Кіріспе

Әдеби жалғандық

Велес кітабы (сондай-ақ: Veles Book, Vles book, Vles kniga, Vlesbook, Isenbeck's Planks, Велесова книга, Велесова књига, Велес книга, Книга Велеса, Дощечки Изенбека, Дощьки Изенбека) – ежелгі славян діні мен тарихының мәтіні деп есептеліп, ағаш тақтайшаларға жазылған әдеби жалғандық. Онда тарихи оқиғалар мен діни үзінділер, соның ішінде нұсқаулық, әдептік сипаттағы мәтіндер кездеседі. Кітапта болған деп айтылатын оқиғалар туралы баяндалған, егер олар шын болса, ең ертесі б.з.д. VII ғасырға, ал соңғысы б.з. IX ғасырына дейін жететін болар еді. Кітап 1919 жылы табылған, ал 1941 жылы жоғалған деп хабарланады. Ғалымдардың көпшілігі бұл кітаптың 1940-1950 жылдары немесе, азырақ ықтимал, 19 ғасырдың басында жасалған жалған екеніне сенеді. Мұның ең шешуші дәлелі – мәтіннің тілі, ол әртүрлі қазіргі славян тілдерінің қоспасынан тұрады, онда қате және ойдан шығарылған тілдік формалар бар және тұрақты грамматикасы жоқ. Сонымен қатар, кітаптың әртүрлі қазіргі басылымдарында мәтіннің әртүрлі нұсқалары кездеседі. Дегенмен, кейбір славян неопагандары оны қасиетті мәтін ретінде пайдаланады.

Аутентиктілігі

Мифологиялық зерттеулер және славян тіл білімі саласында маманданған ғалымдардың көпшілігі (мысалы, Борис Рыбаков, Андрей Зализняк, Лео Клейн және барлық ресейлік академиялық тарихшылар мен лингвистер) оны жалған деп санайды. Бұл ғалымдардың пікірінше, кітапты мұқият талдау көрсеткендей, ол 20 ғасырда жазылған. Кітаптың тарихын сенімді түрде тек 1950 жылдардың ортасына дейін, яғни көшірмесі мен тақтайшаның бірінің суреті алғаш рет Сан-Францискодағы орыс эмигранттарының газетінде пайда болған кезге дейін ғана анықтауға болады. Бірнеше ғалым кітаптың барлық бөлігі осы газеттің редакторлары мен кейіннен кітапты тапқанын мәлімдеген Юрий Миролюбовтың бірлескен еңбегі екенін айтады. Ал басқалары кітаптың өзі немесе қолжетімді жалғыз тақтайшаның 19 ғасырдың басында орыс коллекционері және жалғандама жасаушы Александр Сулакадзевпен жасалғанын санайды. Кітап көбінесе славян тілінде жазылған. Сәйкесінше, кітаптың мәтінінің үлкен бөлігі қазіргі әліпбиге аударғаннан кейін, қазіргі славян тілдерін білетін адамдар (біраз қиындықпен болса да) оқи алады. Дегенмен, кәсіби лингвистер мен тарихшылар, әсіресе көне славян тілінің мамандары, оның тілінің көптеген ерекшеліктеріне күмәнмен қарайды: сөздік қоры (қазіргі немесе ортағасырлық славян сөздері кейде ескі эквиваленттерінің орнына қате пайдаланылады), орфография, фонетика (мұрынды дауыстылардың айқын көріністері, әртүрлі жерлерде поляк және серб үлгілерін ұстанады, азайтылған дауыстыларды ретсіз басқару және т.б.), грамматика (көне славян тілдерімен үйлеспейтін грамматикалық формалар, мағынасы бір-біріне қайшы келетін жұрнақтардың үйлесімдері) және т.б. Бұл белгілер мәтіннің ежелгі славян тілін үстірт білетін біреумен "жасартылғанын" және тұрақты грамматикалық жүйе болмағандықтан оны толыққанды аудару мүмкін емес екенін көрсетеді. Филолог О. В. Твороговтың айтуынша:

Украинада академиялық ғалымдар кітаптың жалған екендігіне келіссе де, ол саясаткерлер арасында кең танымал болды, олар оны шынайы деп санайды және ол украин этносын құруға қатысты маңызды тарихи фактілерді сипаттайды деп сенді. Атап айтқанда, Левко Лукьяненко Велес кітабын тарихи құжат ретінде келтірді. 1999 жылы кітап Украинаның жоғары мектеп бағдарламасына әдебиеттік және тарихи шығарма ретінде енгізілді. Бұл шешім академиялық ортада дау тудырса да, 2008 жылға дейін кітап бағдарламада сақталды.

Миролюбовтың айтуынша кітаптың ашылу тарихы

1919 жылы Ақ әскердің лейтенанты Федор Артурович Изенбек Харьков (Украина) маңындағы Куракин үйінен тоналған ағаш тақтайшаларды, оларға түсініксіз жазумен жазылған, тапты. Әскер жеңілгеннен кейін Изенбек Белградқа эмиграциялады, онда 1923 жылы ол тақтайшаларды Белград кітапханасы мен мұражайына сатуға әрекеттенді, бірақ сәтті болмады. 1925 жылы ол Брюссельде қоныстанды, онда тақтайшаларды Юрий Миролюбовқа берді, ол оларды тұңғыш рет жан-жақты зерттеді.

Тақталар

Тақталардың ені 38 см, биіктігі 22 см, ал қалыңдығы шамамен 0,5 см болған деп хабарланды. Тақталардың жиектері мен беттері тегіс емес, ал жоғарғы жағында тақталарды қосу үшін екі тесік бар. Мәтін тақталарға қашалған, содан кейін бояумен жабылған. Мәтінге түзу және шамалы параллель сызықтар салынған, әріптердің жоғарғы бөліктері осы сызықтармен сәйкестендірілген. Мәтін сызықтардың үстінен емес, астынан жазылған. Әріптердің мөлшері мен пішіні әртүрлі, яғни мәтінді бірнеше адам жазған болуы мүмкін. Кейбір тақталар ішінара немесе толығымен шіріген.

Мазмұны

Велес кітабында б.з.б. 10 ғасырда ("Эрманариктен 13 жүз жыл бұрын") славян тайпалары "теңізден тыс жеті өзеннің жерінде" (мүмкін, Семиречье, оңтүстік-шығыс Қазақстан) өмір сүрген. Кітап славяндардың Сирия арқылы және ақырында Карпат тауларына көшіп-қонуын баяндайды. Осы кезеңде олар қысқа мерзімге "Набсур" патшаның (Набонасар?) құлдығына түскен. Олар б.з.б. V ғасырда ("Дирден он бес жүз жыл бұрын") Карпат тауына қоныстанған. Бірнеше ғасырлар көп қозғалыссыз өткен сияқты. IV ғасыр егжей-тегжейлі сипатталған: осы уақытта славяндар готтармен, ғұндармен, гректермен және римдіктермен бірнеше соғыс жүргізген. Ерманарх және оның туыстары туралы көптеген сілтемелер кездеседі (Бұл Велес кітабының осы бөлігін көптеген еуропалық аңыздар мен сағаларда айтылған Джонакрдың ұлдары туралы оқиғамен бірдей тарихи контекстке қояды). Славяндар соңында жеңіске жеткен. V-IX ғасырлар аралығы қысқаша сипатталған; хазарлар мен болгарлар есімдері аталады. Кітап славян жерлерінің құлдырауымен және нормандықтардың билігіне өтуімен аяқталады.

2/B тақтайша

Бізді орманға шегініп, аңшы-балықшы болып өмір сүруге мәжбүр етті. Осылайша біз қауіптен қашуға мүмкіндік алдық. Бір қараңғылықтан аман қалдық және барлық жерде қалалар мен үйлер салуға кірістік. Екінші қараңғыдан кейін үлкен аяз болды, біз оңтүстікке қарай көштік, себебі көптеген жерлерде шөп өсті. Содан кейін Римдіктер мал-мүлігімізді жақсы бағамен алып, сөздеріне берік болды. Біз оңтүстік жайылымдарына барып, көптеген мал бақтық.

7/А-дан

Жауларымыз бізден кем, себебі біз рустармыз, ал олар – емес.