Кіріспе
Христиандыққа дейінгі славян жазуы - бұл христиандыққа дейін және глаголиттік және кириллицалық әліпбилерді енгізуге дейін славяндар қолданған болуы мүмкін гипотезалық жазу жүйесі. Христиандыққа дейінгі славян жазуының дәлелі жоқ, бірақ жазудың ерте славян түрлері немесе прото жазу ерте ортағасырлық бірнеше көздерде айтылған болуы мүмкін.
Ертедегі тарихнаманың дәлелдері
9-ғасырлық болгар жазушысы Чернорицец Храбар өзінің "Хаттар есебі" (, O pismenĭhŭ) еңбегінде қысқаша христиандыққа айналғанға дейін славяндар кейбір аудармаларда "шабулар мен қималар" немесе "тальдер мен эскиздер" деп атаған жүйені қолданғанын айтады. Ол сондай-ақ өз кітабында славян палеографиясына маңызды ақпаратты ұсынды. Бұрын славяндарда өз кітаптары болмаған, олар жалған тәңірлерге табынушылар болғандықтан, шабыт пен кесу арқылы санап, болжаған. Христиандыққа айналғаннан кейін, олар [системасыз] реті жоқ римдік және грек әріптерін қолданумен айналысуы керек болды, бірақ [славян] грек әріптерімен қалай жақсы жазылуы мүмкін және бұл көптеген жылдар бойы солай болды. Vita Cyrilli кітабының III тарауында Кириллдің Корсуньге (қазіргі Херсон) сапары кезінде "рус таңбаларымен" жазылған екі христиан кітаптарын тапқаны туралы айтылады. Бұл сапар Кириллдің Vita Cyrilli IV тарауында сипатталған Моравиядағы миссиясынан бұрын болды. title=Vita Cyrilli, Chapter III HDRHereby Философ [Сирил] Рус әріптерінде жазылған Евангелие мен дұға кітабын тауып, сол тілде сөйлейтін адамды тапты. Ол кісімен сөйлесіп, дауыстылар мен тартыншалардың айырмашылығын оның тіліне сәйкес келтіріп, сол тілдің мағынасын түсінді. Құдайға дұға еткеннің арқасында ол көп ұзамай - ақ сол тілде оқып, сөйлей бастады. Көптеген адамдар таңғалып, Құдайды мадақтады.
Another contemporaneous source, Thietmar of Merseburg, describing a Rethra temple remarked that the idols there had their names carved out on them ("singulis nominibus insculptis", Chronicon 6:23). Chapter III of Vita Cyrilli describes Cyril finding two Christian books written with "Rus characters" during his tript to Korsun (modern day Kherson). This trip precedes Cyril's mission in Moravia described in Chapter IV of Vita Cyrilli. title=Vita Cyrilli, Chapter III|Hereby the Philosopher [Cyril] found Gospel and Prayer Book written in Rus characters, and found a man who spoke that language. And he talked to the man and understood the meaning of that language by matching the differences in the vowels and consonant with those in his own tongue. And by praying to God, he could soon read in and speak that language. And many were amazed by that, glorifying God.
Археологиялық дерек
1897 жылы орыс археологы Василий Городцов Ресейдің Рязань облысы, Алеканово ауылында славяндардың жерлеу орнында орналасқан 15 см биіктіктегі кішкентай балшықтан жасалған ыдысты қазып тапты. Қазанда 10-11 ғасырларға дейінгі аралықта жазылған, әлі де шифрланбаған таңбалар тобы бар. Бір жылдан кейін Городцов Алекановодағы ошақтарда ұқсас таңбаларды тапты. Толық жазу Алеканово жазуы. 1949 жылы Ресейдің Смоленск облысындағы Гнездоводан Керчь амфорасы табылды. Амфора шығыс елдермен сауда-саттық жасаған скандинавиялық саудагердің қабірінен табылған. Қазбашы бір сөзді кириллицадағы "гороухща" (горушта) деп оқып, бұл жерде сақталған қышаға нұсқайды деп тұжырымдады. Бұл түсінік жалпыға бірдей танылмайды, әрі жазуда әртүрлі түсіндірмелер бар сияқты. Басқа ғалымдар "хщ" әріптер қосындысын "N" деп оқыды, нәтижесінде "гороуна" транскрипциясы пайда болды, ол кириллица немесе грек тілі болуы мүмкін және ол арабша Hārūn есімін иелік етуші жұрнақпен (Härün's amphora) білдіруі мүмкін. Бұл Кирилл жазуының христиандық Русьте бұрын-соңды болмаған танымалдығын көрсетеді. Түрлі көздер Ресейдің славян және норвегиялық халқының мұсылман және Азия әлемдерімен сауда байланыстары болғанын дәлелдейді. 2021 жылы славян халқының арасында жазудың алғашқы үлгісінің жаңа археологиялық дәлелі жарияланды. 2017 жылы 585640 жылы, германдық Үлкен Футарк рундары бар ірі қара сүйегі Чехияның Бреклав маңындағы Прага мәдениет қонысынан табылды. Бұл жазуда славян тілінде де, басқа тілдерде де белгілі бір сөздер жоқ, бірақ бұл әліпбилік жазуға деген талпыныс сияқты. Оны Ломбардтар кеткеннен кейін аймақта қалған германдық тектес адамдар кескен болуы мүмкін, немесе рундарды славяндар ойып жазған болуы мүмкін. Кез келген жағдайда бұл табылған материал славян және герман этнолингвистикалық топтарының тікелей өзара әрекеттесуін растайды. Егер рундық білім герман халықтарынан славяндарға берілсе, онда ол рундық пішіндерге сүйенсек, Орталық Еуропада болған болуы керек немесе Ломбардтар мен славяндар арасындағы халықтық сабақтастықтың нәтижесінде аймақта сақталған болуы мүмкін.
Дәлелдерге қарсы
Vita Cyrilli-де Моравия герцогы Растислав Константинополға елші жіберіп, император Михаил III-ден Ұлы Моравия славяндарына білімді адамдарды жіберуді сұрады, олар бұрыннан шомылдыру рәсімінен өткендіктен, литургияны латын және грек тілінде емес, өз тілінде өткізуді қалаған. Император Константинді шақырып алып, денсаулығы нашар болғанына қарамастан, бұл тапсырманы орындай ала ма деп сұрады. Константин, егер славяндар өздерінің тілінде жазуға арналған өз әліпбиіне ие болса, Ұлы Моравияға қуана барып, оларды үйрететінін айтты, оған император тіпті оның ата-бабасы да, тіпті өзі де мұндай әліпбидің бар екеніне дәлел таба алмайтынын айтты. Константин қатты уайымдады, егер ол оларға әліпби ойлап тапса, оны еретик деп атайды деп уайымдады. Алексей Карповтың айтуынша, бұл мәтін хроникаға кейіннен енгізілген, сондықтан оның шынайылығы күмәнмен қарастырылады.
Псевдонауылдық идеялар
"Ежелгі славян жазуы" тақырыбы, оның ішінде "славян рундары" псевдотарих (халық тарихы) және псевдолингвистикалық жазбаларда кең тараған. Көптеген жазулар дәстүрлі түрде славян жазуының кириллицаға дейінгі және басқа мәдениеттер (этрус мәтіндері немесе Фаист дискісі) сериясында қарастырылған, олар ғылыми деректерге сүйенбей, бірнеше рет әуесқойлықпен орыс және славян ретінде "талданады". Мұндай оқуларды Геннадий Гриневич, Валерий Чудинов және басқалар ұсынды. Ресей патшайымы Екатерина Ұлы ежелгі славян тарихына қызығушылық танытып, Испания, Франция, Шотландия, Үндістан және Американың топонимиясын "славяндық" деп қарастырды. Оның пікірінше, Франция мен Испанияның алғашқы патшалары славяндардан шыққан, ал этрус және руналық ескерткіштер " көне славян жазуымен " байланысты. Ол сол кезде славяндар Еуропаны Доннан Швеция мен Англияға дейін үш рет жаулап алды деген ойды ойлап тапты. Славяндардың этрусктермен байланысы туралы идеяны Себастьяно Чиампи, Тадеуш Воланский және Александр Чертков қолдады. Орыс мұғалімі Егор Классен (1795-1862) славяндарды ежелден бастап этрусктіктерді қоса алғанда, көптеген аймақтарда және дәуірлерде көрді және санскритті славян тілімен бірдейленді. Оның айтуынша, төрт мың жыл бұрын да венециандар сауатты болған, ал рун жазуларының барлығы славян тілінде жазылған. Ежелгі славян жазуының псевдотарихи интерпретациясы идеясы арий мифтерімен де байланысты. Гвидо фон Лист, неміс ұлттық толкистік қозғалысының ізбасары және арманизмнің негізін қалаушы, герман халықтарының, немесе "арийлердің", христиан дінінен бұрын-соңды жазу тілі болған деп дәлелдеді. Оның пікірінше, рундарда құпия мағынасы бар, ол тек адалдарға ғана белгілі. Нацистік теоретик Герман Вирт, тарихқа дейінгі суреттер мен әшекейлерді салыстыра отырып, оларда бастапқы жазудың іздерін көрді. Оның пікірінше, бұл "Атланто-Скандинавия нәсілінің" жасағаны және Арктикадан толқындармен тарағаны ежелгі "Атланто-Скандинавия мәдениетінің" бар екендігін дәлелдеді. 1920 жылдары Германияда оккульттік идеялар кеңінен таралды. Рудольф Йохан Горслебен "арий" мистикасын және "арийлердің" басқа нәсілдерден жоғары екендігі туралы идеяны алға тартқан, руналардың сиқырлылығын қолдайтын және оларды "көрнекі энергиялардың өткізгіштері" деп санайтын. Оның көмекшілерінің бірі болашақта нацистік нәсіл теориясын зерттеуші Ханс Ф. К. Гюнтер болды. Арий мифы славян неопаганизміне (родновре) де тарады, оның көптеген бағыттарында славяндар "арийлердің" ең жақын ұрпақтары болып саналады немесе олармен бірдейленеді. Неопаганистердің пікірінше, бұл "славян арийлері" ең көне немесе ең көне өркениеттердің бірі болған, олар өздерінің білімдері мен жетістіктерін, оның ішінде жазуды басқа халықтарға берген. Мұндай жазуды "славян рундары" немесе "буквица" деп түсінуге болады (тарихи тұрғыдан "буквица" сөзі басқа мағынаға ие - бастапқы сөздің синонимисі). Кириллица грек әліпбиінен емес, бастапқы славян әліпбиінен пайда болған деген пікір кең тараған. Христиан дінінің пайда болуына дейінгі әдебиеттердің жоқтығы мұның бәрін яһудилер немесе христиандар жойғанымен түсіндіріледі. Орыс эмигранттарының арасында ең көне "арий" халықтары "рус" деген ой тарады. Эмигрант Юрий Миролюбов Русь халқының палеолиттегі өмір сүруі туралы жазды, ол неандертальдықтардың басып кіруінен қатты зардап шеккен. 1950 жылдары ол христиан дінінің алфавитіне дейін жазылған деп есептелетін Велес кітабын жариялады. Миролюбов славян жазуы латын, грек, сондай-ақ скандинавия рундарының негізін құрағанын дәлелдеді. Қазіргі ресейлік неопаганизмнің негізін қалаушылардың бірі Валерий Емельянов өзінің "Деционизация" (1979) атты кітабында "Арий Венети" деген ұлы ежелгі орыс өркениетінің бай жазба тілі мен мәдениеті бар және барлық өркениеттердің негізін қалаушы болғандығы туралы жазды. Совет заманында танымал болған Валентин Ивановтың "Түпкілікті Русь" (1961) романында, 1985 жылы фильмге айналдырылған, "таблицалар мен туылғандар туралы жазбалар" туралы айтылады, яғни славяндардың христиан дініне дейінгі жазуының белгісі. 1970-ші жылдардың аяғында эзотерикалық ұстаз А. Ф. Шубин Абрамов, 1992 жылы өзін-өзі жариялаған "Ресей ғылым, өнер және мәдениет академиясының" "академигі" ежелгі славян әліпбиі туралы жазды және оның сөздері бойынша "тайпалық есте сақтаудың тасымалдаушысы" және "ілгерлердің құпия білімінің сақтаушысы", "нағыз орыс әріпінің" қорғаушыларының бір түрі. Бұл "Ежелгі оры...