Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Уганда премьер-министрі және президенті (1925–2005)
Ugandan prime minister and president (1925–2005)
Аполлон Милтон Оботе (28 желтоқсан 1925 – 10 қазан 2005) – Уганданың екінші премьер-министрі, 1962 жылдан 1966 жылға дейін, және Уганданың екінші президенті, 1966 жылдан 1971 жылға дейін, содан кейін 1980 жылдан 1985 жылға дейін қызмет еткен угандалық саясаткер. Ланго тайпасынан шыққан Оботе Бусога колледжінде және Макерере университетінде оқыды. 1956 жылы ол Уганда Ұлттық конгресіне (УҰК) қосылды, кейіннен 1960 жылы Уганда Халық конгресін (УХК) құрып, одан бөлініп шықты. 1962 жылы Уганда Ұлыбританияның отаршылдық үкімдерінен тәуелсіздік алғаннан кейін, Оботе президенттік лауазымға тағайындалған Кабака Еккамен коалицияда премьер-министр болып ант берді. 1964 жылғы угандалық даулы округтерге қатысты референдумда Мутесамен туындаған келіспеушіліктер мен кейін алтын контрабандасына қатыстылығына байланысты Оботе 1966 жылы оны құлатып, өзін президент деп жариялады, УХК-ны жалғыз ресми партия етіп, диктаторлық режим орнатты. Президент ретінде Оботе номиналды түрде социалистік саясатты жүзеге асырды, оның салдарынан елде ауыр коррупция мен азық-түлік тапшылығы күшейді. 1971 жылы ол Иди Аминнің әскери төңкерісінен құлатылып, Танзанияда эмиграцияда болды, бірақ 1980 жылы, Аминнің 1979 жылғы құлатылуынан бір жыл өткен соң, еркін және әділ болмаған сайлауда қайта сайланды. Оның екінші билік мерзімі Уганданың Буш соғысы деп аталатын ұзақ және қанды қақтығыстан кейін аяқталды, оның барысында ол 1985 жылы Тито Окелло басқарған тағы бір төңкеріспен екінші рет құлатылды, бұл оны өмірінің соңына дейін эмиграцияда өмір сүруге мәжбүр етті.
Apollo Milton Obote (28 December 1925 – 10 October 2005) was a Ugandan politician who served as the second prime minister of Uganda from 1962 to 1966 and the second president of Uganda from 1966 to 1971 and later from 1980 to 1985. A Lango, Obote studied at the Busoga College and Makerere University. In 1956, he joined the Uganda National Congress (UNC) and later split away by founding the Uganda People's Congress (UPC) in 1960. After Uganda gained independence from British colonial rule of the United Kingdom in 1962, Obote was sworn in as prime minister in a coalition with the Kabaka Yekka, whose leader Mutesa II was named president. Due to a rift with Mutesa over the 1964 Ugandan lost counties referendum and later getting implicated in a gold smuggling scandal, Obote overthrew him in 1966 and declared himself president, establishing a dictatorial regime with the UPC as the only official party in 1969. As president, Obote implemented ostensibly socialist policies, under which the country suffered from severe corruption and food shortages. He was overthrown in a military coup d'état by Idi Amin in 1971, settling in exile in Tanzania, but was re elected in an election reported to be neither free nor fair in 1980, a year after Amin's 1979 overthrow. His second period of rule ended after a long and bloody conflict known as the Ugandan Bush War during which he was overthrown a second time by another coup d'état in 1985 led by Tito Okello, prompting him to live the rest of his life in exile.
Ерте өмір
Аполлон Милтон Оботе 1925 жылғы 28 желтоқсанда Уганданың солтүстігіндегі Апак ауданындағы Акокоро ауылында дүниеге келген. Ол Ланго тайпасының Ойма руының басшысы болған тоғыз баланың үшіншісі еді. Білімін 1940 жылы Лирадағы протестант миссионерлік мектебінде бастады, кейін Гулдік жасөспірімдер мектебіне, Бусога колледжіне (Мвири) және ақырында Макерере университетіне оқуға түсті. Заң саласын оқымақ болғанмен, университетте мұндай мамандық болмағандықтан, Оботе жалпы білім беру курсын таңдады, ол ағылшын тілі және географияны қамтыды. Макеререде Оботе өзінің табиғи шешендік қабілеттерін жетілдірді; студенттік наразылыққа қатысқандықтан университеттен қуылған болуы мүмкін, немесе шетелде заң оқуға баруға қаржылай қолдау көрсетілмегендіктен кетіп қалған болуы да мүмкін. Оңтүстік Угандадағы Бугандада жұмыс істеп, содан кейін Кенияға көшіп, инженерлік фирмада құрылысшы болып жұмыс істеді. Кенияда Оботе ұлттық тәуелсіздік қозғалысына қатысты. 1956 жылы Угандаға оралғаннан кейін, ол Уганда Ұлттық Конгресіне (УҰК) қосылды және 1957 жылы отарлық заң шығару кеңесіне сайланды. 1959 жылы УҰК екі фракцияға бөлінді, Оботе басқаратын фракция Уганда Халық одағымен бірігіп, Уганда Халық Конгресін (УХК) құрды. Оботе 1961 жылы Ланкастер Хауста өткен Уганда конституциялық конференциясында УХК-ны өкілдік етті, оған бірге угандалық саясаткер А.Г. Мехта да қатысты. Конференцияны Ұлыбритания үкіметі Уганданың тәуелсіздігіне жол ашу мақсатымен ұйымдастырды. Премьер-министр ретінде Оботе, сол кездегі Уганда қарулы күштерінің орынбасары болған Иди Аминмен бірге алтын контрабандасына қатысқан күдікке ілікті. Парламент Оботені тергеуді және Аминнің қызметтен алынуын талап еткенде, ол конституцияны тоқтата тұрып, 1966 жылғы наурыз айында өзін президент деп жариялады, төтенше жағдай режимі аясында өзіне дерлік шексіз билік берді. Партиядағы қарсыластардың басшылары болған оның бірнеше министрі айыптаусыз тұтқындалып, қамауға алынды. Оботе Мутезаның сарайына қарулы шабуыл жасады, нәтижесінде Мутеза елден қашып кетті. 1967 жылы парламент тәуелсіздік конституциясының федералдық құрылымын жойып, атқарушы президенттік жүйені құруға мүмкіндік беретін жаңа конституцияны қабылдағанда Оботенің билігі нығайды.
Apollo Milton Obote was born in the Akokoro village in the Apac district in northern Uganda, on 28 December 1925. He was the third born of nine children of a tribal chief of the Oyima clan Lango ethnic group. He began his education in 1940 at the Protestant Missionary School in Lira, and later attended Gulu Junior Secondary School, Busoga College, Mwiri and eventually university at Makerere University. Having intended to study law, a subject not taught at the university, Obote took a general arts course, including English and geography. At Makerere, Obote honed his natural oratorical skills; he may have been expelled for participating in a student strike, or alternatively left after a place to study law abroad was not funded by the protectorate government. He worked in Buganda in southern Uganda before moving to Kenya, where he worked as a construction worker at an engineering firm. While in Kenya, Obote became involved in the national independence movement. Upon returning to Uganda in 1956, he joined the political party Uganda National Congress (UNC), and was elected to the colonial Legislative Council in 1957. In 1959, the UNC split into two factions, with one faction under the leadership of Obote merging with the Uganda People's Union to form the Uganda People's Congress (UPC). Obote represented the UPC at the Ugandan Constitutional Conference, held at Lancaster House in 1961, alongside fellow Ugandan politician A. G. Mehta. The Conference was organised by the British Government to pave the way for Ugandan independence. As prime minister, Obote was implicated in a gold smuggling plot, together with Idi Amin, then deputy commander of the Ugandan armed forces. When the Parliament demanded an investigation of Obote and the ousting of Amin, he suspended the constitution and declared himself President in March 1966, allocating to himself almost unlimited power under state of emergency rulings. Several members of his cabinet, who were leaders of rival factions in the party, were arrested and detained without charge. Obote responded with an armed attack upon Mutesa's palace, which ended with Mutesa fleeing to exile. In 1967, Obote's power was cemented when the parliament passed a new constitution that abolished the federal structure of the independence constitution and created an executive presidency.
Мутеза сарайына шабуыл
Мутеза сарайына жасалған шабуыл – Угандада Милтон Оботенің бірінші президенттік мерзімінде болған маңызды оқиға, ол кеңінен Менго дағдарысы ретінде танымал. 1966 жылдың 24 мамырында Оботе Кампаладағы Менгода орналасқан (Любири) сарайына шабуыл жасауға бұйрық берді. Бұл Буганда королі (Кабака) Эдвард Мутеза II-нің резиденциясы еді. Шабуылдың мақсаты – Мутезаны биліктен ығыстыру және оның ықпалын азайту. Шабуыл барысында сарай ауыр артиллериялық оққа түсті, салдарынан көптеген зақымдар келді, оның ішінде оның Rolls Royce автомобильдері өртенді. Мутеза қашып құтылып, Кампаладағы Ұлыбританияның жоғары комиссариатында пана тапты. Бұл оқиға Уганда саясатындағы шешуші сәт болды және елдің болашағына терең әсер етті. Мутеза сарайына жасалған шабуылдан кейін Оботе Угандадағы, соның ішінде Буганда патшалықтарын таратып, Уганданы республика деп жариялады. Бұл әрекет елде саяси тұрақсыздық пен этникалық шиеленісті күшейтті. Мутеза сарайына жасалған шабуыл және оның салдары Уганданың саяси ландшафтын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Бұл 1971 жылы әскери төңкеріс арқылы билікті басып алған Иди Аминнің билікке келуіне әсер етті. Бұдан бөлек, бұл Уганданың орталық үкіметі мен дәстүрлі институттары арасындағы қарым-қатынасқа ұзақ мерзімдік әсер етті.
The attack on Muteesa's palace refers to a significant event that occurred during Milton Obote's first reign of presidency in Uganda commonly known as the Mengo Crisis. On May 24, 1966, Obote ordered an assault on the (Lubiri) palace located at Mengo in Kampala, the residence of King (Kabaka) Edward Muteesa II of Buganda. The attack aimed to dislodge Muteesa from power and diminish his influence. During the assault, the palace was heavily shelled, resulting in substantial damage notable of which were his Rolls Royce cars that were set on fire. Muteesa managed to escape and sought refuge in the British High Commission in Kampala. This incident marked a pivotal moment in Ugandan politics and had profound implications for the country's future. The attack on Muteesa's palace was followed by Obote's subsequent abolition of the kingdoms in Uganda, including Buganda, and the declaration of Uganda as a republic. This action led to heightened political unrest and ethnic tensions within the country. The assault on Muteesa's palace and its aftermath played a significant role in shaping Uganda's political landscape. It contributed to the rise of Idi Amin, who later seized power in a military coup in 1971. Furthermore, it had long lasting implications for the relationship between the central government and traditional institutions in Uganda.
Бірінші төрағалық
1969 жылдың 19 желтоқсанында Оботеге қарсы қастандық жасауға тырысылды. Ол Кампаладағы Лугаго жабық стадионында өткен UPC делегаттарының жылдық конференциясынан шығып бара жатқанда, Мохамед Себадука президентке бір оқ атты. Оқ Оботенің бетіне тиіп, екі тісін сындырып, жағынан өтті. Себадуканың тапаншасы істен шығып, тағы бір қастандық жасаушы, Ювана Вамала, президентке граната лақтырды, бірақ ол жарылмады. Оботенің күзетшілері Себадуканы атқылап өлтірді, бірақ екі күдікті де қастандықтан кейін туған қырсықтан пайдаланып қашып кетті. Тергеушілер кейіннен оларды және жетекші оппозициялық партия – Демократиялық партияның бірнеше мүшелерін тұтқындап, бұрынғы премьер-министр Бенедикто Кивануканы қастандықты ұйымдастырғаны үшін айыптады. Осы оқиғадан кейін барлық оппозициялық саяси партияларға тыйым салынды, Оботе де-факто биліктің басында қалды. Көп уақыт бойы төтенше жағдай сақталды және көптеген саяси қарсыластар сотсыз өмір бойына түрмеге жабылды. Оботенің режимі адамдарды қорқытып, мазалап, азаптап отырды. Оның құпия полициясы – Оботенің туысы басқарған Жалпы қызмет бөлімі – көптеген қатыгездіктерге жауапты болды. 1971 жылдың қаңтар айында Оботе Сингапурде өткен Ұлттар Достастығының конференциясына барған кезде әскер тарапынан құлатылды, ал Амин президент болды. Төңкеріске дейін екі жыл бұрын Оботенің Батыс елдерімен қарым-қатынасы шиеленісіп кеткен. Кейбір деректер бойынша, Батыс үкіметтері төңкерістің болуына білген және оған көмектескен болуы мүмкін. Израиль үкіметі төңкерісті жоспарлау мен іске асыруда белсенді рөл атқарғаны анық. Олар механикаландырылған техниканы пайдаланып, астана маңында, соның ішінде жол тосқауылдарын ұйымдастыруда көзге түсті. Бір дереккөздің мәліметінше, "оларды кездестіруге болар еді". Оботенің режимі құлағандығына көптеген угандалықтар қуанды. 1980 жылғы сайлауда Оботенің Уганда халықтық конгресі (UPC) партиясы жеңіске жетті. Алайда, оппозиция сайлаудың нәтижесі бұрмаланғанын мәлімдеді, бұл Йовери Мусевенидің Ұлттық қарсылық армиясы (NRA) және басқа да бірнеше әскери топтардың партизан соғысын бастауына әкелді. 1983 жылы Оботе үкіметі "Боннанза" операциясын бастады, нәтижесінде ондаған мың адам қаза тауып, халықтың айтарлық бөлігі қоныс аударды. Бұл трагедияға басты кінәші солтүстік Уганда халқы деп айыпталды, олар премьер-министрдің әрекеттерін қолдады, бұл елдегі аймақтық шиеленісті күшейтті. 1985 жылдың 27 шілдесінде Оботе тағы да биліктен алынды. 1971 жылғы оқиға сияқты, оны өзінің әскери командирлері – әскери төңкеріс арқылы құлатты; бұл жолы командирлер бригадир Базилио Олара Окелло мен генерал Тито Окелло болды. Екі адам қысқа мерзімге елді әскери кеңес арқылы басқарды, бірақ бірнеше айлық хаостан кейін Мусевенидің NRA елге билік жүргізді. 1985 жылдың шілдесіне қарай Amnesty International Оботе режимі Угандада 300 000-нан астам бейбіт тұрғындардың өліміне жауапты деп есептеді. Бұл жағдай Уганданың орталық бөлігіндегі Луверо үшбұрышы деп белгілі аймақта ерекше көзге түсті.
On 19 December 1969, there was an assassination attempt against Obote. As he was leaving the UPC annual delegates' conference at Lugogo Indoor Stadium in Kampala, Mohamed Sebaduka fired one shot at the president. The bullet struck Obote in the face, breaking two of his teeth and passing through his cheek. Sebaduka's pistol jammed, and another assassin, Yowana Wamala, threw a grenade at the president, but it failed to explode. Sebaduka was shot by Obote's bodyguards, but both conspirators escaped in the pandemonium following the attempt. Investigators later arrested them and several members of the Democratic Party—the leading opposition party—accusing former prime minister Benedicto Kiwanuka of orchestrating the plot. In the aftermath of the attempt, all opposition political parties were banned, leaving Obote as an effectively supreme leader. A state of emergency was in force for much of the time and many political opponents were jailed without trial for life. Obote's regime terrorised, harassed, and tortured people. His secret police, the General Service Unit, led by Obote's cousin, was responsible for many cruelties. In January 1971, Obote was overthrown by the army while on a visit to Singapore to attend a Commonwealth conference, and Amin became President. In the two years before the coup Obote's relations with the West had become strained. Some have suggested that Western Governments were at least aware of, and may have aided, the coup. The Israeli government certainly played an active role in planning and implementing the coup. They operated mechanized equipment and maintained a high profile in and around the capital including manning roadblocks. According to one source, "They were to be seen everywhere." The fall of Obote's regime was welcomed and celebrated by many Ugandans. The elections in 1980 were won by Obote's Uganda People's Congress (UPC) party. However, the UPC's opposition believed that the elections were rigged, which led to a guerrilla war by Yoweri Museveni's National Resistance Army (NRA) and several other military groups. In 1983, the Obote government launched Operation Bonanza, a military expedition that claimed tens of thousands of lives and displaced a significant portion of the population. The brunt of the blame for this massacre was placed on the people of northern Uganda for supporting the action of the Prime Minister which increased the existing regional tensions in the country. On 27 July 1985, Obote was deposed again. As in 1971, he was overthrown by his own army commanders in a military coup d'état; this time the commanders were Brigadier Bazilio Olara Okello and General Tito Okello. The two men briefly ruled the country through a Military Council, but after a few months of near chaos, Museveni's NRA seized control of the country. By July 1985, Amnesty International estimated that the Obote regime had been responsible for more than 300,000 civilian deaths across Uganda. Abuses were particularly conspicuous in an area of central Uganda known as the Luweero Triangle.
Қалған жерінде қайтыс болуы
Екінші рет биліктен қуылғаннан кейін Оботе Кенияға, содан кейін Замбияға қашып кетті. Бірнеше жыл бойы ол Уганда саясатына оралуы мүмкін деген әңгімелер тарады. Алайда, 2005 жылдың тамызында ол UPC төрағасы лауазымынан бас тарту ниетін жариялады. 2005 жылдың қыркүйегінде Оботе жыл соңына дейін Угандаға қайта оралатыны хабарланды. 2005 жылдың 10 қазанында Оботе 79 жасында Оңтүстік Африканың Йоханнесбург қаласындағы ауруханада бүйрек жетіспеушілігінен қайтыс болды. Мильтон Оботеге 2005 жылдың қазан айында Уганда астанасы Кампалада президент Мусевени қатысқан мемлекеттік жерлеу рәсімі жасалды, бұл көптеген угандалықтарды таң қалдырып, қуантты, себебі ол мен Мусевени ащы жауынгерлер еді. Басқа топтар, мысалы, Луверо үшбұрышындағы қырғыннан аман қалған багандалар, Оботеге мемлекеттік жерлеу рәсімі жасалғанына ашуланды. Ол өзінен кейін әйелі мен бес баласын қалдырды. 2005 жылдың 28 қарашасында оның әйелі Мирия Оботе UPC президенті болып сайланды.
After his second removal from power, Obote fled to Kenya and later to Zambia. For some years, it was rumoured that he would return to Ugandan politics. In August 2005, however, he announced his intention to step down as leader of the UPC. In September 2005, it was reported that Obote would return to Uganda before the end of the year. On 10 October 2005, Obote died of kidney failure in a hospital in Johannesburg, South Africa at the age of 79. Milton Obote was given a state funeral, attended by President Museveni, in the Ugandan capital Kampala in October 2005, to the surprise and appreciation of many Ugandans because he and Museveni had been bitter rivals. Other groups, such as the Baganda survivors of the Luweero Triangle massacres, were bitter that Obote was given a state funeral. He was survived by his wife and five children. On 28 November 2005, his wife Miria Obote was elected UPC's president.