Этруск тіліндегі қолжазба: Загребтің зығыр кітабы

Кіріспе

Этруск тіліндегі қолжазба – Liber Linteus Zagrabiensis (латынша "Загреб зығыр кітабы", сондай-ақ сирек кездесетін Liber Agramensis, "Аграм кітабы") – ең ұзын этруск мәтіні және біздің заманымызға дейінгі 3 ғасырға жататын жалғыз зығыр кітабы (libri lintei), оны еуропалық ең көне кітап деп санауға болады. (Етруск тіліндегі екінші ең ұзын мәтін – "Табула Капуана" да діни күнтізбе болып көрінеді.) Этрус тілі туралы білімнің жеткіліксіздігіне байланысты оның көп бөлігі аудармаған, бірақ түсінікті сөздер мен тіркестер мәтіннің, көбінесе, діни күнтізбе екенін көрсетеді. Майлс Беквиф бұл мәтінге қатысты: "Соңғы отыз-қырық жылда этрус тілін түсінуіміз едәуір артты" деп көрсеткен, ал Л. Б. ван дер Мэр бүкіл мәтіннің сөзбе-сөз талдауын жариялаған. Кітаптың матасы Птолемейлік Египетте мумияларды орау үшін қолданылғандықтан сақталған. Мумия 1848 жылы Александрияда сатып алынған, ал 1867 жылдан бері мумия мен қолжазба Хорватияның Загреб қаласында, қазір археологиялық мұражайдағы тоңазытқыш бөлмесінде сақталып келеді.

Ашу тарихы

1848 жылы венгр корольдік канцеляриясындағы төменгі дәрежелі хорват шенеунігі Михайло Барич (1791–1859) лауазымынан кетіп, бірнеше елге, соның ішінде Египетке сапар шегеді. Александрияда ол саяхатының естелігі ретінде әйел мумиясы бар саркофагты сатып алады. Барич мумияны Венадағы үйінде, отырып қабылдау бөлмесінің бұрышында тік тұрғызып қояды. Кейін ол зығыр орамаларын алып тастап, оларды жеке шыны шкафта көрсетеді, бірақ ол жазуларға немесе олардың маңыздылығына ешқандай назар аудармаған секілді. Мумия 1859 жылы қайтыс болғанға дейін оның үйінде сақталады, содан кейін оны Славониядағы дін қызметкері Илия мұраға алады. Ол мумияға қызығушылық танытпағандықтан, 1867 жылы оны Загребтегі Хорватия, Славония және Далмация мемлекеттік институтына (қазіргі Загребтегі археологиялық музей) сыйға тартады. Олардың каталогында ол былай сипатталған:

Әйнекшенің ішінде тұрған жас әйелдің мумиясы (орамалары алынып тасталған), темір таяқпен тік ұсталып тұр. Тағы бір шыны шкафта мумияның бинттері бар, олар толығымен белгісіз және бұрынғысынан түсініксіз тілде жазылған, бұл Ұлттық мұражайдың құнды қазынасы. Мумия мен оның орамаларын сол жылы неміс египтологы Генрих Брюгш зерттейді, ол мәтінді байқайды, бірақ оларды египеттік иероглифтер деп есептейді. Ол 1877 жылға дейін мәтін бойынша қосымша зерттеулер жүргізбейді, ол Рихард Бертонмен рундар туралы сөйлескенде, жазудың египеттік емес екенін түсінеді. Олар мәтіннің маңызды екенін түсінгенімен, оның араб жазуындағы Египеттің Өлілер кітабының транслитерациясы деген қателіктік тұжырымға келеді. 1891 жылы орамалар Венаға жеткізіліп, онда копт тілінің маманы Якоб Кралл оларды мұқият зерттейді. 1892 жылы Кралл бұл тілді этрус тілі деп бірінші болып анықтап, жолақты қайта құрастырады. Оның еңбегі зығыр орамалардың этрус тілінде жазылған қолжазба екенін дәлелдейді. Бастапқыда мумияның қайдан келгені және кім екені белгісіз болды, себебі оның қазбасы мен сатуы ретсіз болған. Бұл мумияның Либер Линтеус немесе этрус халқымен байланысы болуы мүмкін деген болжамдарға әкеледі. Оның саркофагында табылған папирус Египеттің Өлілер кітабы деп танылды, онда Тебадан келген тігінші Пахер Хенсудың әйелі Неси Хенсу есімді египеттік әйел туралы мәліметтер бар. Бұл жаңалық папируста аталған Неси Хенсу мумия екенін көрсететін дәлел ретінде пайдаланылды. Алайда, папирусты кейінірек талдаған кезде, оның мумиядан шамамен бір ғасыр бұрын жазылғаны анықталды, бұл мумияның Неси Хенсу емес екенін көрсетеді. Ол қайтыс болған кезде 30–40 жаста болған, және шашында гүлдер мен алтынның іздері бар әшекейлі мойындық таққан. Оның ішінде мысық бас сүйегі де болған.

Mummy of a young woman (with wrappings removed) standing in a glass case and held upright by an iron rod. Another glass case contains the mummy's bandages which are completely covered with writing in an unknown and hitherto undeciphered language, representing an outstanding treasure of the National Museum. The mummy and its wrappings were examined the same year by the German Egyptologist Heinrich Brugsch, who noticed the text, but believed them to be Egyptian hieroglyphs. He did not undertake any further research on the text, until 1877, when a chance conversation with Richard Burton about runes made him realise that the writing was not Egyptian. They realised the text was potentially important, but wrongly concluded that it was a transliteration of the Egyptian Book of the Dead in the Arabic script. In 1891, the wrappings were transported to Vienna, where they were thoroughly examined by Jakob Krall, an expert on the Coptic language, who expected the writing to be either Coptic, Libyan or Carian. In 1892, Krall was the first to identify the language as Etruscan and reassemble the strips. It was his work that established that the linen wrappings constituted a manuscript written in Etruscan. At first, the provenance and identity of the mummy were unknown, due to the irregular nature of its excavation and sale. This led to speculation that the mummy may have had some connection to either the Liber Linteus or the Etruscans. A papyrus found within her sarcophagus was identified as an Egyptian Book of the Dead, which included the details of an Egyptian woman named Nesi hensu, the wife of Paher hensu, a tailor from Thebes. This discovery has been used as evidence to suggest that the mummy is the Nesi hensu mentioned on the papyrus. However, later analysis of the papyrus has suggested that it postdates the mummy by nearly a century, which could suggest that the mummy is not Nesi hensu. She was 30–40 years old at the time of her death, and wore a necklace, with traces of flowers and gold in her hair. Among the fragments of the accompanying wreath, there was a cat skull.

Күні мен шығу тегі

Палеографиялық негіздемелер бойынша, қолжазба шамамен б.з.д. 250 жылға датыланады (бірақ көміртектік талдау нәтижесінде шүберек тінінің өндірісі б.з.д. 390 жылға ± 45 жылға жуық деп анықталды). Мәтінде есімдері аталған белгілі бір жергілікті құдайлар Liber Linteus-тің өндірілген жерін Тоскананың оңтүстік-шығысындағы, Тросимено көлі маңындағы шағын аймаққа дейін тарылтады, сол жерде төрт маңызды этрус қалалары орналасқан: қазіргі Ареццо, Перуджа, Киузи және Кортона.

Құрылымы

Кітап оңнан солға қарай он екі бағанға бөлінген, әрқайсысы бір "бетті" көрсетеді. Алғашқы үш бағанның көп бөлігі жоғалған, және кітап қай жерден басталатыны белгісіз. Кітаптың соңына жақындағанда мәтін дерлік толық (кітаптың бүкіл ұзындығы бойынша жоғалған бір жолақ бар). Соңғы беттің соңында мата бос, ал шеті (селваж) бұрынғы күйінде, кітаптың нақты аяқталуын көрсетеді. Мәтінде 230 жол бар, 1330 оқылатын сөз бар, бірақ шамамен 500 ғана ерекше сөз немесе түбір бар. Мәтіннің шамамен 60% сақталған деп есептеледі. Негізгі мәтін үшін қара бояу, ал жолдар мен таңбалар үшін қызыл бояу қолданылған. Қолдануда, ол кодекс сияқты бір беттің үстіне екіншісін жабу үшін жиналған болар, рулон сияқты оралмаған. Юлий Цезарь жорықтарда осы сияқты рулонды аккордеон сияқты бүктеген деген әңгіме бар.

Мазмұны

Этруск тілінің толыққанды түсінілмесе де, көптеген сөздер мен тіркестерді анықтауға болады, бұл мәтіннің тақырыбы туралы бізге ақпарат береді. Мәтінде күндер мен құдайлардың аттары кездеседі, бұл оның діни күнтізбе екенін көрсетеді. Мұндай күнтізбелер римдік әлемде белгілі, олар рәсімдер мен шерулердің күндерін ғана емес, сонымен қатар оларға қатысты ритуалдар мен діни амалдарды да көрсетеді. Жоғалған «Этруск Дисциплинасы» туралы бірнеше римдік зерттеушілер айтқан. Бұл мәтіннің діни сипатындағы теорияны литургиялық немесе арнау мағынасы бар сөздер мен тіркестердің қайталануы күшейтеді. «Liber Linteus» кітабындағы маңызды формулалардың бірі – 7-бағандағы «ceia hia» қайталануы, сондай-ақ «śacnicstreś cilθś śpureśtreśc enaś» тіркесінің түрленулері, ван дер Меер бұл тіркесті «cilθ қасиетті бауырластығы/руханияттары және enaś қаласы» деп аударған. Ритуалдардың нақты егжей-тегжейлері көптеген жағдайларда белгісіз болғанымен, олар қалалардың сыртында, кейде белгілі бір өзендердің жанында, кейде төбелерде/цитадельдерде, ал кейде зираттарда орындалған сияқты көрінеді. Сақталған екі нақты датаға сүйене отырып – 6.14-тегі 18 маусым және 8.2-дегі 24 қыркүйек – 1-15 бағандар маусымға дейінгі айлардағы (көктемде басталып, мүмкін, кіріспе материалдар болған) ритуалдарды, 6-баған маусымдағы ритуалдарды, 7-баған шілде және тамыздағы ритуалдарды, 8-баған қыркүйектегі ритуалдарды және 9-12 бағандар қазаннан ақпанға дейінгі ритуалдарды сипаттауы мүмкін деп болжанады. Тағы да басқа сандар айтылған, олар да күндер болуы мүмкін, бірақ айлар көрсетілмегендіктен, олардың жылдың қай уақытына сәйкес келетінін анықтау қиын. Бұл күнтізбеде қай айларда және маусымдарда қай құдайларға дұға ету керектігі туралы да нақты ақпарат бар. Тек екі құдайдың аты ғана «farθan fleres» сөзімен бөлінеді, бұл, мүмкін, «рухтың/ішіндегі джин (немесе әкесі?)» дегенді білдіреді. Бұл Crap және Neθuns, біріншісі, этруск Юпитері Tin-ге, ал екіншісі латын Нептунына шамамен тең. Айта кетерлігі, Crap/Юпитер мәтіннің бірінші жартысында (3, 4 және 6 бағандарда), яғни маусымға дейін (әсіресе 21 маусымдағы жазғы күн тоғысынан бұрын) есімдері кездеседі, бірақ күнтізбеде кейіннен есімдері аталмайды (оқылатын мәтіннен көре алатынымызша). Ал Neθuns/Нептун бұл бұрынғы айларда/маусымдарда (көре алатын болсақ) есімдері кездеспейді, бірақ тек 21 қыркүйектегі күзгі күн мен түн теңелуінен кейін (әсіресе 8.3-те, сондай-ақ 8.11, 9.18 және 9.22-де айтылған 24 қыркүйектен кейін) есімдері кездеседі. Сол сияқты, бір жағынан, θesan «Таң» және Lusa сияқты жарық құдайлары күнтізбеде тек ерте кезеңде ғана есімдері кездеседі: θesan 5.19 20 θesan tini θesan eiseraś śeuś, мүмкін «(жарық) Юпитердің таңы (және) Қара құдайлардың таңы» (мүмкін, Венераны таңғы және кешкі жұлдыз ретінде) және Lusa 6.9; ал екінші жағынан, жер асты құдайларына қатысты терминдер күнтізбеде кейінірек ғана пайда болады: Satrs «Сатурн/Кронос» (11. f4), Caθ (10 және 12 бағандарда), Ceu (7.8), Velθa (7, 10 және 11), Veive / Veetis = Латын Veiovis / Vedius (ван дер Меердің айтуынша, «жер асты Юпитері») 10 және 11 бағандарда. Бірақ кейбір жер асты құдайлары, мысалы Zer, екі жартысында да кездеседі (4, 5, 9), ал Lur, сонымен қатар хтондық деп саналады, тек 5 және 6 бағандарда ғана кездеседі. Ван дер Меер осы құдайлардың ритуалдарының орналасқан жерлерінің Пьяченца бауырындағы және басқа этруск көздеріндегі олардың орналасқан жерлерімен сәйкес келетінін айтады, бұл олардың аспанды немесе құдайлық әлемді қалай бөлгенін көрсетеді. Мәтінде әртүрлі ритуалдар сипатталған (жалпы термин eis na / ais na, сөзбе-сөз «құдайлар үшін, құдайлық (әрекет)»). Ең көп айтылатындары: vacl, мүмкін «libation», әдетте vinum «шарап» (кейде нақты «жаңа шарап»), сонымен қатар faś майы және басқа да сұйықтықтар, олардың сәйкестігі белгісіз; nunθen «шақыру» немесе мүмкін «ұсыну (шақырумен)»; θez, мүмкін «құрбан шалу», бірақ мүмкін «құрбандықтарды/ұсынуларды ұсыну» (fler(χva)), көбінесе zusle(va) «қозышалар» (немесе басқа жануарлар). Құрбандықтар мен ұсынулар мынадай жерлерге қойылған: оң және/немесе сол жақ хама Φeś leiveś (оның түрленулері); от raχθ; тасқа (алта?) luθt(i); жерге cel i; немесе безендірілген (?) cletram śrenχve-мен бірге. Олар көбінесе үш рет орындалған ci s um / ci z және көбінесе таңертеңгі cla θesan кезінде аяқталған (бұл мәтінде ритуалдардың аяқталғанын білдіретін сияқты, өйткені бос сызықтар оны жаңа (ішінара немесе толық) күнмен жалғастырады). 7-баған (шілде және/немесе тамыз?) Афороданың сүйіктісі Адонистің өліміне арналған Адония мейрамына байланысты жерлеу ритуалдарының сериясын сипаттауға арналған болуы мүмкін. Әртүрлі діни қызметкерлер, cepen, (бірақ ерекше азаматтық билік емес) есімдері айтылған, бірақ олардың арасындағы нақты айырмашылықтар толыққанды түсініксіз: tutin «ауылдық»(?); ceren, θaurχ екеуі де «могиланың»(?); cilθ l/cva «цитадельдің/төбелердің»(?). Төмендегілердің қандай түрдегі діни қызметкерлерді білдіретіні белгісіз (егер олар діни қызметкерлерді білдірсе): zec, zac, sve, θe, cluctra, flanaχ, χuru («басқарушы»?), snuiuΦ («тұрақты»?), cnticn («ad hoc»?), truθur («шарқыдан болжаушы»?), peθereni («құдай Пеθанның»?), saucsaθ ([құдай] немесе [қасиетті аймақ] құдай Саукне) 3.15 (3.15 3.17): vacl an ścanince saucsaθ persin / cletram śrenχve iχ ścanince ciz vacl / ara, шамамен «Саукке Pers-ке құйылған libation безендірілген litterмен осыған дейін құйылғандай орындалуы керек; libation үш рет орындаңыз». Бұл «Liber Linteus» пен екінші ең ұзын этруск мәтіні арасындағы маңызды байланысты көрсетеді, ол сонымен қатар ритуалдық күнтізбе, Tabula Capuana (жол 2), өйткені sauc түбірі екеуінде де «libation» түбірі vacl және әрбір мәтіннің наурызға сәйкес келетін бөлігінде кездеседі (бірақ бұл ай екі мәтінде де нақты түрде аталмаған). Ескерту: Соңғы сөз, male, этруск тіліндегі «айна» сөздерімен байланысты: mal(e)na және malstria.

Though the Etruscan language is not fully understood, many words and phrases can be deciphered, enough to give us an indication of the subject matter. Both dates and the names of gods are found throughout the text, giving the impression that the book is a religious calendar. Such calendars are known from the Roman world, giving not only the dates of ceremonies and processions, but also the rituals and liturgies involved. The lost [[Etruscan mythology#Etrusca Disciplina are referred to by several Roman antiquarians. The theory that this is a religious text is strengthened by recurring words and phrases that are surmised to have liturgical or dedicatory meanings. Some notable formulae on the Liber Linteus include a hymn like repetition of ceia hia in column 7, and variations on the phrase śacnicstreś cilθś śpureśtreśc enaś, which is translated by van der Meer as "by the sacred fraternity/priesthood of cilθ, and by the civitas of enaś". Though many of the specific details of the rituals are unclear, they seem to have been performed outside cities, sometimes near specific rivers, sometimes on (or at least for) hilltops/citadels, sometimes apparently in cemeteries. Based on the two unambiguous dates that survive — June 18 in 6.14 and September 24 in 8.2 — it is supposed that roughly columns 1 5 deal with rituals occurring in the months before June (probably starting in March, and perhaps there was introductory or other material here as well), column 6 with June rituals, column 7 may refer to rituals in July and possibly August, column 8 September rituals, and 9 12 concerning rites to be performed from October through February. Other numbers are mentioned which are probably also dates, but as the months aren't indicated, we cannot be sure where exactly they fall in the year. Throughout this calendar there is also a fairly clear progression of which kinds of deities are to be propitiated in which months and seasons. Only two individual gods are set off by being preceded by the term farθan fleres, probably "the Genius (or Father?) of the spirit of/in " These are Crap and Neθuns, the first probably equivalent to Tin, the Etruscan Jupiter, and the second roughly equivalent to Latin Neptune. It is notable that Crap /Jupiter is mentioned in the first half of the text (in columns 3, 4, and 6), that is, up to June (specifically before the summer solstice on June 21), but he is not ever mentioned later in the calendar (as far as we can see in the text that is legible). On the other hand, Neθuns/Neptune does not occur (again, as far as we can see) in these earlier passages/months/seasons, but only after the autumnal equinox on September 21 (specifically just after September 24, mentioned in 8.3, then also 8.11, 9.18 and 9.22). Similarly, on the one hand, other deities of light, such as θesan "Dawn" and Lusa are only mentioned in the earlier part of the calendar: θesan at 5.19 20 θesan tini θesan eiseraś śeuś probably "Dawn of (bright) Jupiter (and) Dawn of the Dark Deities," (probably referring to Venus as morning and evening star) and Lusa at 6.9; while, on the other hand, various terms thought or known to refer to specifically underworld deities exclusively appear later in the calendar: Satrs "Saturn/Cronos" (11. f4), Caθ (in columns 10 and 12), Ceu (at 7.8), Velθa (7, 10, and 11), and Veive /Vetis = Latin Veiovis/Vedius, (described by van der Meer as an "underworld Jupiter") in 10 and 11. But some the apparent underworld deities, such as Zer, show up in both halves (4, 5, 9), while Lur, also thought to be chthonic, only appears in columns 5 and 6. van der Meer claims that many of the locations in the year of these deities' rituals correspond to the same deities' locations on the Liver of Piacenza and in other Etruscan sources that hint at how they divided the heavens or the divine realm. There are a variety of types of ritual (the general term for which seems to be eis na/ ais na literally "for the gods, divine (act)") described in the text. The most frequently mentioned include vacl, probably "libation", usually of vinum "wine" (sometimes specifically "new wine") but also of oil faś and other liquids whose identities are unclear; nunθen "invoke" or possibly "offer (with an invokation)"; θez probably "sacrifice" but possibly "to present" sacrifice(s) or offering(s) (fler(χva)) often of zusle(va) "piglet(s)" (or perhaps some other animal). Offerings and sacrifices were placed: on the right and/or left hamΦeś leiveś (and variations thereof); on fire raχθ; on a stone (altar?) luθt(i); on the ground cel i; or with/on a decorated (?) litter cletram śrenχve among others. They were often performed three times ci s um/ci z and often happened or were concluded during the morning cla θesan (a term that seems to mark the end of rituals in this text, since blank lines follow it, followed by a new (partial or complete) date). Column 7 (July and/or August?) may be devoted to describing a series of funereal rites connected to the Adonia festival ritually mourning the death of Aphrodite's lover Adonis. A variety of types of priest, cepen, (but notably not civil authorities) are mentioned, but the exact distinctions between them are not completely clear: tutin "of the village"(? ); ceren, θaurχ both "of the tomb"; cilθ l/cva "of the citadel(s)/hiltop(s)". Less clear are the kinds of priest indicated by the following (if they refer to priests at all): zec, zac, sve, θe, cluctra, flanaχ, χuru ("arch "? ), snuiuΦ ("permanent"? ), cnticn ('"ad hoc"? ), truθur ("omen interpreter from lightening"? ), peθereni ("of the god Peθan"? ), saucsaθ ([priest] or [holy area]"of the god Saucne") at 3.15 (3.15 3.17): vacl an ścanince saucsaθ persin / cletram śrenχve iχ ścanince ciz vacl / ara roughly "The libation which was poured to Sauc Pers (should be performed) with the decorated litter just as it had been poured (before); perform the libation three times." This seems to present a notable connection between the Liber Linteus and the second longest Etruscan text which happens to also be a ritual calendar, the Tabula Capuana (line 2), since the root sauc seems to occur in both with the root vacl "libation" and also in a part of each text that probably corresponds to March (though that month is not directly named in any obvious way in either text). Note: The last word, male is related to the well attested Etruscan words for "mirror": mal(e)na and malstria.