Кіріспе
Гүлді өсімдіктер түрлері (кики) көбінесе кики деп аталатын өсімдік Stellaria media, кики, Caryophyllaceae тұқымдасына жататын бір жылдық гүлді өсімдік. Бұл өсімдік Еуразияда өседі және бүкіл әлемде табиғи түрде таралған. Кейде салат өсіру немесе құс шаруашылығы үшін өсіріледі.
the plant most often called chickweed
Stellaria media, chickweed, is an annual flowering plant in the family Caryophyllaceae. It is native to Eurasia and naturalized throughout the world, where it is a weed of waste ground, farmland and gardens. It is sometimes grown as a salad crop or for poultry consumption.
Сипаттама
Чиквид - бұл жылы ауа райында Солтүстік Еуропада жыл бойы гүлдейтін бір жылдық өсімдік. Сабақтары терет және безендіріліп, өсіп-өну әдетімен, ұзын және диаметрімен, түкпір-түкпірінен түзу жүретін түкпір-түкпірін (бірнеше рет 2 жол) түкпір-түкпір етіп, түйіндерде кезектесіп жүреді. Жапырақшаларының ұзындығы 5 - 8 мм, шеттері түкті. Жапырақтары жасыл, түксіз, овал тәрізді және қарама-қарсы, ұзындығы 6 - 25 мм, ені 3 - 10 мм, ұшында гидатода бар. Гүлдері ұзындығы 1 мм-ден кем, диаметрі 1 см-ден кем, ұзындығы 1 мм-ден 3 мм-ге дейінгі 5 ақ жапырақтары бар, үлкен (3 мм-ден 5 мм-ге дейін) сепалдардың ішінде орналасқан. Бұл сепальдердің сыртқы (дистальды) жақтарында ұзын, толқынды (вильді) шаштары бар және олар овал пішіндес, әдетте 5 -те болады. Көбінесе 3 ғана тұқым бар, бірақ кейде одан да көп (8-ге дейін) және 3 стиль бар. Көптеген басылымдарда кейде қызылшаның жапырақтары мүлдем болмайды деп айтылады, бірақ бұл бұрын кіші қызылшамен шатасудан туындауы мүмкін, ол бұрын кіші түр болып саналған, бірақ қазір өзіндік түр болып саналады. Гүлдер тез капсулалар түзеді. Өсімдіктерде бір мезгілде гүлдер мен капсулалар болуы мүмкін.
Таксономия
Стеллария медиа деген атауды Доминик Вилларс 1789 жылы "Histoire des plantes du Dauphiné" атты еңбегінде жариялаған. Содан бері ол көптеген синонимдер жинақтады, сондай-ақ көптеген болжамды сорттар мен тұқымдар, олардың өте аз бөлігі бүгін қабылданды. Stellaria атауы "жұлдыз" деген мағынадағы "stella" сөзінен алынған, бұл оның гүлдерінің пішініне сілтеме; media латын тілінен аударғанда "орта", "орта", "орта өлшемді" дегенді білдіреді. Кейде оны басқа өсімдіктерден ажырату үшін қарапайым шыбық деп атайды. Басқа кең тараған атауларға цикренворт, креч, марунс және зималық шөп жатады.
Сәйкестендіру
Шөптің түкпіршіктерінен шөптің түкпіршіктерін таниды. Шыбықшаңмен шатасатын түрлер - бұл тышқан құлақтары (Cerastium), алайда тышқан құлақтары бүкіл жерімен (жапырақтары мен сабақтары) түкті. Қара шөпті кіші шөптен ақ жапырақшалардың болуымен және үлкен шөптен үлкен шөпте кездесетін 8-10-ға қарағанда 38 тұқымдықпен ажыратуға болады. Сулы жапырақтың жапырақтары сепальділерінен ұзын.
Тарату
Стелларияның ортасы Азияда, Еуропада, Солтүстік Америкада және әлемнің басқа бөліктерінде кеңінен таралған. Стеллария тұқымдасына жататын бірнеше жақын туысқан өсімдіктер бар, бірақ олар Stellaria тұқымдасындағы өсімдіктердің аспаздық қасиеттеріне ие емес.
Мекендейтін орта және экология
Стеллария ортасы газондарда, шалғынды жерлерде, бос орындарда және ашық жерлерде жиі кездеседі. Оның Ұлыбританиядағы Элленберг мәндері: L = 7, F = 5, R = 6, N = 7 және S = 0. Лепидоптерлардың келесі түрлерінің личинкалары құрттармен қоректенеді: құрт геометрі (Haematopis grataria), сары қабықша (Camptogramma bilineata), ақшыл жолақшыл (Agnorisma badinodis), қараңғы кескіш құрт (Agrotis venerabilis) және нәзік күкірт (Nathalis iole). Ол Peronospora alsinearum омицет түрінің саңырауқұлағына бейім.
Қолданылуы
Стеллария ортасы жеуге жарамды және қоректік, және жапырақты көкөніс ретінде қолданылады, көбінесе салаттарда шикі. Жапондықтар жаз мерекесінде жейтін символдық тағамның бірі - Нанакуса но секку. Кейбір сорттар немесе ұқсас түрлер жеуге тым талшықты болуы мүмкін. Оны тауықтар, жабайы құстар мен тау қойлары да жейді. Құртта сапониндер деп аталатын өсімдіктік химиялық заттар бар, олар кейбір түрлерге (әсіресе балықтарға) уытты болуы мүмкін. Құрлықтағы жануарлардың көпшілігі зардап шекпеуі мүмкін, өйткені олардың саны көп емес. Алайда, жүкті және бала емізетін әйелдерге қолдануға болмайды. Оның емдік қасиеті бар және халық медицинасында қолданылады. Ол терінің қабынуын және өкпе ауруларын емдеу үшін дәрі ретінде қолданылады. XVII ғасырдағы шөпші Джон Жерард оны жүрек ауруын емдеу үшін ұсынған. Қазіргі кездегі шөп дәрігерлері оны темір тапшылығынан пайда болған анемияға (темірдің көп болуына байланысты), сондай-ақ тері ауруларына, бронхитке, ревматизмге, артритке және күтек ауруларына тағайындайды. Бұл мақсаттардың барлығы ғылыми дәлелдермен расталған жоқ. Айнулар бұл өсімдікті көкжиектерді және сүйектерді емдеуде қолданған. Ауырған жерлерге сыртынан қолданғаннан кейін сабақтары ыстық суға малынған.
Химия
Эмодин, париэтин (фиссион) және квестин антрахинондарын, флавоноидты кемпферол 3,7 О α L дирамнозидті, фитостеролдар β ситостерол мен даукостеролды және майлы спирт 1 гексакозанолды S. ортасында табуға болады. Флавоноидтардың басқа құрамдас бөліктері: апигенин 6 С бета D галактопиранозил 8 С альфа L арабинопиранозид, апигенин 6 С альфа L арабинопиранозил 8 С бета D галактопиранозид, апигенин 6 С бета D галактопиранозид 8 С бета L арабинопиранозид, апигенин 6 С бета D глюкопиранозид 8 С бета D галактопиранозид, апигенин 6, 8 ди С альфа L арабинопиранозид. Өсімдікте гидроксилендірілген олеанол қышқылы типіндегі тритерпеноидты сапониндер де бар. Проантоцианидиндер тұқымның тұмсығында болады.