Кіріспе

Уганданың 1963 жылдан 1971 жылға дейінгі тарихы Ұлыбританиядан тәуелсіздік алғаннан бастап диктатор Иди Аминнің билікке келуіне дейінгі кезеңді қамтиды. 1963-1967 жылдар аралығында Уганда мемлекеті Егемен Уганда мемлекеті деп аталды, ал 1967 жылғы конституция қабылданғаннан кейін Уганда Республикасы болып өзгерді. Бұл бұрынғы республикалық сайлау монархиясы жүйесін жойды, онда президент парламент тарапынан бес аймақтық монархтың ішінде сайланды. Осы кезеңдегі тәуелсіз Уганданың алғашқы жылдарында Уганданың бірінші премьер-министрі және кейіннен президенті болған Милтон Оботе билік жүргізді. Оботе Амин тарапынан қызметтен алынып, 1980 жылдары қайтадан билікке оралды.

Тәуелсіздікке көшу

Уганданың тәуелсіздікке қол жеткізу жолы басқа отарлық аумақтардан ерекшеленді, онда саяси партиялар өз билігін немесе бағынбайтын отарлық үкіметтен тәуелсіздікті күштеп талап ету үшін құрылған болатын. Угандада үлкен автономияға қатысты талаптар болды, бірақ олар көбінесе отардың бес құрамындағы корольдықтардың айналасындағы жергілікті ұлтшылдықпен білдірілді. Бір ерекшелік – Үндістанның Конгресс партиясы үлгісінде құрылған, ұзақ жылдар бойы өмір сүрген Уганда Ұлттық Конгресі. Уганда ұлттық, діни және этникалық тұрғыдан күшті бөлінген еді. Ұлттық бөліністер ең айқын байқалды. Елге Буганда үстемдік етті, бұл қалған төрт корольдықтың наразылығын тудырды. Буньоро корольдығы ерекше ренжіді, өйткені Уганда британдық протектораты болған кезде өзінің «жоғалған округтерінен» айырылды. Тераң діни жіктер қалыптасты. Британдықтармен байланысы бар және британдықтар қолдаған элита көбінесе протестантизмге көшті. Халықтың көп бөлігі католиктерден тұрды және протестанттар оларды биліктен шеттетті. Угандада биліктен шеттетілген маңызды мұсылман халқы да болды. Этникалық айырмашылықтар да маңызды рөл атқарды. Британдық кезеңде Уганданың экономикалық қызметін көбінесе көптеген бизнестерді басқарған және колонияның саудагерлерінің көпшілігін құраған үнді иммигранттарының үлкен тобы жүзеге асырды. Сонымен қатар, елдің солтүстігіндегі нилоттар мен оңтүстігіндегі бантулар арасында ұзақ жылдар бойы дау-жанжалдар болды. Тәуелсіздік алғаннан кейін үш партия құрылды. Германияның Христиан-демократтар партиясы үлгісінде құрылған Демократиялық партия (ДП) католиктерді өкілдік етті. Уганда Халық Конгресін (УХК) негізінен солтүстік және батыс аймақтардан келген топтар қолдады. Kabaka Yekka (KY) («тек король») – Буганданың ұлтшыл партиясы болды. Тәуелсіздік алғанға дейінгі кезеңде Демократиялық партия күтпеген жерден көп мандатқа ие болды, бірақ көпшілік орындарды жеңіп алмады. 1962 жылғы сайлауда, тәуелсіздікке дайындық барысында, УХК және KY бірігіп, ДП-ні шеттетуге тырысты. Уганда Халық Конгресінің жетекшісі Милтон Оботе елдің алғашқы премьер-министрі болды.

UPC-KY коалициялық билігі (1962 1964)

Уганда халық конгресінің үкімет құруына бірнеше кедергілер болды. Партия басшылығы бөлініп-бөлініп тұрды. Әрбір партия өкілі жергілікті сайлау округін білдірді, ал көптеген округтер этникалық жағынан ерекшеленді. Мысалы, Милтон Оботе өзінің Ланги туыстарының арасындағы күшін сақтады, ол Уганданың солтүстігінде орналасқан; Джордж Магези өзінің Буньоро отандастарының жергілікті мүдделерін қорғады; Грейс С.К. Ибингіраның күші Анколеде болды; ал Феликс Онама Уганданың солтүстік-батысындағы Батыс Нил округінің солтүстік көшбасшысы еді. Осы аймақтық саяси басшылардың әрқайсысы, сондай-ақ Уганданың басқа аймақтарынан келгендер, жаңа Уганда үкіметінде министрлік лауазым алуды, ықпал етуді және тәуелсіздіктің материалдық игіліктерін жергілікті жақтастарына жеткізуді күтті. Егер осы мақсаттарға қол жеткізілмесе, олардың әрқайсысы UPC коалициясынан шығуы немесе оның ішінде қайта құрылуы мүмкін еді. Тәуелсіздікке дейін UPC-ның тиімді қалалық ұйымы болған жоқ, бірақ ол кәсіподақтарды жұмылдыра алды, олардың көпшілігі Кениядан келген иммигрант жұмысшылардың басшылығында болды (бұл жағдай тәуелсіз Уганда үкіметінің кәсіподақтарға деген жаушылығына ықпал етті). UPC-ді ешқандай ортақ идеология біріктірмеді, оның құрамы шартты түрде реакциялық Онамадан бастап, UPC Жастар лигасының жетекшісі, радикалды Джон Каконгеге дейін ауқымды болды. Премьер-министр ретінде Оботе осы әртүрлі мүдделерді білдіретін еркін коалицияны сақтап қалуға жауапты болды. Оботе сонымен қатар UPC-ның сыртқы одақтастарын сақтау міндетіне ие болды, ең алдымен UPC мен Буганданың KY-ін басқарған кабака арасындағы коалицияны. Оботе үкіметтегі көптеген серіктестерінің әртүрлі талаптарын қанағаттандыруда шеберлігін көрсетті. Ол тіпті Буганданың ерекше мәртебеге ие болу талабы сияқты өзіне жағымсыз көрінген талаптарға уақытша келісім берді. Бұл қадам басқа патшалықтардың да осындай мойындауды талап етуіне әкелді. Бусога басшылары бірігіп, олар да жаңадан құрылған монархтың, кьябасинганың билігі астында мойындалуға лайық екенін мәлімдеді. Итесо халқы, олар ешқашан колониялық патшаны мойындамаған, Тесо округінің саяси басшысы Кютберт Джозеф Обвангорға kingoo атағын беруді талап етті. Осындай сепаратистік қысымға қарамастан, Оботенің ұзақ мерзімді мақсаты – Буганданың мүдделеріне ерекше назар бермей, күшті орталық үкімет құру болды. Оботе үкіметіне қарсы алғашқы үлкен сын патшалықтардан да, аймақтық мүдделерден де емес, әскерден туды. 1964 жылдың қаңтар айында Уганда армиясының бөлімшелері жоғары жалақы мен жылдам жандару талаптарымен көтеріліс жасады. Қорғаныс министрі Онама, көтерілісшілермен сөйлесуге батыл түрде барған, тұтқынға алынып, кепілге алынды. Оботе тәртіпті қалпына келтіру үшін британдық әскерлерді шақыруға мәжбүр болды, бұл жаңа режимге үлкен соққы болды. Осыдан кейін Оботе үкіметі көтерілісшілердің барлық талаптарын қабылдады, Кения мен Танганьика үкіметтерінен айырмашылығы, олар ұқсас талаптарға тәртіпті күшейтумен және өздерінің шағын әскери күштерін қатаң бақылаумен жауап берді. Әскер осыдан кейін Уганда өмірінде маңызды рөл атқара бастады. Оботе білімі аз, бірақ халыққа таныс кіші офицер Иди Амин Даданы таңдап, оны жеке қорғауы ретінде жылдам жандандырды. Әскер қатарының өсуімен ол саяси қолдау мен әлеуетті саяси биліктің көзіне айналды.

Коалицияның ыдырауы (1964)

Кейін 1964 жылы Оботе британдықтар тәуелсіздік алғаннан кейінге шегерген "жоғалған округтер" мәселесін қарастыруға жеткілікті күшті екенін сезінді. Үкіметтік коалициядағы қамқорлық пен болашақ сыйлықтардың уәдесі оппозициялық партиялардың қатарын азайтып, парламент мүшелері үкіметтік жаққа өтуге бастады. Тәуелсіздік алғаннан кейін екі жыл өткен соң Оботе UPC-ге көпшілікті қамтамасыз ету және KY коалициясынан азат болу үшін жеткілікті дауыс жинады. Бұл шешімді келесі оқиға түрткі берді: Буньёродан бірнеше DP парламент мүшелері Оботе "жоғалған округтерді" Буньёроға қайтару үшін халықтық референдум өткізуге келіссе, үкіметтік жаққа қосылуға дайын екендерін білдірді. Кабака, әрине, референдумға қарсы болды. Оны тоқтату мүмкін болмағандықтан, ол Баниоро сайлаушыларын қорқыту үшін 300 қарулы багандалық ардагерді жіберді. Қарсы жауап ретінде Буньёродан 2000 ардагер шекараға жиналды. Азамат соғысының алдын алуға қол жеткізілді және референдум өтті. Дауыс беру нәтижесінде 1900 жылы Бугандаға қосылған округтердің тұрғындары тарихи Буньёроға қайта оралуды қатты қалағанын көрсетті. Бұл шешім KY-ның қарсылығына қарамастан, жаңа UPC көпшілігімен бекітілді. Оботе мен UPC-нің бұл жеңісі орталық үкіметті нығайтып, Бугандадағы жағдайды тұрақсыздандырды. KY-ның біртұтастығы ішкі айыптауларға байланысты әлсіреді, содан кейін бірнеше KY белсенділері де Оботенің жеңіске жеткен үкіметіне қосылу үшін "жақтан жаққа өтті". 1966 жылдың басына қарай парламент 74 UPC, 9 DP, 8 KY және 1 тәуелсіз депутаттан тұратын болды. Оботе режимі азық-түлік тапшылығымен, жемқорлықпен, сондай-ақ угандалықтарды, әсіресе үнді саудагерлерін қорқыту, мазалау және азаптаумен байланысты болды.

UPC көппартиялық билігі (19641966)

Бугандадан тарап қалған қауіп-қатер азайған сайын, баганда емес одақтар әлсіреп қалды. Оппозициялық ДП-нің жеңіске жету мүмкіндігі жоғалып бара жатқанда, UPC коалициясы да ыдырады. Бір партиялық мемлекет саяси қақтығыстың аяқталуын білдірмеді, ол тек қақтығысты партия ішінде күшейте түсті. UPC-дегі келіспеушіліктерді дағдарысқа жеткізген мәселе Оботеге жақын әскери сақшысы Иди Аминге қатысты болды. 1966 жылы Амин Кампала қаласындағы банкке алтын құйманы (Бельгия Конгосы үкіметінің мөрімен) алып кірді және банк директорынан оны қолма-қол ақшаға айырбастауды сұрады. Аминнің шотына 17 мың фунт стерлинг түсті. Оботенің қарсыластары оқиғаға күмән келтірді, содан кейін премьер-министр мен оның жақын серіктері полковник Амин мен Уганда армиясының бөлімдерін көрші Конго дағдарысына араласу үшін пайдаланғандығы анықталды. Конгоның бұрынғы көшбасшысы Патрис Лумумбаның жақтастары, «генерал Оленга» басшылығымен, Америка қолдаған үкіметке қарсы шығып, Шығыс провинцияны бөлінуге итермелеуге тырысты. Бұл әскерлер тоналған піл сүйегі мен алтынды Амин оларға жасырын жеткізген қару-жараққа саудаластырған. Келісім туралы хабар Оленга уәделенген оқ-дәріні алмағанын мәлімдегеннен кейін тарады. Бұл мәлімдеме 1965 жылдың ортасында Кения үкіметі Танзаниядан Угандаға тасымалданып бара жатқан қытайлық қару-жарақтардың 75 тонналық партиясын ұстап алғандығымен расталды. Оботенің UPC-дегі көшбасшылыққа қарсыластары, соның ішінде кейбір баганда саясаткерлері және Оботені жақтырмаған басқалар, Аминнің банктегі депозиті арқылы ашылған мәліметтерді пайдаланып, премьер-министр мен оның жақын серіктері жемқорлыққа берілгенін және жеке пайда үшін құпия сыртқы саясат жүргізгенін мәлімдеді, олардың әрқайсысы 25 мың фунт стерлинг көлемінде пайда тапқан. Оботе бұл айыптауды жоққа шығарды және ақша Оленганың конголық әскері үшін қару-жарақ сатып алуға жұмсалғанын айтты. 1966 жылдың 4 ақпанында Оботе елдің солтүстігіне сапарға кеткен кезде, UPC депутаттары Оботенің сенімсіздік дауысын қабылдады. Оботені құлатуға жасалған бұл әрекетті UPC Бас хатшысы Грейс С.К. Ибинджа ұйымдастырған көрінеді, оған Буньородан келген UPC жетекшісі Джордж Магези және басқа да оңтүстік UPC саясаткерлері қолдау көрсетті. Тек радикалды UPC мүшесі Джон Каконге ғана бұл ұсынысқа қарсы дауыс берді. Өкіметтік партиясы мен ұлттық парламенттен бір ауыздан қолдау алмағандықтан, көптеген адамдар Оботенің отставкаға кететінін күтті. Екінші жағынан, Оботе Иди Аминге және әскерге жүгінді және билікте қалу үшін өзінің үкіметіне қарсы төңкеріс жасады. Оботе конституцияны тоқтатты, кінәлі UPC министрлерін қамауға алды және мемлекеттің бақылауын өз қолына алды. Ол парламентте жаңа конституцияны оқылмай және қажетті кворумсыз қабылдауға мәжбүр етті. Бұл конституция патшалықтардың федеративтік өкілеттіктерін, ең бастысы Буганданың ішкі автономиясын жойды және президенттік өкілеттіктерді премьер-министр кеңсесіне шоғырландырды. Кабака наразылық білдірді және Буганда заңдық күреске дайын болды. Буганда басшылары Оботенің «заңсыз» үкіметі Буганда жерінен кетуін талап етті. Алайда Буганда тағы да қате есептеді, өйткені Оботе келіссөздерге бармады. Оның орнына ол Иди Амин мен оған адал әскерлерді жақын маңдағы Менго төбесіндегі кабака сарайына шабуыл жасауға жіберді. Сарайды мылтық пен оқ-дәрілермен қаруланған аздаған күзетшілер қорғады. Аминнің әскерлері ауыр қару-жараққа ие болды, бірақ Оботе ашуланып, нәтиже талап еткенге дейін шабуылға кіріспеді. Менго төбесіндегі шайқаста сарай басып алынған кезде, кабака бұлтты пайдаланып, артқы қабырғадан қашып кетті. Ол өтіп бара жатқан таксиге мініп, елден қуылды. Шабуылдан кейін Оботе ашық қарсылықтан қауіпсіз болды. 1967 жылғы жаңа республикалық конституция патшалықтарды мүлдем жойды. Буганда төрт ауданға бөлінді және соғыс заңымен басқарылды, бұл 1971 жылдан кейін бүкіл Угандада азаматтық халыққа қарсы әскери үстемдіктің алғы күші болды.

UPC бір партиялық билігі (1966-1971)

Оботе қиындықтарға қарамастан жеткен табысы оған UPC-нің көптеген мүшелерінің қолдауын қайтарды, ол партия заңды саяси партия болып қалды. Сондықтан 1962 жылғы Уганданың тәуелсіздік сайлауы 1980 жылдың желтоқсанына дейін Угандада өткен соңғы сайлау болды. Ішкі саясатта Оботе «Жай халықтың хартасын» жариялады, Танзания президенті Джулиус Ньереренің африкалық социализмге шақыруын қолдады және билікті нығайтуға бағытталған жаңа күш-жігерді көрсету үшін «солға бет бұруды» жариялады. Оның сыншылары экономикалық ұлттандырудың басым бөлігін UPC-ні қаржылық тұрғыдан қолдаған азиялық миллионерге тапсырғанын айтты. Оботе құпия полиция жүйесін – Бас қызмет бөлімін (GSU) құрды. Акена Адоко басқарған ГСБ күдіктілер туралы мәліметтер жинады. Оботенің өзінің аймағы мен этностық тобынан көптеп тартқан жартылай әскери полицияның арнайы бөлімдері армия мен полицияның қауіпсіздік күштерін күшейтті. Буганда жеңіліп, әскер тарапынан басып алынғанмен, Оботе сол аймақтағы қауіпсіздікке алаңдады. Оның алаңдаулары негізді болды; 1969 жылдың желтоқсан айында ол қастандыққа ұшырап жараланды және оған лақтырылған граната жарылмағандықтан, ауыр жарақаттан мүжілді. Ол Иди Амин мен әскерге сүйеніп билікті сақтап тұрды, бірақ олардың адалдығына болашақта да сене алатыны белгісіз болды.

Иди Аминмен бәсекелестік

Оботе Аминнің аға офицерлер арасындағы жалғыз бәсекелесі, бригадир Акап Окояның 1970 жылдың басында қанымен өлтірілуінен кейін әскерге қатысты ерекше алаңдады. (Амин кейін Окояны өлтіргендерді жалдаған деген қауесет тараған адамды жоғарылатты.) Сол жылы Оботенің өміріне тағы бір қастандық жасалды, оның кортежі шабуылға ұшырады, бірақ вице-президенттің машинасы қатемен оқтармен тесілді. Оботе Ачоли және Ланги сарбаздарын көбірек жұмысқа алуға кірісті және Аминнің туған жерінен, сол кезде Батыс Нил ауданы деп аталған жерден келген көптеген сарбаздарға қарсы тұру үшін олардың қызмет бабын жылдамдатуға тырысты. Оботе армияға қарсы салмақ ретінде әскери-параквақтық арнайы күштерді де кеңейтті. Әмин кейде Оботенің суреті алдыңғы және артқы жағында бейнеленген үлкен спорттық жейде киіп, әскерін тексеріп, адалдығын жоққа шығарды. Бірақ 1970 жылдың қазан айында Әмин тергеушілер оның әскери шығыстарын, шамамен бірнеше миллион долларға артық шығын жасағандығын тексерген кезде уақытша үй қамауына алынды. Әминге тағы бір айып – ол Оботе Аняня көтерілісшілеріне қолдауын Нимейриге ауыстырғаннан кейін де Оңтүстік Суданның Аняня көтерілісшілеріне Гаафар Нимейри режиміне қарсы күресу үшін көмек көрсетуді жалғастырды. Бұл сыртқы саясаттағы өзгеріске Аняня көтерілісшілерін жабдықтаған Израиль наразылық білдірді. Әмин Уганда армиясын оқытуға көмектескен бірнеше ізраилдік әскери кеңесшілермен жақын байланыста болды, және олардың Әминнің Оботені құлату әрекеттеріндегі рөлі әлі де даулы мәселе болып қалуда.