Кіріспе

Румын тілінде жазылған әдебиет – румын авторларының барлық шығармалары, бірақ бұл термин румын тілінде жазылған немесе Румынияда туған авторлардың барлық әдебиетін білдіру үшін де қолданылуы мүмкін.

Ежелгі румын әдебиеті

Румын әдебиетінің дамуы бай румын халық мұрасымен – лирикалық, эпикалық, драмалық және дидактикалық – бірге жүрді, және ол қазіргі заманға дейін жалғасып келеді. Румын ауыз әдебиетіне дойна (лирикалық әндер), балада (балладалар), хора (би әндері), колинде (рождество жырлары), басме (ертегілер), сноаве (әңгімелер), ворбе (мәтелдер) және ғыцитори (жұмбақтар) кіреді.

Ортағасырлық славян әдебиеті

Ежелгі шіркеу славян жазуы қазіргі Румыния аумағында 10 ғасырда қолданыла бастады, ал ең көне сақталған қолжазбалар 12 ғасырға дейін жетеді. Славян тіліндегі ең ерте мәтіндер, түпнұсқасы Валахия және Молдавиядан шыққан, Никодим мен Филотейдің діни әндер жинағынан және Григор Țamblâc-тың агиографиялық мәтінінен тұрады, олардың барлығы 1385 және 1391 жылдар аралығында жазылған. Сонымен қатар, 15 ғасырға қарай Дунай княздықтарының көшірушілері ортағасырлық славян мәтіндерінің көптеген көшірмелерін жасады. Осы уақытта Дунай княздықтарында Александр романсы және Барлаам мен Жосафат сияқты танымал ортағасырлық романдардың көптеген славян және грек тіліне аудармалары тарады. Ерекше атауға лайық – Неаго Басарабтың ұлы Теодосияға арналған Насихаттары: 1519 және 1521 жылдар аралығында Валахия билеушісі Неаго Басарабтың мораль және саясат туралы насихаттары, Ренессанс рухында жазылған және Оңтүстік-Шығыс Еуропа әдебиетінің ең көрнекті ең көне туындыларының бірі саналатын шығарма.

Румын тілінде жазу мен басып шығарудың басталуы

Румын тілінде сақталған ең ерте құжат – 1521 жылы Брашовтың жудесі (“судьясы және мэрі”) Ханс Бенкнерге жазылған Неачудың хаты. Румын тіліндегі ең алғашқы кітаптар 15 ғасырда славян діни мәтіндерінен аударылған. 1482 жылғы “Шей забурлары” (Psaltirea Șcheiană) және “Воронеț кодексі” (Codicele Voronețean) – Марамуреш аймағында жазылған діни мәтіндер. Дунай княздықтарында басылған алғашқы кітап – 1508 жылы Деалу монастырында басылған славян діни кітабы. Румын тілінде басылған алғашқы кітап – 1559 жылы Филип Молдовануль баспасында жарық көрген Диакон Коресидің протестант катехизисі. Грек және славян кітаптарының басқа аудармалары 16 ғасырдың соңында басылды. Румын тілінде Библияны басып шығаруға жасалған алғашқы әрекеттер 1582 жылы Ораштия қаласында “Palia de la Orăștie” деп аталатын кітапты басып шығарумен басталды – бұл Ескі Ұстаманың алғашқы кітаптарының аудармасы. Палияны епископ Михаил Тордаш және тағы басқалар латын тілінен аударды, ал аударманың дұрыстығы мажар тіліндегі Библия аудармаларымен тексерілді. Библияның толық нұсқасы румын тілінде 17 ғасырдың соңына дейін жарық көрмеді, ол кезде Бухарест митрополиясының баспасы 1688 жылы Гречану ағайындылары жинаған “Бухарест Библиясы” (Biblia de la București) кітабын басып шығарды. Трансильванияда латын үлгісінің нақты қолданылғанына куәлік бар, алғашқы румын сөздігі – “Dictionarium Valachico Latinum” (Карансебеш, шамамен 1650 жыл), ал румын тілінің алғашқы латын тілінде жазылған грамматикасы – “Institutiones linguae Valachicae” (Кришана, шамамен 1770 жыл).

Гуманизм

Молдавия мен Валахиядағы гуманизмнің алғашқы көріністері 16 ғасырда Лука Строичи және Петру Серчель секілді тұлғалармен байланысты болды, бірақ бұл идеялардың толыққанды дамуына тағы бір ғасыр уақыт керек болды. Бұл кешігудің себебі Дунай княздықтарындағы Византия мәдениетінің сақталуы немесе Батыс Еуропамен салыстырғандағы әлеуметтік құрылымның ерекшелігі болуы мүмкін. 17 ғасырда Польша және оның иезуит мектептері арқылы, Григоре Уреке, Мирон Костин және Ион Некулче Молдавия тарихына арналған хроникалар жазды. Петро Мовиланың Киев коллегиумының үлгісімен, Матей Басараб және Василе Лупу «Schola Graeca et Latina» және Яссы коллегиумы сияқты неоклассикалық мектептер ашты. Румынияның ең көрнекті гуманисі Димитрий Кантемир болды, ол Валахия, Молдавия және Осман империясының тарихын, сондай-ақ «Divanul sau gâlceava înțeleptului cu lumea», «The Indescribable Image of Sacred Science» және «The Little Compendium of Logic» сияқты философиялық және діни трактаттар жазды. Ол сонымен қатар 1705 жылы «Иероглифтік тарих» атты көркем әңгіме де жазды.

Түсіндіру

18-ғасырда Трансильванияда, Иноцентью Мичу Клейннің Блаж мектептерінде латинист және ағартушылық қозғалысы аясында, Școala Ardeleană пайда болды. Ол румын тілінің романдық тегі туралы филологиялық зерттеулер жүргізді. Самуил Мичу Клейн, Георге Шинкай және Петру Майордың румын тарихы мен румын тілі туралы көптеген еңбектерінің ішінде Иоан Будай Делеанудың "Батырлық комикалық сатирикалық поэмасы" – "Țiganiada" да бар, ол демократиялық және ағартушылық идеяларды насихаттайды. Валахия мен Молдавияда ағартушылық Янку Вакареску, Косташе Коначи және Динику Голескудің өлеңдері мен прозасында көрінеді.

Ұлттық ояну

1829 жылы Валахияда Ион Хелиаде Радулеску алғашқы румын тіліндегі газетті, Curierul Românesc-ті негіздеді, сондай-ақ кейін Бухарест ұлттық театрын құрған Филармониялық қоғамды бірлесіп құрды. Георге Асачи Молдавияда Curierul Românesc сияқты Albina Românească басылымын сол кезде-ақ іске қосты.

Пашоптизм

XIX ғасырда Еуропада тараған ұлтшылдық идеялары Осман империясынан ұлттық тәуелсіздікке ұмтылған румындар арасында да кеңінен таралды. Осы ұлтшылдық көзқарастар 1821 және 1848 жылдардағы төңкерістерге алып келді. Бұл идеялар негізінен Михаил Когальничанудың «Dacia Literară» басылымы арқылы таратылды, ол француз романтизмін румын жазуына бейімдеп, түпнұсқа ұлттық әдебиет құруды мақсат етті. Кейіннен «Пашоптистер» деп аталған (1848 жылғы төңкерістен кейін) осы жазушылардың туындыларында романтизм ғана емес, неоклассицизм мен реализм сипаттары да бар екені анықталды. Сонымен қатар, тарихтан шабыт алып, Константин Негруцци 1840 жылы «Александру Лэпушнеанул» повесін жазды. Басқа пашоптист жазушылардың қатарында Василе Кэрлова, Григоре Александреску, Антон Панн және Алеку Доничи болды. «Юнимеа» қоғамымен байланысы арқылы әдеби сыншы Титу Майореску румын әдебиетін басқа еуропалық әдеби бағыттармен және румын халық мұрасымен үйлестіру жолын көрсетті. Көптеген көрнекті румын жазушылары, оның ішінде Джордже Кошбук және Барбу Штефэнеску Делавранча өздерінің еңбектерін «Convorbiri Literare» журналында жариялады. Бұл дәуірдің тағы бір белгілі авторлары Николае Бэлческу, Димитрие Болинтинеану, Алеку Руссо, Николае Филимон, Богдан Петричейку Хасдеу, Александру Одобеску, Григоре Александреску және Петре Испиреску.

Үлкен классикалар

Юнимеяның көптеген жазушыларының төртеуі румын әдебиетінің ұлы классиктері саналады: ақын Михай Эминеску, сатирик Ион Лука Караджале, Иоан Славичи және Ион Креанга. Көптеген сыншылар Михай Эминескуді ең маңызды және ықпалды румын ақыны деп санайды. Оның лирикалық поэзиясы румын фольклорының, Кант және Шопенгауэр философиясының, буддалық космологияның бірігіп кеткен тамырынан туындаған. Оның ең ұлы өлеңдерінің қатарында романтикалық «Floare Albastră» (1872) және «Luceafărul», сондай-ақ «Хаттар» (1881–1890) деп аталатын бес философиялық өлеңдер циклы бар. Иоан Славичи – ең танымал румын повесть жазушыларының бірі. Оның туындыларын реалистік тәрбиелік роман деп санауға болады. Олардың көп бөлігі Трансильванияда өтеді және моральдық-психологиялық мәнге ие. Оның ең белгілі туындылары – «Moara cu noroc» және «Popa Tanda» повестьтері, «Mara» романы. Ион Лука Караджале румын комедияларының, этюдтерінің және фарстарының ең үздік үлгілерін жазды. Оның ең танымал пьесалары: «O Noapte Furtunoasă» (1879), «O Scrisoare Pierdută» (1884) және «D ale Carnavalului» (1885). Ион Креанга фольклорлық ертегілерді жеке стильде қайта жазды, олардың ішіндегі ең танымалдары – «Povestea lui Harap Alb» (1877), «Păcală» (1880) және «Făt Frumos fiul Iepei» (1877). Оның «Amintiri din copilărie» атты автобиографиялық естеліктері де ерекше назар аударуға лайық. Бұл қозғалыс дәстүрлі құндылықтарды сақтауға және ауылдық өмірді идеализациялауға бағытталған, Эминескудің романтизмін жалғастырды.

Соғыс аралығы әдебиеті

1918 жылы ұлттық бірлікке қол жеткізгеннен кейін румын әдебиеті алтын ғасыр деп аталатын кезеңге енді, оны дәстүршілдік және модернизм сияқты екі қарама-қарсы әдеби бағыт пен румын романының дамуы сипаттайды. Дәстүрлі қоғам мен соңғы саяси оқиғалар Ливиу Ребреанудың «Răscoala» («Қозғалыс», 1932) романына, ол 1907 жылғы румын шаруаларының көтерілісінен шабыттанды, және 1922 жылы жарық көрген «Pădurea Spânzuraților» («Асылғандар орманы») романына, ол Румынияның Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуымен байланысты болды, әсер етті. Қазіргі заманғы романның бастауын Хортензия Пападат Бенгескудің «Concert din muzică de Bach» («Бах концертi»), Камил Петрескудің «Ultima noapte de dragoste, întâia noapte de război» («Сүйіспеншіліктің соңғы түні, соғыстың алғашқы түні») және Матею Карагияледің «Craii de Curtea Veche» («Ескі сарайдың еркектері») романдарынан көруге болады. Георге Кэлинеску – румын әдебиетінің күрделі тұлғасы: романист, драматург, ақын, әдеби сыншы, тарихшы, эссеші, журналист. Ол Эминеску және Креанга туралы маңызды монографиялар мен румын әдебиетінің бастауынан оның өміріне дейінгі (1941) монументалды (шамамен 1000 беттік кварто) тарихын жариялады. Реализмді ұстанған маңызды жазушы – Михаил Садовеану, ол негізінен Молдова тарихының әртүрлі кезеңдерінде орын алатын романдар жазды. Бірақ ең маңызды жазушылар – Тюдор Аргези, Лучиан Блага және Мирча Элиаде болды. Аргези Эминескудан кейін 50 жыл өткен соң румын поэзиясын революциялады, қазіргі румын поэзиясының жаңа тіректерін құрды. Елдің ең маңызды көркем тұлғаларының бірі Блага өз жазбалары арқылы бүгінге дейін толық түсінілмеген күрделі философиялық жүйені дамытты. Элиаде қазіргі таңда діндер тарихындағы ең ірі ғалым деп есептеледі. Оның романдары заманауи румын өнеріне жол ашатын мистикалық, христиандық символизмді көрсетеді. Румынияда туған ақын және эссеші Тристан Цара – Дада қозғалысының негізін қалаушы, өнердегі нигилистік революциялық қозғалыс, және оның атына жауапты болуы мүмкін («Иә, иә» сөзі румын тілінде осылай айтылады). Кейіннен ол нигилизмді тастап, сюрреализм мен марксизмге бет бұрды. Румын мәдениеті тарихында алғаш рет Батыс мәдениетімен толық байланысқа түсті, ал дадаизм – халықаралық аренада танылған румындық көркемдік және әдеби қозғалыс. Дадаизм мен сюрреализм – авангардтың құрамдас бөлігі, модернизмнің ең революциялық түрі. Румын авангардын Ион Минулеску, Герасим Лука, Урмуз, Перпессициус, Тристан Цара, Григоре Куглер, Гео Богза, Барбу Фундояну, Геллу Наум, Иларие Воронка және Ион Винеа көрсетеді. Макс Блехер – денсаулық мәселесі салдарынан өмірі қысқарған романист. Джордже Баковиа – символистік ақын. Ол бастапқыда жергілікті символистік қозғалысқа жатса да, оның поэзиясы румын модернизмінің алғабасшысы ретінде қарастырылды. Бұл кезеңдегі маңызды әдеби тұлғалар басқа да салаларда белсенді болды. Василе Войкулеску – румын ақыны, әңгімеші, драматург және дәрігер. Ион Барбу – ақын, сонымен қатар маңызды математик. Сезар Петреску – журналист, романист және балалар жазушысы. Ол әсіресе «Fram, ursul polar» («Фрам, ақ аю») балалар кітабымен есте қалды (цирк жануарларының кейіпкері Фридтйоф Нансен экспедицияларында қолданған «Фрам» кемесінің атымен аталған). Елена Фараго – балалар жазушысы және ақын. Ион Агэрбичеану – жазушы, сонымен қатар саясаткер, теолог және грек-католик діни қызметкері. Гала Галакцион – Шығыс православие діни қызметкері және теолог. Осы дәуірдің басқа әдеби тұлғаларына Михаил Себастиан, Ионель Теодореану, Панайт Истрати, Гиб Михайеску, Отилия Казимир және Джордже Топирчану жатады.

Соғыстан кейінгі әдебиет

Мариан Преда екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Румынияның ең маңызды романистерінің бірі саналады. Оның "Моромети" романы соғысқа дейінгі Румыниядағы қарапайым шаруа отбасының өмірі мен қиындықтарын, сондай-ақ Румынияда коммунизмнің орнауы кезеңіндегі жағдайларын көрсетеді. Оның ең маңызды кітабы – "Cel mai iubit dintre pământeni" ("Жер бетіндегі ең жақсы көрілген адам"), ол коммунистік қоғамның қатыгез суретін салады. Захария Станку өзінің тұңғыш маңызды романы "Desculț" ("Жалаңаяқ") атты туындысын 1948 жылы жариялады. Ең белгілі ақындардың қатарында Ничита Станеску, Марин Сореску, Ана Бландиана, Леонид Димов және Штефан Августин Дойнаш бар. Бұл дәуірдегі маңызды романистердің бірі – Раду Тюдоран. Румыниядан тыс жерлерде Эжен Ионеско мен Эмиль Чиран ұлттық мәдениеттің ең жоғары деңгейдегі өкілдері болды. Ионеско – абсурд театрының көрнекті драматургтерінің бірі. Оның пьесалары тек ең қарапайым жағдайларды паш етумен ғана шектелмейді, сонымен қатар адамның жалғыздығы мен өмірдің мәнсіздігін айқын көрсетеді. Чиран – жазушы және философ.