Кіріспе

55 және 54 жылы әскери науқандар жаулап алу 43 жылы басталды Галлия соғыстарының барысында Юлий Цезарь Британияға екі рет: 55 және 54 жылы шабуыл жасады. Бірінші рет Цезарь өзімен бірге екі легионды ғана алып, Кент жағалауына қонудан басқа ештеңе жасамады. Екінші шабуыл 800 кеме, бес легион және 2000 атты әскерден тұрады. Келттік британдар өте күшті болғандықтан, Цезарьдің қонуына қарсылық білдірмеді, оның орнына ол ішкі жерлерге қарай қозғала бастағанша күтті. Кейін Цезарь Миддлсекске еніп, Темза өзенін кесіп өтіп, британдық әскери әмірші Кассивеллаунды Римге алым-салық төлеуге мәжбүр етті және Тринованецтің Мандубрациусын клиент патша етіп тағайындады. Содан римдіктер Галлияға бірде-бір аймақты жаулап алмастан қайтып оралды. Цезарь екі шабуыл туралы да баяндамаларды арал халқының, мәдениетінің және географиясының ең көне сақталған маңызды куәгерлік сипаттамаларын қамтитын Commentarii de Bello Gallico деп атаған. Бұл Ұлыбританияның жазба тарихының немесе кем дегенде протохикасының басталуы.

Англия Цезарьдан бұрын

Британия ежелгі әлемге қалайының көзі ретінде ұзақ уақыттан бері белгілі болған. Жағалауды грек географы Питеас б.з.д. Бірақ көптеген римдіктер үшін мұхиттың арғы жағында орналасқан бұл арал, олар үшін әлемнің шетінде, үлкен құпиялылықпен байланысты. Кейбір римдік жазушылар оның өмір сүрмегенін айтып, Пифейдің сапары туралы хабарларды жалған деп қабылдамады. Юлий Цезарь тұсында Британияда темір дәуіріне жататын мәдениет қалыптасқан, оның тұрғындарының саны бір миллионнан төрт миллионға дейін деп есептелген. Археологиялық зерттеулер көрсеткендей, оның экономикасы негізінен жазық және биік алқаптарға бөлінген. Оңтүстiк-шығыстағы жазық жерлерде құнарлы топырақтың үлкен аумақтары кең ауқымды егістік шаруашылығын жүзеге асырды, ал байланыс Икнильд жолы, Қажылар жолы және Юра жолы сияқты жолдар бойынша және Темза сияқты кеме жүретін өзендер арқылы дамыды. Глостер мен Линкольн арасындағы шекарадан солтүстікке қарай орналасқан таулы жерлерде егістік жерлер тек оқшауланған қалталарда ғана болды, сондықтан бау-бақша өсірумен қамтамасыз етілген мал шаруашылығы қоныстанған шаруашылыққа қарағанда жиі кездесетін, ал байланыс қиынырақ болды. Елді мекендер әдетте биік жерлерде және бекіністерде салынған, бірақ оңтүстік-шығыста оппидалар төменгі жерлерде, көбінесе өзен өткелдерінде құрыла бастады, бұл сауданың маңызды бола бастағанын көрсетеді. Британия мен континент арасындағы сауда байланысы Римнің 124 жылы Трансальпий Галлияны жаулап алғаннан бері өсті, ал итальян шараптары Арморикан түбегі арқылы импортталды, оның көп бөлігі Дорсеттегі Хенгистбери бас баспасына жетті. Цезарь Британия туралы жазған жазбасында солтүстік-шығыс Галлиядағы бельгиялықтар бұрын Британияға шабуыл жасап, оның жағалауындағы кейбір аймақтарда қоныстар құрғаны және Суессион патшасы Дивисиактың Британия мен Галлияда билік жүргізгені туралы айтады. Осы кезеңдегі британдық монеталар интрузияның күрделі үлгісін көрсетеді. Ұлыбританияда табылған ең көне галлалық-белгиялық монеталар б.з.д. 100 жылға дейін, бәлкім б.з.д. Кейінгі уақытта осыған ұқсас монеталар Ұлыбританияда соғылды және оңтүстік жағалаудан батысқа қарай Дорсетке дейін кездеседі. Белгиялық билік оңтүстік-шығыс жағалауға шоғырланған көрінеді, бірақ олардың ықпалы батысқа және ішкі аймаққа, мүмкін, жергілікті халыққа саяси бақылау орнату арқылы таралған.

Мотивация

Цезарь Галлияны б.з.д. 58 жылдан бастап жаулап алған болатын, ал 56 жылы Морбиандағы теңіз шайқасында Венетиді жеңгеннен кейін ол солтүстік-батыс Галлияның көп бөлігін басып алды. Цезарьдің басып кірудің сылтауы "Галлиямен болған барлық соғыстарда біздің жауымызға сол елден көмек көрсетілді" деп, Галлиялық бельгиялықтардың арасынан Британиядағы бельгиялық елді мекендерге қашып кеткендер және аралға теңіз арқылы сауда-саттықты бақылаған Армориканың Венециясынан көмек сұрап, 56 жылы Цезарьға қарсы күресу үшін британдық одақтастарынан көмек сұрады. Страбон 56 жылы венециандықтардың көтерілісі Цезарьдің Британияға баруына кедергі келтіру және олардың сауда қызметін бұзады деп айтады, бұл британдық экспедицияның мүмкіндігі сол кезде қарастырылғанын білдіреді. Бұл Британияның минералды ресурстары мен экономикалық әлеуетін зерттеу үшін де қалпақ болған болуы мүмкін: кейін Цицерон аралда алтын мен күміс жоқ деген өкінішті жаңалықты айтады; және Свэтоний Цезарь британияға жемшөп іздеуге барған деп хабарлайды. Алайда бұл Помпей мен Красс консулдығы арқылы Рим халқының алдындағы беделін арттыруға себеп болған шығар. Бір жағынан, олар Цезарьдің саяси одақтастары болды, ал Красс ұлы оның алдында бір жыл бұрын соғысқан болатын. Бірақ олар оның бәсекелестері де болды және айбынды беделге ие болды (Помпей ұлы генерал болды, ал Красс керемет бай болды). Консулдар көпшіліктің көзқарасын оңай өзгертіп, сатып ала алатын болғандықтан, Цезарь көпшіліктің назарында қалуға тиіс еді. Оның шешімі - Рейн және Ла-Манш сулары арқылы екі су айдынын кесіп өту.

Жоспарлау және барлау

Кейін ол аралмен сауда-саттық жасайтын саудагерлерді шақырды, бірақ олар оған арал тұрғындары мен олардың әскери тактикасы туралы немесе ол пайдалана алатын порттар туралы пайдалы ақпарат бере алмады немесе беруге дайын болмады. Ол жағалауды барлау үшін бір әскери кемемен трибун Гай Волузенді жіберді. Ол Кент жағалауын Хайт пен Сандвич аралығында тексерген болса керек, бірақ "кемеден шығып, варварларға сеніп тапсыруға батылы бармағандықтан", жерге түсе алмады. Бес күннен кейін қайтып келіп, Цезарьге ол жинаған бар ақпаратты берді. Сол кезде саудагерлер Британияның кейбір мемлекеттерінің елшілерін жақындап келе жатқан шабуыл туралы ескертіп, оларға мойынсұнуға уәде берді. Цезарь оларды Бельгияның Атребат патшасы Коммиуспен бірге мүмкіндігінше көп мемлекеттерді жаулап алу үшін өз ықпалын пайдалану үшін жіберді. Ол Морни аймағындағы аталмаған портта, әрине Портс Итиус (Сент Омер) - екі легионды (VII және X легион) тасымалдауға жеткілікті сексен көлік кемесін және квестордың астында белгісіз сандағы әскери кемелерді жинады. Ал 18 атлы әскер басқа порттан, әрине Амблетузадан, келуге тиіс еді. Бұл кемелер триремалар немесе биремалар болуы мүмкін, немесе Цезарь бұрын көрген венециандық жобалардан бейімделген болуы мүмкін, немесе тіпті венециандар мен басқа да жағалау тайпаларынан реквизицияланған болуы мүмкін. 55 жылы жаздың соңында, тіпті науқандық маусымның соңында, Цезарь Британияға баруды шешті.

Құтқару

Асылы ашыққан Цезарь өзі портта гарнизон қалдырып, 23 тамызда "үшінші күзетте" (осылай түн ортасынан кейін) легиондармен бірге таңертең жету үшін, ат әскерін кемелеріне қарай жүріп, оған тез арада қосылу үшін қалдырды. Кейінгі оқиғаларды ескере отырып, ат әскерін жібермеу тактикалық қателік болды немесе (легиондардың жүгі немесе ауыр қоршау жабдығысыз келгенімен бірге) шабуыл толық жаулап алу үшін жасалмағанын растайды. Бастапқыда Цезарь жағаға түсуге тырысты, бірақ жағалауды көргенде, британдықтардың көбейген күштерін көретін төбелерде жиналып, оны сол жерге түсуден бас тартты. "Тоғызыншы сағатқа дейін" (сағат 3-ке жуық) екінші порттан жеткізілетін кемелерін күтіп, соғыс кеңесін шақырғаннан кейін, ол флотқа жағалау бойымен солтүстік-шығысқа, мүмкін Эббсфлиттегі ашық жағаға жүзуге бұйрық берді. Британдықтар жылдамдықты ұстап, ат және соғыс күймелерімен қоса, таңғажайып күшпен шықты, ал легиондар жағаға баруға асықты. Оның үстіне, Рим кемелері жағаға жақындап, жағадан төмен жүзіп, жаудың шабуылдарына ұшырағандықтан, әскерлер терең суға түсіп, жағаға жетуге мәжбүр болды. Ақырында, легионның байрағын көтеріп жүретін сарбазы теңізге секіріп түсіп, жағаға жетеді. Әскердің байрағы ұрыста құлап кетсе, бұл ең үлкен қорлық болды, ал ер адамдар байрақты қорғау үшін кемеден түсті. Біраз уақыттан кейін, соғыс желісі құрылып, британдықтар кері шегінді. Көптеген әрекеттерге қарамастан, ат әскері қосалқы бөлімдер арқылы өтіп кете алмады, сондықтан Цезарь британиялықтарды қуып жете алмады.

Жағажайлық бас

Лестер университетінің соңғы археологиясы, десант жағажайлары Пегвелл шығанағындағы Эббсфлитте болғандығын көрсетеді, онда осы кезеңнен қалған артефакттар мен ірі жер жұмыстары ашылған. Егер Цезарь өзімен бірге үлкен флоты болса, онда кемелердің жағаға түсуі Уолмерден Пегвелл шығанағына қарай бірнеше шақырымға созылуы мүмкін. Эббсфлиттегі сайт қазіргі уақытта бұрынғы Вантсум каналының сазданғандығы үшін теңізден шамамен 1 км қашықтықта қорғаныс қоршауы болып табылады, бірақ ежелгі уақытта каналға шығатын жарты аралда болды. Қорғаныс ойығы жағалаудағы 20 гектардан астам аумақты қоршап тұрды.

Қақтығыстар

Римдіктер лагерь құрып, елшілерді қабылдап, Британияға келгеннен кейін тұтқындалған Коммиді өздеріне қайтарып берді. Цезарь өзінің күшті позицияда келіссөздер жүргізгенін және британдық басшылардың оған жасаған шабуылдарын қарапайым халыққа кінәлап, тек төрт күн ішінде тұтқындарды, кейбіреулерін дереу, кейбіреулерін ішкі жерден әкелген кезде, және өз армиясын таратып жіберуге мәжбүр болғанын айтады. Алайда, оның ат әскері жағажайға жақын келгеннен кейін, бірақ бұрқасын шашып, Галлияға қайтып оралғаннан кейін, азық-түлік жетіспей қалған кезде, Цезарь британдық жоғары ағындар мен дауылға ұшырады. Оның жағаға жақындаған соғыс кемелері суға толы болды, ал кемелері зәкірленген күйі бір-біріне қарсы соғысты. Кейбір кемелер қирап, басқалары кемеге жарамсыз болып, кемеге керекті құрал-жабдықтар мен басқа да маңызды құрал-жабдықтар жоғалып, қайту сапарына қауіп төнді. Осыны түсінген британиялықтар Цезарьді қыста Британияда ұстап, оны аштықтан қырып тастау үшін шабуылға қайтадан кірісті. Азық-түлік іздеген топқа Рим әскерінің қалған бөлігі көмектесті, ал британиялықтар қайтадан қуып шығарылды, бірнеше күндік дауылдан кейін римдік лагерьге шабуыл жасау үшін үлкен күшпен қайта топтасты. Бұл шабуыл қанды күйреуге ұшырады, Коммий Римге жақтас британиялықтардан жинаған импровизацияланған ат әскерімен және римдіктердің күйдірілген жер саясатымен. Осылайша, жауынгерлер Кент жағалауында қыстауға жарамсыз болды. Кейіннен Цезарь Канал арқылы қайта оралды. Ол кемелердің қайраткерлері арқылы мүмкіндігінше көп кемелерді қалпына келтірді.

Қорытынды

Цезарь тағы да апаттан қашып құтылды. Ал, әскері аз, азығы да аз, алысқа аттану - дұрыс шешім емес еді. Британияда ол ешқандай маңызды жетістікке жетпегенмен, ол сол жерге қону арқылы үлкен жетістікке жетті. Бұл да керемет пропагандалық жеңіске айналды, ол Цезарьдің жалғасып жатқан Commentarii de Bello Gallico-да баяндалды. Комментарийлердегі жазбалар Римге Цезарьдің ерліктері туралы (оның оқиғаларға қатысты жеке пікірімен) тұрақты жаңартуды берді. Цезарьдің бедел мен танымалдық мақсатына үлкен жетістікке жетті: Римге оралғаннан кейін, оны батыр ретінде қарсы алып, оған бұрын-соңды болмаған 20 күндік алғыс білдірді.

Дайындық

Б.з.б. 55-54 жылдың қысында Цезарьдың б.з.б. 54 жылы шабуылға деген көзқарасы оның алғашқы экспедициясына қарағанда әлдеқайда жан-жақты және сәтті болды. Жаңа кемелер қыс бойына жасалды, бұл тәжірибеге ие болды. Венеция кеме жасау технологиясы кеңірек және төменрек болды, сондықтан Цезарь 800 кемені, бес легионды (екіге емес) және 2000 атты әскерді алды. Ол әскерінің қалған бөлігін тәртіпті сақтау үшін Галлияда қалдырды. Ол өзімен бірге көптеген галлиялық басшыларды алып кетіп, оларды бақылап отыратын. Бұл жолы ол портты "Итий" деп атады.

Өту және қону

Тит Лабиенді Порт-Итиус қаласында қалдырып, ол жерден Британ жағалауына азық-түлік тасымалын қадағалап отыратын. Әскери кемелерге Римдіктер мен империяның барлық аймақтарынан келген провинциалдар мен жергілікті галлдар сауда мүмкіндіктерін пайдаланған үмітпен сауда кемелерінің флотилиясы қосылды. Кейбір деректер бойынша, Кесарияның флотына 800 кеме кіргені, тек әскер тасымалы ғана емес, саудагерлер мен әскер тасымалы да кіргені ықтимал. Рим флоты Франциядан кешке кетіп, әскер күндіз қоныстанды. Олар желдің көмегімен Ла-Маншты кесіп өтуге үміттенген, бірақ түн ортасында жел басылып, каналдың ағысы оларды тым солтүстік-шығысқа алып кетті. Күн шыққанда олар сол жақтағы алыста Британияны көрді. Олар өткен жылы ең жақсы жер деп танылған жерге жету үшін қайраңдап, судың кері бұрылуын пайдаланды. Британдықтар шабуылға қарсылық көрсету үшін жиналды, бірақ Цезарь айтқандай, флоттың көлеміне қорқып, олар кері шегінді және "өздерін биікте жасырды", мүмкін, оларға өз күштерін жинауға уақыт беру үшін. Цезарь жерге түсіп, дереу британиялық әскерді іздеуге аттанды.

Кент науқаны

Кеме қоныстанғаннан кейін Цезарь Квинт Атрийді жағалаудың бастығына қалдырды, ал базаны құру және қорғау үшін легионға тең. Содан кейін ол түнде 19 шақырым жерді басып өтіп, ағылшын әскерлерімен кездесті. Британдықтар шабуылға түсті, бірақ кері қайтарылды және ормандардағы бекіністі орында, мүмкін Кент штатындағы Бигбери Вуддағы төбе басына қайта топтасуға тырысты, бірақ қайтадан жеңіліп, шашырап кетті. Күн кеш болғандықтан, аймақты анықтай алмай, қуғын-сүргінді тоқтатып, қоныстанды. Алайда Кесария келесі күні таңертең әрі қарай кетуге дайындалғанда, Атриустан оның кемелері тағы да дауылға ұшырап, едәуір зақымдалғандығы туралы хабар алады. Оның айтуынша, қырықтай адам жоғалып кеткен. Римдіктер Атлантика мен Ла-Манш теңізінің сулары мен дауылдарына бейім болмаған, алайда өткен жылы болған зардаптарды ескерсек, бұл Цезарь тарапынан нашар жоспарланған. Алайда ол кемелердің қаншасы күйрегенін тым жоғары бағалап, жағдайды жеңілдеткенін мақтаған шығар. Ол жағалауға қайтып, алға кеткен легиондарды еске түсіріп, бірден флотын жөндеуге кірісті. Оның жасағы шамамен он күн бойы күні-түні жұмыс істеді. Лабиенге қосымша кемелер жіберу туралы хабар жіберілді. 1 қыркүйекте Цезарь жағалауда болды, сол жерден ол Цицеронға хат жазды. Осы кезде Цезарь қызы Юлияның өлімі туралы хабар алған болуы керек, өйткені Цицерон "кенесі үшін" жауап беруден бас тартты.

Наурыз

Кейін Цезарь Стур өткеліне оралып, британиялықтардың өз күштерін сонда жинағанын көрді. Кассивеллаун, Темзаның солтүстігіндегі соғыс әміршісі, бұған дейін британдық тайпалардың көпшілігімен соғысқан болатын. Ол жақында ғана күшті Триновант патшасын құлатып, оның ұлы Мандубрацийді елден қуды. Бірақ енді британдықтар жаудың шабуылына тап болып, Кассивеллаунды біріккен әскерлеріне басшылық етуге тағайындады. Бірнеше шешілмейтін шайқастардан кейін, оның барысында римдік трибун Квинт Лаберий Дурус қаза тапты, британдар Гай Требонийдің қолбасшылығындағы үш легионнан тұратын азық-түлік топтарына шабуыл жасады, бірақ оларды қуып келген римдік ат әскері кері қайтарып, жорыққа ұшыратты. Кассивеллаун Цезарьді майда шайқаста жеңе алмайтынын түсінді. Ол өзінің күштерінің басым бөлігін таратып, 4 мың соғыс күймелерінің қозғалыс қабілетіне және жерді жақсы білетіндігіне сүйеніп, римдіктердің алға жылжуын баяулату үшін партизандық тактиканы қолданды. Кейсарға Темзаға жеткенде, оның қолындағы жалғыз орын жағалауда да, су астында да өткір таяқшалармен қорғалған болатын. ІІ ғасырдағы деректерге қарағанда, Цезарь қорғаныштағыларды қашып кету үшін қару-жарақпен жабдықталған, мұнарасында садақшылар мен сапқыштар бар үлкен соғыс пилотын қолданған. Осы белгісіз аң өзенге кіргенде, британдар мен олардың жылқылары қашып кетеді, ал римдік әскер өзеннен өтіп, Кассивеллаунның аумағына кіреді. (Бірақ бұл б. з. 43 жылы Британияны жаулап алған кезінде Клавдийдің пилдерді қолдануымен шатастыруы мүмкін.) Цезарь аймақтағы ең күшті тайпа деп сипаттаған және жақында Кассивеллаунның қолынан зардап шеккен Тринованттар оған көмек пен азық-түлік беруге уәде беріп, елшілерін жіберді. Цезарьмен бірге болған Мандубраций олардың патшасы ретінде қайтадан орнатылды, ал Триновандар астық пен тұтқындарды қамтамасыз етті. Бес тайпа, яғни, Ценимагни, Сегонтиаки, Анкалиты, Биброци және Касси Цезарьге бағынды. Олар Кассивеллаунның бекінісінің орнын, мүмкін, Уитампстедтегі төбедегі бекіністі, аян етті. Кассивеллаун Кенттегі одақтастарына, Цингеторикс, Карвилий, Таксимагул және Сеговаксқа, "Кантийдің төрт патшасы" деп сипатталған, Рим жағалауына диверсиялық шабуыл жасау үшін, Цезарьды тарту үшін хабар жіберді, бірақ бұл шабуыл сәтсіз болды, және Кассивеллаун бас тарту туралы келіссөздер жүргізу үшін елшілерін жіберді. Цезарь Галлияға қыста қайтуға құштар болды, өйткені ол жерде тәртіпсіздіктер артып келе жатты, ал келісімге Коммий де араласқан. Кассивеллаун тұтқындарды ұстап, жыл сайынғы алым-салық төлеуге келісті және Мандубрацийге немесе Тринованттарға қарсы соғыс бастамауға уәде берді. Цезарь 26 қыркүйекте Цицеронға хат жазып, жорықтың нәтижесін растады, ол тұтқындармен, бірақ олжасыз, және оның әскері Галлияға қайта оралуға дайын екендігін айтты. Содан кейін ол Британияда өз шешімін орындауға бірде-бір римдік сарбазды қалдырмай, кетіп қалды. Ал бұл сыйлық төленген-төленбегені белгісіз. Рим патшасы Римге астықты, құлдарды және жыл сайынғы алым-салықты төлеп отыратын. Алайда, Британия сол кезде ерекше бай емес еді; Маркус Цицерон римдік сезімді былай деп түйіндеді: "Ол аралда күміс жоқ екендігі және құлдардан басқа олжаға үміт жоқ екендігі анықталды және сіз олардың әдебиет немесе музыка туралы көп білетінін күтпейсіз деп ойлаймын!" Осылай болған күнде де, Британияға екінші сапары шынайы шабуыл болды, әрі Цезарь өз мақсатына жетті. Ол британиялықтарды жеңіп, оларға алым-салық төледі.

Салдары

Кейін Коммий Верцингеторикс бүлігіне қатысып, жағын ауыстырды. Кейін ол Цезарь әскерімен бірнеше рет соғысып, жеңіліс тапқан соң, жеңіліске ұшырап, Британияға қашып кетеді. Секст Юлий Фронтин өзінің "Стратегиета" атты еңбегінде Коммий мен оның жақтастары қалай Кесарды қуып келе жатқан кемелеріне отырғанын баяндаған. Ал судың ағысы көтеріліп, кемелер жағаға жақындап қалғанмен, Коммий желкендерді көтеруге бұйрық берді. Кейбір кемелердің суға шығып кеткенін сезген Цезарь оларды қуып шығуды тоқтатты. Джон Крейтон бұл анекдот аңыз деп санайды және Коммийді Марк Антониймен келісімге сәйкес достық патша ретінде Британияға жіберді. Коммий Галло-Бельгия типіндегі монеталардан белгілі болған Гэмпшир аймағында династия құрды. Клавдийдің 43 жылы басып алуына себепші болған патша Верика өзін Коммийдің ұлы деп атады.

Британия туралы жаңалықтар

Римдік тыңдаушыларға таныс емес британдық соғыс элементтерін, әсіресе соғыс арбаларын пайдалануды атап өткенмен қатар, Цезарь оларды Британияның географиялық, метеорологиялық және этнографиялық зерттеулерін жүргізу арқылы таң қалдыруға тырысты. Ол бұл мәліметтерді тікелей тәжірибеден гөрі, зерттеулер мен құлақтан естілгендер арқылы алған болуы мүмкін, өйткені ол ішкі аймаққа терең енген жоқ, ал көптеген тарихшылар оларды тікелей байланысқа түскен тайпалардан тыс жерде қолданудан сақ болады.

Географиялық және метеорологиялық

Цезарьдің алғашқы зерттеулері шығыс Кент пен Темза аңғарына ғана шектелген, бірақ ол аралдың географиясы мен метеорологиясын сипаттады. Оның өлшеулері мүлдем дәл болмаса да, Пифейге бір нәрсеге қарыз болуы мүмкін, оның жалпы тұжырымдары қазірдің өзінде дұрыс болып көрінеді: климат Галлияға қарағанда қалыптырақ, салқын аз. Арал үшбұрышты болып, оның бір жағы Галлияға қарама-қарсы орналасқан. Бұл жақтағы бір бұрыш, ол Кент аймағында орналасқан, ол жаққа Галлиядан келген кемелердің барлығы дерлік жүреді, шығысқа қарайды; төменгі бұрыш оңтүстікке қарайды. Бұл жағы шамамен 500 мильге созылады. Екінші жағы Испания мен батысқа қарай орналасқан, оның бір бөлігінде Ирландия, есептегендей, Британиядан жартысы аз, бірақ одан Британияға өту Галлиядан келгенмен бірдей қашықтықта. Бұл сапардың ортасында Мона деп аталатын арал бар: көптеген кішігірім аралдар да сол жерде жатыр деп болжанады, олардың аралдары туралы кейбіреулер қысқы күнбағыс кезінде отыз күн қатарынан түн болады деп жазды. Біз, біздің тергеу осы мәселе бойынша, ештеңе анықтаған жоқ, басқа, дәл өлшеулер арқылы су, біз түні сезіндік қысқа болуы, онда континенттегі қарағанда. Олардың есебі бойынша, бұл жақтың ұзындығы 700 миль. Үшінші жағы солтүстікке қарай орналасқан, аралдың осы бөлігіне қарсы ешқандай жер жоқ; бірақ сол жақтың бұрышы негізінен Германияға қарай. Бұл жақтың ұзындығы 800 миль деп есептеледі. Осылайша бүкіл аралдың шеңбері шамамен 2000 мильді құрайды. Римдіктер Кесарға дейін кемежайлар мен басқа да кемежайлар туралы ешбір мәлімет ала алмады. Волузеннің алғашқы экспедиция алдындағы барлау сапары, айқын түрде, Дубристің (Довер) табиғи портын анықтады, дегенмен Цезарьге сол жерге түсуге жол берілмеді және келесі жылы қайтадан ашық жағажайға шығуға мәжбүр болды, мүмкін, өйткені Дувер оның әлдеқайда үлкен күштеріне тым кішкентай болғандықтан. 100 жылдан кейін Клавдий өзінің басып кіруі үшін пайдаланған, жағалаудан әрі қарай орналасқан Рутупиа (Ричборо) үлкен табиғи порттары екі жағдайда да қолданылмады. Цезарь оларды білмеуі мүмкін, оларды қолданбаған болуы мүмкін, немесе олар сол кезде осындай үлкен күшті баспана және қонуға жарамды түрде болмаған болуы мүмкін. Қазіргі кезде Ванцум каналының геоморфологиясы туралы біліміміз шектеулі. Клавдийдің заманында арал туралы римдік білім бір ғасырлық сауда мен дипломатия және төрт сәтсіз шабуыл жасау арқылы едәуір өскен болуы керек. Алайда, б.з.б. 55 және 54 жылдары жиналған ақпарат Римдегі қазір жоғалған мемлекеттік жазбаларда сақталған болуы мүмкін және Клавдий оны өз қонуларын жоспарлауда қолданған.

Әскери

Жаяу әскер мен ат әскерінен басқа, британиялықтар соғыс кезінде соғыс арбаларын қолданды. Цезарь олардың қолданылуын былайша сипаттады: Олардың соғыс арбаларымен күресу тәсілдері мыналар: біріншіден, олар барлық бағытта жүріп, қаруларын лақтырып, әдетте, жау қатарын олардың аттарының үрейімен және дөңгелектерінің шуымен бұзады; және олар ат әскерлерінің арасында жұмыс істеген кезде, соғыс арбаларынан секіріп түсіп, жаяу жүріп ұрысқа түседі. Сол кезде соғыс күймелері қалыңдықтың қасына жиналып, күймелерге қосылады. Егер жаудың саны көбейіп, әскерлері жеңіліп қалса, олар өздерінің жасақтарына қашып құтылуға дайын болады. Олар жаяу әскердің мықтылығын, атпен тең жүретіндігін, күнделікті жаттығулары мен жаттығулары арқылы шеберлікке ие болады. Олар тіпті төмен түсіп, тік жерде де аттарын толық жылдамдықпен ұстап, бірден айналдырып, таяқпен жүгіріп, мойынтұрыққа тұрып, содан кейін ең жылдамдықпен күймелеріне қайта оралады.

Технология

Азамат соғысы кезінде Цезарь британдықтар қолданатын кемені қолданған, ол ирландтық currach немесе уэльстік coracle сияқты. Ол оларды былайша сипаттады: [Т] кемелердегі кіллер мен қабырғалар жеңіл ағаштан жасалатын, ал кеменің қалған бөлігі қайыспен қапталған және терімен қапталған.

Дін

"Друидизмнің негізі Британияда пайда болды деп есептеледі, содан ол Галлияға енгізілген; тіпті қазір де онымен толығырақ таныс болғысы келетіндер, әдетте, оны үйрену үшін сонда барады".

Классикалық шығармалар

Валериус Максимустың "Есте қаларлық сөздер мен іс-әрекеттері" (б.з.б. 1-ғасыр) Цезарьдың жүзбасы Маркус Цесиус Скаеваның батылдығын мадақтайды. Полиеннің 2-ғасырдағы Strategemata-да Кассивеллаун өзеннен өтетін жерді қорғап жатқанда, Цезарь броньды пилдің көмегімен өтуді жеңіп, британдарды қорқытып, қашып кеткені туралы айтылады. Бұл қателік әсерлі: Британияда қайтыс болған трибун Квинт Лаберий Дюрус "Лабиен" деп қате аталады, бұл қателік ортағасырлық британдық есептерде кездеседі.

Ортағасырлық шығармалар

Беданың "Англия шіркеуінің және халқының тарихы" деген еңбегінде Цезарьдің басып кірулері туралы мәлімет бар. Бұл жазба Орозийден сөзбе-сөз алынған, бұл Беданың Монквермут Джароу монастырының кітапханасынан осы шығарманың көшірмесін оқығанын көрсетеді. Бенедикт Бископ оны Римнен әкелген. 9 ғасырдағы Неннийге тиесілі Historia Britonum-да Цезарь үш рет шабуыл жасап, Кент жағалауында емес, Темза сағасында қонып, бұрмаланған есеп беріледі. Оның басты қарсыласы - Миноканнның ұлы, британ патшасы Белиннің проконсулы Долобелл. Сөйтіп, Цезарь Триновантум деп аталатын жерде британиялықтарды жеңеді. Ханттингдондық Генрихтің XII ғасырдағы Historia Anglorum-да Беда мен Historia Britonum-ға негізделген есеп берілген және Цезарь өзінің әскерлеріне шабыттандыратын сөз айтады. Монмутский Джеффри өзінің Британия патшаларының тарихында Цезарь Британияға басып кіргенін және Цезарьдің негізгі қарсыласы ретінде Кассибеланды (яғни Кассивеллаунды) көрсетті, бірақ басқа жағынан тарихи деректерге қайшы келеді. Британ тарихындағыдай, Цезарь екі емес, үш рет шабуыл жасап, Темза сағасына келіп түседі. Оның тарихы негізінен Беда мен Historia Britonum-ға негізделген, бірақ өте кеңейтілген. Тарихи элементтер өзгертіледі британиялықтар Темзаға қойған ставкалар жаяу әскерге және атты әскерге қарсы емес, кемеге қарсы құрылғыларға айналады және басқа элементтер, мысалы Кассибеланның ағасы Ненний Цезарьмен қолма-қол шайқасқа түсіп, оның семсерін ұрлап алған, ол Crocea Mors деп аталады, бұдан бұрынғы қайнар көздерден белгісіз. Уэстің "Roman de Brut", Лайамонның "Brut" және Уэльстің "Brut" секілді адаптациялары көбінесе Джеффридің әңгімесін ұстанады. Ортағасырлық Уэльс триадалары да Цезарьдің басып кірулеріне сілтеме жасайды. Кейбір сілтемелер Джеффридің есебімен тікелей байланысты болып көрінеді, бірақ басқалары тәуелсіз дәстүрлерге сілтеме жасайды: Касваллаун (Кассивеллаун) өзінің сүйіктісі Ффлорды іздеп Римге барған, Цезарьге Мейнлас атты атты атпен алмасу үшін Британияға қонуға рұқсат берген және Цезарь Галлияға оралғаннан кейін үлкен флотта қуып келген. Иоло Морганвтың 18 ғасырдағы Триадалар жинағында осы дәстүрлердің кеңейтілген нұсқалары бар. XIII ғасырдағы француз еңбегінде Li Fet des Romains - бұл Цезарьдің жаулап алулары туралы мәлімет, ол ішінара Цезарьге, ішінара Джеффриге негізделген. Онда Цезарь әскерлерінің Темза өзеніндегі бағаналарды қалай жеңгендері туралы түсіндірме берілген. Олар күкіртпен толтырылған ағаш шпателдерді айналасына байлап, грек оттарын қолдана отырып өртеп жіберді. Сонымен қатар 10-шы легионның туын көтерген Валериус Максимустың Скевасы деп аталады. 14 ғасырдағы француз романсы "Персефорест" романында 21 жасар ерте піскен жауынгер Цезарь Британияға басып кіреді, өйткені оның бір салт аттысы Люс Англия патшасының әйеліне ғашық. Кейін британиялық Орсус Бучесуав, Цезарь өзінің ағайындысын өлтірген найзасын алып, оның басынан он екі темір стилус жасайды және Брут, Кассиус және басқа сенаторлармен бірге Цезарьді өлтіреді.

XX ғасырдың танымал мәдениеті

Э. Несбиттің 1906 жылы шыққан балалар романы "Амулет туралы әңгіме" Цезарь Галлия жағалауында басып алуды ойлап жатқандығын көрсетеді. Роберт Грейвстің 1934 және 1935 жылдары жазған "Мен, Клавдий" және "Клавдий Құдай" романдарында Клавдий өзінің басқыншылығы туралы әңгімелескенде Цезарьдің шабуылдарына сілтеме жасайды. 1976 жылы екі кітаптың теледидарлық бейімделуінде олар Август билігі кезінде император отбасының жас мүшелері тақта ойынын ойнайтын (Рискке ұқсамайтын) империяның қай аймақтарын жаулап алу керектігі туралы және Британияны тұтқындап, ұстап тұру үшін қанша легион қажет екендігі туралы айтысып жатқан, және Клавдий өзінің басып алуын жариялаған сөйлеуде айтылады ("Илаһи Юлий оны тастап кеткеніне 100 жыл, Британия тағы бір рет Рим провинциясы"). 1957 жылғы Goon Show эпизоды Плиний Ақсақалдың тарихы, эпикалық фильмдердің пастиші, Цезарь Британияға шабуыл жасап, шайқасты футбол матчы деп ойлаған британиялықтарды жеңіп, римдіктерге қарсы 10 адамды ғана жіберіп, Британияны 10 жыл немесе одан да көп уақыт бойы басып алуды қамтиды. 1964 жылы түсірілген "Клеоны алып жүр" фильмінде Цезарь мен Марк Антоний (екі шабуыл кезінде де жоқ) Британияға шабуыл жасап, үңгірдегі адамдарды құлдыққа түсіреді. Госкини мен Удерзоның 1965 жылғы комедиялық "Астерикс Британияда" фильмінде Цезарь Британияны табысты жаулап алды, өйткені британиялықтар әр түстен кейін сүтпен ыстық су құйылған құмыра үшін ұрысуды тоқтатады, өйткені шай әлі Еуропаға жеткізілмеген, сондай-ақ демалыс күндері де. Бұл әрекеттер римдіктерді апта бойы сағат 5-те және демалыс күндері ғана шабуыл жасауға итермеледі.

Бірінші шабуыл

Цезарь, Де Белло Галлико, 4.20 .37 Дио Кассиус, 39.50 .53