың басталуы болды. Бұл арада Аминге Кампалада Лукая тасжолын жою жоспары ұсынылды, бірақ ол оны қабылдамады, өйткені бұл оның армиясының танзаниялықтарға қарсы қарсы шабуыл жасауға мүмкіндік бермейтінін айтты. Ол сондай-ақ Ливияның қолдауымен ТҚДҚ тез арада жеңіледі деп сенді, сондықтан содан кейін жолды қайта құрудың қажеті болмайды. 2 - 4 наурызда Уганда армиясы Тороро шайқасында бүлікшілердің шабуылын жеңіп, Аминді жігерлендірді. Командирлерінің үндеулерімен бірге Торородағы жеңіске қол жеткізген Президент қарсы шабуыл жасауға бұйрық берді. 9 наурызда 1000-нан астам ливиялық әскерлер мен ФАТХ-қа жататын 40-қа жуық ПОО партизандары Угандаға ұшып келді. Лукая шайқасынан кейін Уганда армиясы толықтай құлдырай бастады. Көп ұзамай ТҚДҚ "Дада Иди" операциясын бастады, ал келесі күндері 207-ші және 208-ші бригадалар Кампала жолын тазартып, Мпигиді басып алды. Уганда мен Ливия әскерлері майдан шебінен бас қалаға қарай қашып кетті. Амин Говонды штаб бастығы лауазымынан босатты, ал ашулы әскерлердің жаушылығына тап болған Говон Заирге қашты. Оның орнына Әли Фадул келді. Сәуірдің басында ТҚДҚ Сембабуланы басып алды, бұл соғыстың ең ұзақ шайқасының аяқталуына әкелді. Көптеген Угандалық сарбаздар Зайр мен Суданға қашып бара жатқанда тонаған, өлтірген және зорлаған. Зерттеуші Алисия К. Декердің айтуынша, дезертирлердің мінез-құлқы тек тәртіптің құлдырауымен ғана емес, сонымен қатар стратегиялық ойлармен де қозғалған: хаос таратып, бейбіт тұрғындарды қашуға мәжбүрлеу арқылы олар өздерінің шегінуіне жақсырақ қорғаныш алды. Өздерінің орындарында қалған сарбаздар көтерілісшілерге деген ықыластары бар деп күдіктілерге өш алу үшін шабуыл жасай бастады, адамдарды қорқытып, қорлап, сот процесінсіз өлтірді. Соғыстың жеңілгенін түсінген Уганда армиясының басқа мүшелері Аминді құлатуды жоспарлады. Президент қасындағы жақын адамдары төңкеріс жоспарына қатысы бар деген хабарлар тарады. Осы кезде Уганданың көпшілігі Әминнің үкіметін қолдамай, соғыстың тез аяқталуын күтті. Олар танзаниялықтарды бакомбози ("босқыштар") деп атай бастады.

Моши конференциясы

Мпигиді басып алғаннан кейін Ньерере ТПДҚ-ға алға жылжуды тоқтатуға бұйрық берді. Ливияның Лукаядағы интервенциясынан кейін Уганда көтерілісшілерінің Кампаланы өздері басып алуына сену мүмкін емес деп санаса да, ол оларға Аминнің орнын басатын өз үкіметін ұйымдастыруға уақыт беру өте маңызды деп сенді. Танзаниялық шенеуніктер өздерінің жеке орталарында Оботе мен Дани Вадада Набудере бастаған Уганда көтерілісшілері сияқты жаңа үкімет құруға дайындық жұмыстарын бастады. Ол конференцияның өз идеясы екенін айтты. Нью-Йорк Таймс газетінің репортері Джон Дарнтонның бағалауы бойынша, Уганда армиясының 2500 сарбазы ғана адал болып қалды. Танзаниялық қолбасшылар Әмин өзінің қалған күштерінің басым бөлігін астанаға орналастыратынын және олардың бастапқы жоспарлары қалаға тікелей шабуыл жасауды талап еткенін болжаған. Бірақ Мпигидегі биік жерден олар Энтеббе түбегін көре алды, онда Ливияның әуе қозғалысы көп және Уганда мен Ливияның үлкен әскерлері болды. Егер ТҚДҚ Ентеббе қаласын қорғамай жатып Кампаланы басып алса, Кампаладағы ТҚДҚ позициялары флангалық шабуылға ұшырайтын еді. Ентеббеді басып алу Уганданың Ливиядан келген күш-жігерін қысқартып, оңтүстіктен астанаға шабуыл жасауға мүмкіндік береді. Осылайша, Мусугури 208-бригадаға жарым аралды басып алуға бұйрық берді. ТҚҚҚ артиллерияны орнатып, қалаға үш күн бойы жеңіл бомбалау жасады. Әмин сол кезде Энтеббе штатындағы мемлекеттік үйде болған, бірақ тікұшақпен Кампалаға қашып кеткен. Оның кетуі көптеген Уганда әскерлерінің қашуына себеп болды, бірақ ливиялықтар қалды. 6 сәуірде бомбалау күшейтілді, бірнеше жүздеген артиллериялық ұшақ атылды. 208-бригада келесі күні таңертең Энтеббеге қарай алға жылды. Ливиялық конвойдың біреуі Кампала жолынан қашып құтылуға тырысты, бірақ ол тосқауылға түсіп, жойылды. Түстен кейін ТҚҚҚ қаланы қорғап, Ливия қару-жарағының үлкен қорын басып алды. Келесі күні таңертең жүздеген Уганда әскери-әуе күштері ТҚДҚ-ға берілді. Бұл шайқас Уганда армиясының әуе күшінің іс жүзінде аяқталғанын білдірді. Ұшақтардың көпшілігі жойылып немесе тұтқындалды, ал Джинжа мен Накасонгола әуежайларына қашып құтылған әуе күштері ұшақтары Уганда күштерінің арасында үрей тудырды. Нәтижесінде жаппай дезертирлік пен дезертирлік болды. Ньерре Ливия әскерлеріне соғыста қатты зардап шеккендіктен, Кампаладан қашып кетуге және одан әрі қорлықсыз соғыстан тыныш шығуға мүмкіндік берді. Ол Каддафиге өз шешімін түсіндіріп, ливиялық әскерлерді Угандадан Джинья әуеайлағынан қарсылықсыз шығарып тастауға болатынын айтты. Германияның Der Spiegel газетінің хабарлауынша, Ливия үкіметі Танзанияға дәлдікті ашық ұстауға 20 миллион доллар пара берді. Ол елдегі барлық электр энергиясын қамтамасыз еткен. Уганда армиясының көпшілігі бүлік шығарды немесе тарады, бұл Танзанияның ҰҰДФ әскерлеріне қарсылықсыз Уганданың шығыс және солтүстік бөлігін басып алуға мүмкіндік берді. Бірнеше угандалық бөлімше батыс шекарада берік қарсылық көрсетті, бірақ олар да жеңілді. Аминнің адалдығын сақтағандар Танзанияның солтүстікке қарай алға жылжуына кедергі келтіруге тырысқан, бірақ Бомбо, Лира және Карума шарлауығы шайқастарында жеңіліске ұшырады. Мбаледе 250 угандалық әскер қашып кетіп, қаланы кері қайтқан лоялистерден қорғауды және танзаниялықтардың келуін күтуді таңдады. Көптеген азаматтар қаруланып, Уганданың артта қалғандарына және Әмин режимімен байланысты этникалық немесе діни топтарға жататын адамдарға шабуыл жасады. Тобырлар бүкіл елді мекендерді қиратты. Ең ауыр қаза FRONASA және Kikosi Maalum-ға қарасты угандалық көтерілісшілермен жасалды. Көп жағдайда Танзаниялық сарбаздар өш алу үшін угандалық сарбаздарды линчтеуді мақұлдады, тіпті оған көмектесті. Дегенмен, көптеген дереккөздер танзаниялықтардың салыстырмалы түрде жақсы әрекет еткенін, әсіресе Уганданың бүлікшілері мен тайпалық ұрысқанымен салыстырғанда, келіседі. Соғыстың соңғы шайқасы 27 мамырда болды, онда Уганда әскерлерінің тобы Бондо маңында ТПДФ-ның арнайы тобының элементтеріне оқ атқаннан кейін қашып кетті. Бірнеше күн өткен соң, арнайы топ қарсылық көрместен Аруаны басып алды. Батыс Нил аймағына кіргеннен кейін FRONASA Аминге қарсы тайпаларға жататын жанжалшылар көмегімен жергілікті тұрғындарды "жойылған түрде жоюды" бастады. Батыс Нилдің азаматтық халқының едәуір бөлігі Уганда армиясының қалдықтарымен бірге жер аударылды. Аруадан Танзания бригадасы Уганданың Судан мен Заирмен шека�...

БАҚ және үгіт-насихат

1978 жылдың қазан айында соғыстың алғашқы кезеңдерінде Танзания радиосы қақтығыс туралы жаңалық таратпады, ал Уганда радиосы Танзанияның басып кіруге тырысуы мен шекарадағы қақтығыстар туралы қате хабарлаған. Кагераның басып алынуы жария болғаннан кейін, Танзания радиосы Танзания аумағында жасалған зұлымдықтар туралы әңгімелерді қайта айтып, Аминнің өзін-өзі күшейту үшін Уганда шабуылдарын эгоистикалық іс-шара ретінде бейнелеу арқылы соғысқа қоғамдық қолдау табу үшін қарқынды үгіт-насихат науқанын бастады. Радио Танзания мен Радио Уганда бірден "радио соғыс" басталды, әрқайсысы екіншісінің еліне қарсы айып тақты. Алғашқы бірнеше айда Танзания жұртшылығы Ньерредің бірнеше баяндамаларынан басқа ресми ақпарат аз болды. Танзания үкіметі соғысқа қатысты жаңалықтарды басқару үшін тез арада "Ақпарат комитеті" құрды. Бұл органға Ақпарат министрлігінің бас хатшысы Джордж Мхина төрағалық етті. Оған Танзанияның екі мемлекеттік газетінің редакторлары, Радио Танзанияның басшысы, Президент баспасөз хатшысы Сэмми Мди және ТПДФ және қауіпсіздік күштерінің өкілдері қатысты. Мхина соғысқа қатысты жаңалықтарды басып тастай бастады, сондықтан көптеген танзаниялық журналистер мен фотографтар майданға аттанғанмен, олардың баяндамалары аз жарияланды. Мди мен газет редакторлары наразылық білдіру үшін комитет отырыстарына қатыспады. Жалпы, Танзаниядағы баспасөзге заң аясында қалағандарын жариялауға рұқсат етілді, бірақ ол ресми БАҚ-тан өзгеше ештеңе жарияламады және жиі үкіметтік жаңалықтар агенттігі Shirika la Habari Tanzania (SHIHATA) баспасөз хабарламаларын қайта басып шығарды. Ақпаратты басып тастауға жауап ретінде Танзания азаматтары бейбітшілік туралы хабарлар тарату үшін BBC радиосының, Американың дауысының, Кенияның дауысының, Оңтүстік Африка радиосының және Уганда радиосының шетелдік хабарларын тыңдай бастады. Дар-эс-Саламда бейбіт тұрғындар Килиманджаро қонақ үйіне барып, Рейтер телекс-аппаратында хабарларды көру үшін келді. Ақпарат комитеті бірлікті өшірді. Радио Танзания соғыс уақытын соғыс туралы драмалық жаңалықтар, әндер мен өлеңдер таратумен және TPDF-ті мадақтаумен өткізді. Уганда тілдерін жетік білетін хабаршылар жалданып, олардың хабарлары Угандаға бағытталды. Угандалық жер аударылған Сэм Одака Танзания радиосында 45 минут сайын Угандалық сарбаздарды нысанаға алған үгіт-насихат бағдарламасын өткізді. Шоу Уганда армиясының моральдық күйіне зақым келтіріп, Кампала құлағанға дейін жалғасты. SHIHATA Әминді "фашист" деп атаған. және Танзанияға қарсы сөйлеу. Уганданың үгіт-насихаттары біржақты болғанымен қатар, нақты фактілерге де сәйкес келмеді. Ол Иди Аминнің беделін арттырып, Уганда армиясының моральын көтеруге тырысты. Мысалы, Танзанияның бір бөлімін крокодилдер жойған немесе президент 20 мың танзаниялықтарды тек 20 Угандалық сарбазбен жеңе алады деген сияқты фантастикалық әңгімелер таратылды. Журналистер жиі Уганданың ресми ақпарат құралдарының мәліметтерін Танзанияның жаңалықтарымен салыстырып, растауға тырысты. Бұл ережеден екі ерекшелік - Ньерреден рұқсат алып, Угандаға шабуыл жасаған ТПДҚ-ны сүйемелдеген Reuters тілшілері Тони Авирган мен Марта Хони. Басқалары TPDF-тің табыстылығы Африканың әскери мүмкіндіктерінің алдыңғы жылдардағыдан айтарлықтай жақсарғанын көрсетті. Әскери сарапшы Уильям Том ТПДФ-тың өз күштерін едәуір қашықтыққа сәтті орналастыру қабілетін мақтады. Вентердің пікірінше, ТПДФ сарбаздары "қатаң тонаушылар" болып шықса да, олар қазіргі нигериялықтарға, эфиопиялықтарға, анголалықтарға және мозамбикшілерге қарағанда "жақсы деңгейдегі жауынгерлер" болды. Ол олардың табысты шабуылын кубиндер мен шығыс немістердің жаттығуларына байланысты деп есептеді. Ақпарат сарапшысы Кеннет М. Поллак ливиялық әскерлердің сәтсіздіктерін олардың төмен мораль мен әскери ақпараттың жоқтығына байланысты деп санайды. Академик Бенони Турьяхикайо Ругиема 1998 жылы "Әмин Танзаниядағы Кагера салиентіне басып кірмеген болса, ол әлі де Угандада билік жүргізетін болар еді" деп жазды. Бірнеше академиктер Танзанияның Угандаға басып кіруі мен Аминді биліктен шығару әрекеті әділ гуманитарлық интервенция ретінде жіктелуі мүмкін екенін бағалады. Кейбір жазушылар Танзанияның әрекеті гуманитарлық сипатта болғанын мойындаса, басқалары мұндай қорытындыға күмән келтіріп, Танзания соғысқа кейбір гуманитарлық ескертулермен қатысқан болса да, ол негізінен Угандаға басқа себептермен шабуыл ж...

Халықаралық саяси дау

Шетелдік әскердің егеменді мемлекет басшысын құлатуы колониялық Африкадан кейін ешқашан орын алған емес және ОАУ-ның күшті қолдауымен болды. 1979 жылы шілдеде өткен БАҰ конференциясында Судан президенті Гаафар Нимейри Уганда мен Танзания арасындағы соғыс "қате прецедент" орнатты деп мәлімдеді және ұйымның жарғысында "басқа адамдардың ішкі істеріне араласуды және олардың аумағына қарулы күшпен шабуылды тыйым салады" деп атап өтті. Нигерияның мемлекет басшысы Олусегун Обасанжо да осындай пікірде. Кейбір бақылаушылар бұл ойға келіспей, жағдай ОАҰ жарғысының реформаға мұқтаж екенін көрсетті деп мәлімдеді. Ньерре ОАУ-ды қара африкалық көшбасшыларды сын-пікірден қорғайды деп айыптап, Аминнің режимі оңтүстік Африкадағы ақ нәсілді азшылық үкіметтеріне қарағанда көп адамды өлтірді деп атап өтті. Ол сондай-ақ Танзания үкіметі шығарған "Көк кітапты" таратты, онда Танзанияның соғыстағы рөлі Уганданың Кагера соқпағына шабуыл жасауымен және Ливияның қарулы араласуымен ақталды деп айтылды, бұл Уганда көтерілісшілерінің Аминді құлатуына жол бермейтін еді. Президент Годфри Бинаиса Луледің орнын басқан Танзанияның араласуын мақтады. Батыс мемлекеттерінің көпшілігі Танзанияның Аминді биліктен құлатудағы рөліне қатысты пікір білдіруден сақ болды, бірақ Ұлыбританияның сыртқы істер министрі Дэвид Оуэн Амин билігінің аяқталуына риза екенін мәлімдеді. Академиктер Рой Мэй мен Оливер Фёрлидің айтуынша, режимнің құлатылуын халықаралық қауымдастық "тілсіз" қабылдады, бұл туралы оны алмастырған ЮНЛФ үкіметін мойындау жылдамдығынан көрінеді.

Уганда

Танзаниямен соғыс Угандаға үлкен экономикалық залал келтірді, өйткені тауарлардың бағасы көтеріліп, инфляция тез өсті. 1979 жылы Угандада қарулы күштердің қозғалысы егіс маусымын бұзды, бұл банан, тәтті картоп және маниока сияқты негізгі дақылдардың бағасын көбейтті және кейбір өңірлерде ашаршылық туды. Осы бұзылуларға қарамастан, басқа аймақтарда шоғырланған ұрыстар ауылды аймақтарды физикалық жағынан толғандырмады. Соғыстан кейін 100 мыңнан астам адам үйсіз қалды. Соғыстан кейін қоғамдағы қатал жағдай да пайда болды. Амин құлатылғаннан кейін, саяси және этникалық сайысқа түскен топтар билік үшін күресуге кірісті. Сонымен қатар, "кондо" деп аталатын бандиттер, Уганданың ТПДФ, көтерілісшілері мен Әминнің қауіпсіздік күштеріне тиесілі қару-жарақтармен қаруланған қылмыстардың қайта өршуіне себепші болды. Саяси өлтірулер кең тараған жағдайға айналды, ал Кампала 1981 жылға дейін зорлық-зомбылықпен күресті, бұл Амин режимі кезінде әлсіреп қалған тиімді соттар мен полицияның жоқтығынан жеңілдетілді. Ауылдық жерлерде зомбылық орын алмады, өйткені дәстүрлі нормалар тәртіпке негіз болды. Сонымен қатар, қақтығыс бүкіл елде заңсыз аң аулаудың өсуіне әкеліп соқты, бұл қоршаған ортаға елеулі зиян келтірді. ТПДҚ Угандада тыныштықты сақтау үшін қалды, ал кейіннен Танзаниялық сарбаздар көптеген Угандалық балалардың әкелері болды. Көптеген ТҚДҚ сарбаздары Уганда әйелдеріне үйленіп, оларды Танзанияға әкелді. Уганданың оңтүстігіндегі кейбір тұрғындар Танзанияның сарбаздары ХИВ/СПИД-ті аймаққа әкеліп, оны бейбіт тұрғындармен жыныстық қатынас жасау арқылы таратады деп сенді. Уақыт өте келе көптеген угандалықтар Танзанияның басып алуынан шаршады. Осы арада Аминнің Уганда армиясының қалдықтары Заир мен Суданда қайта ұйымдастырып, 1980 жылдың күзінде Угандаға басып кірді, кейіннен Уганда Буш соғысы деп аталатын азаматтық соғыс басталды. Уганданы басып алу кезінде Уганда мен Танзания соғысына қарағанда TPDF құрамының көбірек адам қаза тапты. Танзанияның соңғы әскерлері Угандадан 1981 жылдың қазанында кетіп қалды. Танзанияның әскери кеңесшілері 1984 жылға дейін елде болды. Уганда саяси дағдарысқа ұшырады. Луле Моши конференциясының президенттік биліктің әлсіздігін қарастыратын келісімдерін елемеді және Амин төңкерісіне дейін Угандада қолданылған конституциямен бекітілген күшті билік астында жұмыс істеу қабілетін нығайтуға тырысты. Ол сондай-ақ Оботе мен Мусевенидің адал партизандарынан құралған деп санайтын UNLA-ға сенбеді. Осы уақытта Мусевени мен Ойте Ойок әскерді өз жақтастарымен біріктіруге тырысты. Луледің министрлік қызметке тағайындау туралы ҰКК-мен кеңесуден бас тартуы комитетте ашу тудырды, ал 1979 жылы 20 маусымда ол оны қызметінен босатуға дауыс берді. Ол кезде комитетке ешқандай рөлі болмаған, Оботе мен Аминге қарсы шыққан Уганданың бұрынғы бас прокуроры Годфри Бинаиса президент болып сайланды. Луледің биліктен шығарылуы Кампалада үлкен наразылық акцияларын және тәртіпті сақтауға тырысқан демонстрацияшылар мен Танзания әскерлері арасындағы қақтығыстарды туғызды. Ньерре Угандаға, егер ол біріккен және сыбайлас жемқорлықтан таза үкіметті сақтаса, қолдауын жалғастыратынын мәлімдеді. Келесі айда көп сандаған ТҚҚҚ әскерлері шығарылды және Кампаланың айналасындағы саяси зорлық-зомбылық көбейді. Қараша айында Бинаиса Муванганың - ол кезде үкіметте министр болып қызмет еткен - Оботені билікке қайтаруға дайындалып жатқанын сезіне бастады және оны қызметінен босатуды қарастырды. Ол өзінің президент сайлауы туралы мәлімдемесі бойынша, билік билігі мен оның өкілеттігі туралы мәлімдемесі бойынша, ол билік билігінің билігін қайтадан иеленуге мүдделі емес екенін және келесі ұлттық сайлауда Бинаишаны қолдайтынын мәлімдеді. Оботе мен Муванганың ниеті бойынша Бинаиса кепілдікпен сенімді болып, Оботенің қарсыласы Мусевениді Қорғаныс министрі лауазымынан алып тастады. Угандадағы жағдай одан әрі нашарлай түсті, өйткені Танзания әскерлері азаматтық тұрғындармен қақтығысты, бейресми отаршылдар көтерілді және Бинаиса өзінің кеңсесін өзін байыту үшін пайдалануға назар аударды. 1980 жылы Бинаиса Ойте Ойокты ЮНЛА штаб бастығы лауазымынан босатуға тырысты. Бұл көптеген Угандалық сарбаздарды ашуға мәжбүр етті, ал Муванга мен Ойте Ойок Мусевенидің келісімімен Бинаисаны құлатуға кірісті. 12 мамырда ҰҚК әскери істер жөніндегі комиссиясы төрағалық ету міндеттерін өз мойнына алатынын мәлімдеді. Нье...

Танзания

Соғыс 1974-1975 жылдардағы қатты құрғақшылықтан кейін Танзания экономикасының қалпына келу белгілері көрінген кезде басталды. Қорғаныс министрлігінен басқа барлық министрліктердің жоспарланған барлық жобалары тоқтатылды, ал әкімшілікке бос орындарды толтыруға тыйым салынды. Ньерре 1979 жылдың қаңтарында Угандалықтарды қуып шығару үшін TPDF операциясы елдің ресурстарын даму жұмысынан "қатаң" аударуды қажет етті деп мәлімдеді және ол соғысты қаржыландыру үшін күніне 1 миллион доллар қажет деп есептеді. Ғалымдардың бағалауы бойынша, Танзаниялықтардың соғысқа жұмсаған шығындары 500 миллионнан 1 миллиард долларға дейін жетеді. Кагерада 108 миллион долларлық экономикалық активтер жойылған. Танзания соғыс кезінде ОАУ-ға мүше басқа елдерден ешқандай қаржылай көмек алған жоқ. Нәтижесінде Дар-эс-Саламдағы үкімет Угандаға басып кіруді және одан кейінгі бейбітшілік миссиясын өз қаражатынан қаржыландыруға мәжбүр болды, бұл елді кедейлікке итермеледі. ТПДҚ Танзанияға жаппай оралғанда, халықтың үмітіне қайшы, аз сандағы сарбаздар ғана демобилизацияланды. Сол кезде әскери қолбасшылар жаңа бөлімшелер мен дивизиялық штабтар құру арқылы әскердің соғыс уақытындағы кеңейтулерін тұрақты ету үшін жағдай жасай бастады. Кейбір әскери басшылар Танзанияның нашар қаржылық жағдайына наразылық білдірді, ал елдің экономикасы күйзеліске ұшырады, нәтижесінде TPDF көптеген қосымша бөлімшелерді таратуға мәжбүр болды. Дегенмен, TPDF тұрақты әскерде көптеген офицерлерді сақтады, егер оларды қайтадан қызметке шақыру қажет болса, оларды отаршылдарға басшылық етуге пайдалануға болады деген болжаммен. Соғыстан кейінгі ТПДФ-ның көлемі соғыс алдындағыдан үлкен болды. Ұлты-намыстылар ұйымының Угандадағы соғыс күш-жігеріне қатысы бар екеніне қарамастан, Ньерре ұйымға қарсы ешқандай жаман ниет танытпады, керісінше, оның халықаралық аренада оқшаулануын Аминге жақын болу себебі деп атады. 1982 жылы Танзанияның Ливиямен қарым-қатынасы жақсарды. Танзания үкіметі соғыстан кейін Кагерадағы өз қызметін күшейтіп, Киакадағы полиция бекетін нығайтып, шекара маңындағы қалаларда тағы бірнеше полиция бекеті құрды. Қауіпсіздік себептері бойынша ауыл тұрғындарына шекарадағы жерлерді иеленуге тыйым салынды, бірақ бұл шектеу уақыт өте келе аз бақыланды және кейде жергілікті тұрғындар оны елемеді. Соғыстан кейін үкімет шекарааралық нарықтарды жапты, нәтижесінде тауарлар тапшылығы және тауар бағасының көтерілуі болды. Контрабандалық сауда да кең етек алды. Угандамен қалыпты сауда 1990 жылға дейін қайта басталған жоқ. Ұганда мен Танзания шекарасындағы бастапқы демаркация бекеттері соғыста алынып тасталғандықтан, екі ел арасындағы шекаралық дау жанжалдан кейін де сақталды, бірақ аз қарқындылықпен. Уганда мен Танзания арасындағы шекараны толық және ресми түрде белгілеу туралы келіссөздер 1999 жылы басталып, 2001 жылы сәтті аяқталды. Сонымен қатар, Танзанияда Уганда мен Танзания соғысының нәтижесінде қылмыстың және қауымдық зорлық-зомбылықтың, әсіресе ірі қара қарақшылықтың көтерілуі болды. Он мыңдаған сарбаздың жұмылдырылуы Танзания қоғамына үлкен әсер етті, өйткені кедей отбасылардан шыққан көптеген жас ерлер әскери өмірдің билігін, талан-таражға түсу мүмкіндігін және салыстырмалы түрде жақсы жалақысын пайдаланды. Олар жұмыстан босатылғаннан кейін жұмыссыз болып, Танзанияның нашар экономикалық жағдайынан кедейшілікке ұшырады. Сонымен қатар, Танзаниялық сарбаздар өз елдеріне тастап кеткен көптеген Уганда қару-жарағын контрабандалық жолмен әкелді. Әскери қызметте зорлық-зомбылыққа дағдыланған көптеген ардагерлер қаруларын заңсыз түрде байлық жинау үшін пайдаланды. Бұл қылмыстың артуына және қоғамдық шиеленістерге әкелді. Кейбір топтар TPDF-те артық танымал болды; әсіресе, 1978 жылға қарай Танзанияның барлық сарбаздарының 50% -дан астамы Курия халқына тиесілі болды, бірақ олар елдің халқының 1% -дан азын құрады. Ардагерлердің саны бойынша аймақтық айырмашылықтар болды, кейбір ауылдарда басқаларға қарағанда қарулы бұрынғы солдаттар көп болды. Осының барлығы билік алмасуына ықпал етті, сондай-ақ Танзанияда тайпааралық, кландық, тіпті ауылдар арасындағы зорлық-зомбылықтың өсуіне себеп болды. Танзаниялықтардың арасында және кейбір денсаулық сақтау қызметкерлерінің арасында соғыстың бүкіл елде ЖИТС-тің таралуына ықпал еткендігі туралы кеңінен сенім бар (егерде 1984 жылы Танзанияда ЖИТС-тің алғашқы анықталған жағдайы болса да).

Еске алу

Соғыста қаза тапқан 435 танзаниялық сарбаз Кагера аймағының Мулеба ауданындағы Кабоя әскери зиратында жерленді. Қабірге ақ түсті ескерткіш орнатылып, үстіне өлгендердің есімдері жазылды. Ньерре, Танзания вице-президенті Абуд Джумбе, премьер-министр Сокоин, қорғаныс күштерінің бастығы Абдалла Твалипо және Чама Ча Мапундзидің атқарушы хатшысы Пиус Мскева 1979 жылы 26 шілдеде қайтыс болған сарбаздарға құрмет көрсету үшін ескерткішке барды. Арушада жеңісті тойлап жатқан жауынгердің мүсіні қойылған тағы бір ескерткіш тұрғызылды. Ньерре Танзания халқының соғыс күш-жігеріне қосқан үлесі үшін алғыс айту үшін Табора, Аруша, Мтвара, Букоба, Мванза, Танга, Занзибар, Иринга, Додома, Дар-эс-Салам және Мараға сапар шекті. 1979 жылдың 1 қыркүйегінде соғыс күш-жігеріне қоғамдық үлесті құрметтеу үшін бірқатар ұлттық рәсімдер өткізілді. 2014 жылдың 25 шілдесінде Танзания соғыстың 36 жылдығын атап өтті және қақтығыста қаза тапқан сарбаздар мен азаматтарды мойындады. Соғыстан кейін және 1986 жылға дейін, Мусевени билікті қолға алған кезде, 11 сәуір Угандада "Азаттық күні" ретінде атап өтілді. 2002 жылы Уганда Аминнің биліктен құлатылуына орай ресми мерекелерін қайтадан бастады. 2000-шы жылдары Уганда үкіметі 1971-1979 жылдар аралығында Амин режиміне қарсы күрескен угандалық көтерілісшілерге немесе шетелдіктерге берілетін Кагера медалін құрды.

Тарихи мәлімет және құжаттама

Тарихшылар соғысқа аз көңіл бөлген, ол туралы кітаптар да аз жазылған. Генри Р. Муханика 1981 жылы соғыстың Өтензидің поэтикалық есебі, Utenzi wa vita vya Kagera na anguko la Idi Amin Dada-ды жариялады. 1980 жылы мемлекеттік Танзания кинокомпаниясы мен Аудиовизуалды институт Vita vya Kagera атты төсемелі деректі фильм шығарды. Ол Танзания әскерлерінің "батыллығы мен табандылығын" атап өтті. Бұл соғыс Танзанияда Кагера соғысы, ал Угандада 1979 жылғы азаттық соғысы деп аталады.