Ежелгі славян әліпбиі: Глаголица тарихы

Кіріспе

Ең көне белгілі славян алфавиті

Глаголиттік жазу (,/ɡ//l//æ//ɡ//ə/'/l//ɪ//t//ɪ//k/, , glagolitsa) – ең көне белгілі славян алфавиті. Оны 9 ғасырда Салоникалық Кирилл атты монахтың ескі шіркеу славян тіліне қасиетті мәтіндерді аудару мақсатымен жасағаны қабылданған. 863 жылы Византия императоры III Михаил оны және оның бауыры Мефодийді Ұлы Моравияға христиан дінін тарату үшін жіберді. Кирилл мен Мефодий қайтыс болғаннан кейін олардың шәкірттері қуылды және Бірінші Болгар империясына көшті. Грек әліпбиін қолданған Преслав әдеби мектебінің жазушылары глаголиттік әріптерді сіңіріп, кириллицаны біртіндеп дамытты, ол аталған аймақта глаголитті ығыстырды. Глаголит Хорватия Корольдігінде латынмен бірге, ал 14 ғасырға дейін Кириллицамен бірге Екінші Болгар империясы мен Сербия империясында қолданылды. Кейін ол криптографиялық мақсаттарда пайдаланылды. Глаголит Киев Русі мен Богемия Корольдігіне де тарады, бірақ 12 ғасырда оның қолданылуы азайды. Дегенмен, бұрынғы территориядағы кейбір қолжазбаларда ғасырлар бойы глаголиттік қосымшалар сақталды. Ол Дукля мен Захлумияға да тарады, одан Верона маркасына жетті, онда Инвеституралық дау латын дінінің басшыларының қарсылығынан қорғады және Истрияда бекінуге мүмкіндік берді, содан кейін жақын жерлерге тарады. Ол сол жерде және Далмацияға дейін 20 ғасырға дейін шіркеу славян тілінде, сондай-ақ оның таралу аймағында, Босния, Славония және Карниола сияқты жерлерге дейін созылған, тұрмыстық жазу ретінде де қолданылды. Прага мен Краковта 14-15 ғасырлардағы және Путнадағы 16 ғасырлардағы эксклавтар да болды. Оның авторы Кирилл екені ұмытылып, Истриядағы ерте бенедиктин жатақтарындағылар оны әдейі түрде Папаның бекітілуін алу үшін әулие Иеронимге жатқызды. Бұл әрекет ақыры сәтті аяқталды, бірақ жекелеген епископтардың шектеулері мен қуғындары Папа IV Иннокентий оны ресми мойындағаннан кейін де жалғасты. Бұл жазудың өміршеңдігіне көп әсер етпеді, ол бастапқы дөңгелектелген глаголиттік түрінен бұрышты глаголиттік түріне және нотариаттық мақсаттар үшін жасалған курсивтік түріне айналды. Бірақ Османдық шапқындары жазуды континенттік халқының көп бөлігінен айырды, ал Контрреформация салдарынан оның қолданылуы Истрия мен Загреб епархиясында шектелді, глаголиттік жинақтағы жалғыз баспахана жабылды, бұл латын және кириллицаға көшуге әкелді. Нәтижесінде континенттік аймағының көп бөлігінде жазулы жазу ретінде біртіндеп жойылуына, сондай-ақ Крк аралы мен Задар архипелагы сияқты оқшауланған аймақтарда глаголиттік мәтіндерді көшіру үшін ортағасырлық жазу дәстүрінің ерекше кеш сақталуына себеп болды. Propaganda Fide ақырында глаголиттік кітаптарды басып шығаруды қайта бастады, бірақ өте аз томдар жарық көрді, сондықтан глаголиттік әдеби шығармалардың көпшілігі 18 ғасырдың соңына дейін қолмен жазылып, көшіріліп келді. Еуропаның негізгі жазуларының ішінде тек араб жазуы ғана осы жағынан салыстыруға болады. 19 ғасырдың басында Бірінші француз және Австрия империяларының саясаты жазуды заңды мәртебесіз қалдырды және оның соңғы білім беру орталықтары жойылды, сонымен қатар курсивтік түрін оқу кезінде қолданған бірнеше семинарияларда жазудың әлсіреуіне байланысты тез төмендеуге әкелді. Бірақ славяндықтар жазуды тауып, Кирилл ойлап тапқан түпнұсқа жазу ретінде бекіткен кезде, глаголиттік белгілі бір зиялы даирәлерде жаңа мақсаттарға ие болды, ал аз сандағы діни қызметкерлер оның литургиялық қолданылуын сақтап қалу үшін күресті, қиындықтарға тап болды, бірақ ақыры оның аумағы 20 ғасырдың басында кеңейгенге дейін жетті. Латын тіліндегі аудармалар мен транслитерациялар осы кезеңде миссалдың мәселесі оның Ватикан II-ге дейінгі онжылдықтарда құлдырауына әкелді, оның жергілікті тілдің жариялануы глаголитті тұрақты пайдалануды бірнеше монастырлар мен академиялық мекемелерге шектеудің әсерін тигізді, сонымен қатар аз сандағы энтузиасттар, олардың саны әдебиетте жазудың таралуымен өсіп, азайып кетті, бірақ Хорватия Тәуелсіздігіне дейінгі және кейінгі жылдары пәк және ұлтшыл шеңберлерде және тағы да кеңінен Интернетпен өсті.

The Glagolitic script (,/ɡ//l//æ//ɡ//ə/'/l//ɪ//t//ɪ//k/, , glagolitsa) is the oldest known Slavic alphabet. It is generally agreed that it was created in the 9th century for the purpose of translating liturgical texts into Old Church Slavonic by Saint Cyril, a monk from Thessalonica. He and his brother Saint Methodius were sent by the Byzantine Emperor Michael III in 863 to Great Moravia to spread Christianity there. After the deaths of Cyril and Methodius, their disciples were expelled and they moved to the First Bulgarian Empire instead. The Cyrillic alphabet, which developed gradually in the Preslav Literary School by Greek alphabet scribes who incorporated some Glagolitic letters, gradually replaced Glagolitic in that region. Glagolitic remained in use alongside Latin in the Kingdom of Croatia and alongside Cyrillic until the 14th century in the Second Bulgarian Empire and the Serbian Empire, and later mainly for cryptographic purposes. Glagolitic also spread to the Kievan Rus' and the Kingdom of Bohemia, though its use declined there in the 12th century, although some manuscripts in the territory of the former retained Glagolitic inclusions for centuries. It had also spread to Duklja and Zachlumia, from which it reached the March of Verona where the Investiture Controversy afforded it refuge from the opposition of Latin rite prelates, and allowed it to entrench itself in Istria, spreading from there to nearby lands. It survived there and as far south as Dalmatia without interruption into the 20th century for Church Slavonic in addition to its use as a secular script in parts of its range, which at times extended into Bosnia, Slavonia, and Carniola, in addition to 14th 15th century exclaves in Prague and Kraków, and a 16th century exclave in Putna. Its authorship by Cyril was forgotten, having been replaced with an attribution to St. Jerome by the early Benedictine adopters of Istria in a bid to secure the approval of the papacy. The bid was ultimately successful, though sporadic restrictions and repressions from individual bishops continued even after its official recognition by Pope Innocent IV. These had little effect on the vitality of the script, which evolved from its original Rounded Glagolitic form into an Angular Glagolitic form, in addition to a cursive form developed for notary purposes. But the Ottoman conquests left the script without most of its continental population, and as a result of the Counter Reformation its use was restricted in Istria and the Diocese of Zagreb, and the only active printing press with a Glagolitic type was confiscated, leading to a shift towards Latinic and Cyrillic literacy when coupled with the Tridentine requirement that priests be educated at seminaries. The result was its gradual death as a written script in most of its continental range, but also the unusually late survival of medieval scribal tradition for the reproduction of Glagolitic texts in isolated areas like the island of Krk and the Zadar Archipelago. Although the Propaganda Fide would eventually resume printing Glagolitic books, very few titles were published, so the majority of Glagolitic literary works continued to be written and copied by hand well into the 18th century. Of the major European scripts, only the Arabic script is comparable in this regard. In the early 19th century, the policies of the First French Empire and Austrian Empire left the script without legal status and its last remaining centers of education were abolished, concurrent with the weakening of the script in the few remaining seminaries that used the cursive form in instruction, resulting in a rapid decline. But the when Slavicists discovered the script and established it as the original script devised by Cyril, Glagolitic gained new niche applications in certain intellectual circles, while a small number of priests fought to keep its liturgical use alive, encountering difficulties but eventually succeeding to the point that its area expanded in the early 20th century. Latinic translations and transliterations of the matter of the missal in this period led to its decline in the decades before Vatican II, whose promulgation of the vernaucular had the effect of confining regular use of Glagolitic to a few monasteries and academic institutions, in addition to a small population of enthusiasts, whose numbers grew and shrank with the prevalence of the script in literature, but grew exponentially in pious and nationalist circles in the years leading up to and following Independence of Croatia, and again more broadly with the Internet.

Атауы мен этимологиясы

Глаголиттік сөз нео-латын тіліндегі glagoliticus және хорват тіліндегі glagoljica сөздерінен шыққан, көне шіркеу славян тіліндегі ⰳⰾⰰⰳⱁⰾⱏ (glagolŭ) сөзі "айту" немесе "сөз" деген мағынаны білдіреді. Глаголит әрпі бір кезде қолданылған аймақтарда қазір сөйленетін тілдерде мынадай атауларға ие: болгар, македон және орыс тілдерінде глаголица (glagolitsa немесе glagolica деп латыншаға аударылады); хорват және серб тілдерінде глаголица; украин тілінде глаголиця (хлахолиция); чех тілінде hlaholice; словак тілінде hlaholika; поляк тілінде głagolica; және словен тілінде glagolica.

Шығу тегі

Халық арасында осы әріптерді жасау қасиетті Кирилл мен Мефодийге байланыстырылады, олар христиан дінін таратуды жеңілдету үшін оларды жасаған болуы мүмкін. Алғашқы әріптер славян тілдерінің географиялық Македониядағы (Фессалониканың Византиялық аймағы) диалекттеріне бейімделген деп саналады. Бұл тілдің сөздерін грек немесе латын әліпбиімен жазу қиын болды. Алғашқы глаголит әліпбиінде қанша әріп болғаны белгісіз, бірақ ол грек әліпбиіне ұқсас болған болуы мүмкін. Бүгінде белгілі 41 әріпке грек тіліне тән емес дыбыстарды білдіретін әріптер де кіреді, оларды қасиетті Кирилл қосыған болуы мүмкін, сондай-ақ 12-шы ғасырда кириллицаның ықпалымен глаголит әліпбиінің басымдығын жоғалту кезінде қосылған лигатуралар да бар. Кейінірек қасиетті Кирилл мен Мефодий деп аталатын Фессалоникадан келген екі бауырлас 862 жылы Византия императорының бұйрығымен, князь Растиславтың өтініші бойынша Ұлы Моравияға жіберілді. Князь Растислав өзінің елінің Шығыс франк дін қызметкерлеріне тәуелділігін азайтуды қалады. Глаголит әліпбиі, оның шығу тегіне қарамастан, 863-885 жылдар аралығында мемлекеттік және діни құжаттар мен кітаптарда, сондай-ақ миссионерлер құрған Ұлы Моравия академиясында (Veľkomoravské učilište) қолданылды, онда олардың ізбасарлары білім алды. 19-шы ғасырда Иерусалимде табылған Киев Мүссалы 10-шы ғасырға жатсады. 885 жылы папа Стефан V латын немесе грек тілдерінен басқа тілдерде христиан қызметтерін тарату мен оқуға тыйым салатын паптық бұйрық шығарды. Шамамен сол уақытта Франк империясының мүддесін қорғайтын I Светоплюк Кирилл мен Мефодийдің шәкірттерін қуғынға түсіріп, Ұлы Моравиядан қуды. 886 жылы Нитраның шығыс франк епискобы Вихинг осы жазуды тыйым салып, Мефодийдің 200 ізбасарын, көбінесе бастапқы академияның студенттерін түрмеге қамады. Кейін олар таратылды немесе, кейбір деректерге сәйкес, франктар оларды құл ретінде сатты. Алайда, олардың көптегені, соның ішінде қасиетті Наум, Климент, Ангеляр, Сава және Горазд Бірінші Болгар империясына жетті және Борис I-нің тапсырмасымен болашақ дін қызметкерлерін славян тілінде оқытуға және тәрбиелеуге жіберілді. 865 жылы Болгарияда христиан діні қабылданғаннан кейін діни рәсімдер мен қасиетті литургия Византия империясынан келген дін қызметкерлері грек тілінде Византиялық тәртіп бойынша жүргізілді. Византияның күшейіп бара жатқан ықпалынан және мемлекет әлсіреп бара жатқанынан қорқып, Борис славян әліпбиі мен тілін шіркеуде қолдануды Болгар империясының Византия Константинополінен тәуелсіздігін сақтаудың жолы ретінде қарастырды. Борис шараларының нәтижесінде Охридте және Преславта екі академия құрылды.

The creation of the characters is popularly attributed to Saints Cyril and Methodius, who may have created them to facilitate the introduction of Christianity. It is believed that the original letters were fitted to Slavic dialects in geographical Macedonia specifically (the Byzantine theme of Thessalonica). The words of that language could not be easily written by using either the Greek or Latin alphabets. The number of letters in the original Glagolitic alphabet is not known, but it may have been close to its presumed Greek model. The 41 letters known today include letters for non Greek sounds, which may have been added by Saint Cyril, as well as ligatures added in the 12th century under the influence of Cyrillic, as Glagolitic lost its dominance. The two brothers from Thessaloniki, who were later canonized as Saints Cyril and Methodius, were sent to Great Moravia in 862 by the Byzantine emperor at the request of Prince Rastislav, who wanted to weaken the dependence of his country on East Frankish priests. The Glagolitic alphabet, however it originated, was used between 863 and 885 for government and religious documents and books and at the Great Moravian Academy (Veľkomoravské učilište) founded by the missionaries, where their followers were educated. The Kiev Missal, found in the 19th century in Jerusalem, was dated to the 10th century. In 885, Pope Stephen V issued a papal bull to restrict spreading and reading Christian services in languages other than Latin or Greek. Around the same time, Svatopluk I, following the interests of the Frankish Empire, persecuted the students of Cyril and Methodius and expelled them from Great Moravia. In 886, an East Frankish bishop of Nitra named Wiching banned the script and jailed 200 followers of Methodius, mostly students of the original academy. They were then dispersed or, according to some sources, sold as slaves by the Franks. However, many of them, including Saints Naum, Clement, Angelar, Sava and Gorazd, reached the First Bulgarian Empire and were commissioned by Boris I of Bulgaria to teach and instruct the future clergy of the state in the Slavic language. After the adoption of Christianity in Bulgaria in 865, religious ceremonies and Divine Liturgy were conducted in Greek by clergy sent from the Byzantine Empire, using the Byzantine rite. Fearing growing Byzantine influence and weakening of the state, Boris viewed the introduction of the Slavic alphabet and language into church use as a way to preserve the independence of the Bulgarian Empire from Byzantine Constantinople. As a result of Boris' measures, two academies, one in Ohrid and one in Preslav, were founded.

Скрипттің таралуы

Одан кейін студенттер басқа жерлерге барып, әліпбилерін таратуды жалғастырды. 886 жылы Ұлы Моравиядан қуылған екі апостолдың шәкірттері, әсіресе Охридтік Климент және Әйет Наум, Балқандағы Бірінші Болгар империясына глаголит әліпбиін әкелді және Болгардың Борис I-і тарапынан қабылданып, ресми түрде қолдауға ие болды. Бұл екі әдеби мектептің құрылуына әкелді: Преслав әдеби мектебі және Охрид әдеби мектебі. Кейбіреулері Хорватияға (Далмацияға) барды, онда төртбұрышты түрі пайда болды және глаголит ұзақ жылдар бойы қолданыста болды. 1248 жылы Папа Иннокентий IV Оңтүстік Далмациядағы хорваттарға өз тілдерін және осы жазуын Рим ритуалында қолдануға ерекше құқық берді. Ресми түрде Сень епископы Филиппке берілген, глаголит литургиясын қолдануға рұқсат (латын тілінде емес, византиялық ритуалдың орнына славян тілінде орындалатын Рим ритуалы), іс жүзінде барлық хорват жерлеріне, әсіресе Адриатика жағалауына тарады. Римде бірнеше глаголит миссалдары жарияланды. Бұл тілді қолдану 1886-1935 жылдар аралығында басқа славян аймақтарына да рұқсат етілді. Миссалдарда глаголит жазуы ақырында латын әліпбиімен алмастырылды, бірақ миссада славян тілінің қолданылуы жалғасты, содан кейін ол қазіргі заманғы тілдермен алмастырылды. 9 ғасырдың соңында Мефодийдің осы шәкірттерінің бірі – Әйет Наум, Плиска әдеби мектебінің (көбінесе Преслав әдеби мектебі деп аталады, онда болгар астанасы мектеппен бірге 893 жылы көшірілді) негізін қалаушылардың бірі, глаголит басымдығын жақтаушылардың пікірінше, орта ғасырларда глаголитті толықтай ығыстырған кириллицаны «жасауға» немесе оны кеңінен қабылдауға үлкен үлес қосты. Кирилл әліпбиі сол кездегі грек әліпбиінен алынған, славян тілдеріне тән дыбыстарды көрсету үшін қосымша әріптермен толықтырылған (мысалы, ш, ц, ч, ъ, ь, ѣ), бұл әріптер глаголит әліпбиінен шыққан болуы мүмкін. 893 жылы Борис шақырған көрнекті тұлғалардың кеңесінде кириллицаны қолдау туралы шешім қабылданды, бұл Болгар мемлекетінің Плиска және Охридтегі екі әдеби орталығы арасында әліпбилік айырмашылыққа әкелді. Батыс бөлігінде глаголит әліпбиі бастапқыда басым болды. Алайда, келесі екі ғасырда, әсіресе Бірінші Болгар империясының Византияға құлауынан кейін, глаголиттің ондағы қолданылуы біртіндеп тоқтатылды. Дегенмен, 14 ғасырдың соңына дейін болгар кирилл қолжазбаларында глаголит әліпбиімен жазылған жекелеген сөздер мен бөлімдер кездеседі. Охрид академиясының кейбір студенттері Богемияға барды, онда 10 және 11 ғасырларда алфавит басқа жазулармен бірге қолданылды. Глаголит әліпбиінің Венд крестоностарын алдында Копник герцогтығында қолданылғаны белгісіз, бірақ Киев Русінде қолданылғаны мәлім. Глаголиттің басқа да қолданылуы қазіргі Польшаның оңтүстігінде (Висла герцогтығы / Ақ хорваттар мемлекеті) және Транскарпатия аймағында болған деп болжанады.

From there, the students travelled to other places and spread the use of their alphabet. Students of the two apostles who were expelled from Great Moravia in 886, notably Clement of Ohrid and Saint Naum, brought the Glagolitic alphabet to the First Bulgarian Empire on Balkans and were received and accepted officially by Boris I of Bulgaria. This led to the establishment of the two literary schools: the Preslav Literary School and the Ohrid Literary School. Some went to Croatia (Dalmatia), where the squared variant arose and where Glagolitic remained in use for a long time. In 1248, Pope Innocent IV granted the Croatians of southern Dalmatia the unique privilege of using their own language and this script in the Roman Rite liturgy. Formally granted to bishop Philip of Senj, permission to use the Glagolitic liturgy (the Roman Rite conducted in the Slavic language instead of Latin, not the Byzantine rite), actually extended to all Croatian lands, mostly along the Adriatic coast. The Holy See had several Glagolitic missals published in Rome. Authorization for the use of this language was extended to some other Slavic regions between 1886 and 1935. In missals, the Glagolitic script was eventually replaced with the Latin alphabet, but the use of the Slavic language in the Mass continued, until replaced by modern vernacular languages. At the end of the 9th century, one of these students of Methodius – Saint Naum, one of the founders of the Pliska Literary School (commonly known as the Preslav Literary School, where the Bulgarian capital, along with the school, was transferred to in 893) – is often credited, at least by supporters of glagolitic precedence, for the "creation" or wider adoption of the Cyrillic script, which almost entirely replaced Glagolitic during the Middle Ages. The Cyrillic alphabet is derived from the Greek alphabet used at that time, with some additional letters for sounds peculiar to Slavic languages (like ⟨ш⟩, ⟨ц⟩, ⟨ч⟩, ⟨ъ⟩, ⟨ь⟩, ⟨ѣ⟩), likely derived from the Glagolitic alphabet. The decision by a great assembly of notables summoned by Boris in the year 893 in favor of Cyrillic created an alphabetical difference between the two literary centres of the Bulgarian state in Pliska and Ohrid. In the western part the Glagolitic alphabet remained dominant at first. However, subsequently in the next two centuries, mostly after the fall of the First Bulgarian Empire to the Byzantines, Glagolitic gradually ceased to be used there at all. Nevertheless, particular passages or words written with the Glagolitic alphabet appeared in Bulgarian Cyrillic manuscripts till the end of the 14th century. Some students of the Ohrid academy went to Bohemia where the alphabet was used in the 10th and 11th centuries, along with other scripts. It is not clear whether the Glagolitic alphabet was used in the Duchy of Kopnik before the Wendish Crusade, but it was certainly used in Kievan Rus'. Another use of Glagolitic is presumed in now southern Poland (Duchy of Vistula/White Croats state) and the Transcarpathia region.

Хорватиядағы тіршілік ету және қолдану

Хорватияда 12 ғасырдан бастап глаголиттік жазулар көбінесе жағалау аймақтарында пайда болды: Истрия, Приморье, Кварнер және Кварнер аралдары, әсіресе Крк, Крес және Лошин; Далмация, Задар аралдарында, сондай-ақ ішкі Лика мен Крбавада, Купа өзеніне дейін, тіпті Медзимурье мен Словенияға дейін табылған. Хрвоєнің 1404 жылғы Миссалы Сплитте безендірілді және ол хорват глаголиттік кітаптарының ең әдемілерінің бірі саналады. 1483 жылғы Missale Romanum Glagolitice – хорват тілінде басылған алғашқы глаголиттік кітап. Бұрын хорватиядағы глаголица тек осы аймақтарда ғана кездесетін деп есептелді. Бірақ 1992 жылы Славониядағы Орлява өзені бойындағы шіркеулерде глаголиттік жазулардың табылуы (Бродский Дреновац, Ловчич және басқа да шіркеулерде) бұл көріністі түгелдей өзгертті, глаголиттік әліпбидің Славониядан да тарағанын көрсетті. Ерекше жағдайларды ескерсек, глаголиттік жазу 12 ғасырдан кейін хорват жерлерінде ғана негізгі жазу түрі ретінде сақталды, бірақ 14 ғасырда Прагадағы Эммаус бенедиктиндік монастыры арқылы Батыс славян аймағына қайта енгізуге әрекет жасалды, ол 15 ғасырға дейін сақталды, глаголиттік жазумен соңғы қолжазба 1450–1452 жылдарға жатады. Оның арнайы мақсаттарда қолданылуы кейбір кириллицалық аймақтарда жалғасты, мысалы, Болоньялық Забурда (1230–1241), Синодальная 895 Менайонда (1260), РПК 312 Евангелиесінде (13 ғасыр), Каракалу Епистоляриясында (13 ғасыр), НБКМ 933 Триодионда (13 ғасыр), Скопье 1511 Октоэхосында (13 ғасыр), BRAN 4.9.39 Мисцеланиясында (13 ғасыр), Хиландар Хризорасында (13–14 ғасырлар), Мазурин 1698 Пандекттерінде (13–14 ғасырлар), Софиялық Забурда (1337), SANU 55 Епистоляриясында (1366–1367), RNB F.п. I.2 Забурда (14 ғасыр), Чаяниче Евангелиесінде (14 ғасырдың соңы), Радосав Мисцеланиясында (1444–1461), Прага НМ IX. F.38 Забурда (18 ғасыр) және 15-16 ғасырлардағы Мәскеу мен Ресейдегі Пайғамбарларға түсініктемелермен жазылған көптеген қолжазбалардың басында. Кириллица әлемінде кейінірек қолданылуы криптографиялық мақсаттар үшін болды, мысалы, Крушедоль Мисцеланиясында (15 ғасыр), RNB F.п. I.48 Прологта (1456), Пискарев 59 Исакта (1472), Щукин 511 Мисцеланиясында (1511) және Хлудов Ізгі хабарында (17–18 ғасырлар). Глаголиттік минускул жазуының дамуы және оның қатар жүрген шаршы маюскул жазуымен байланысы жеткілікті жарияланбаған, бірақ екеуінің арасында өзара қарым-қатынас қалыптасты; маюскул жазулар көбінесе жазулар мен жоғары литургиялық мақсаттар үшін, ал минускул діни және әдебиеттік құжаттарда қолданылды. Проблемалы ерте славян жазуларын ескермесек, хорват-осман соғыстарынан бұрын глаголиттік жазудың кең таралған аймағы шамамен сол кездегі шакавия диалектісінде сөйлейтін аймаққа сәйкес келді, сондай-ақ Загреб епископтығының ішіндегі кейбір іргелес кавкавия аймақтарына дейін. Сондықтан литургиялық тіл мен жазуға жергілікті тілдің әсері көбінесе шакавиялық субдиалектілерден туындайды, бірақ Оңтүстік шакавия тілінде сөйлейтіндер көбінесе кириллицаны қолданды, глаголица тек кейбір приходтарда жоғары литургиялық жазу ретінде қолданылды, 18 ғасырда Сплитте глаголиттік семинария ашылғанға дейін, Кучиће Vinišće приходында болған уақыттан басқа.

In Croatia, from the 12th century, Glagolitic inscriptions appeared mostly in littoral areas: Istria, Primorje, Kvarner, and Kvarner islands, notably Krk, Cres, and Lošinj; in Dalmatia, on the islands of Zadar, but there were also findings in inner Lika and Krbava, reaching to Kupa river, and even as far as Međimurje and Slovenia. Hrvoje's Missal from 1404 was illuminated in Split, and it is considered one of the most beautiful Croatian Glagolitic books. The 1483 Missale Romanum Glagolitice was the first printed Croatian Glagolitic book. It was believed that Glagolitsa in Croatia was present only in those areas. But, in 1992, the discovery of Glagolitic inscriptions in churches along the Orljava river in Slavonia totally changed the picture (churches in Brodski Drenovac, Lovčić, and some others), showing that use of the Glagolitic alphabet was spread from Slavonia also. Sporadic instances aside, Glagolitic survived beyond the 12th century as a primary script in Croatian lands alone, although from there a brief attempt at reintroduction was made in the West Slavic area in the 14th century through the Emmaus Benedictine Monastery in Prague, where it survived well into the 15th century, the last manuscript with Glagolitic script dating to 1450–1452. Its use for special applications continued in some Cyrillic areas, for example in the Bologna Psalter (1230 1241), the Sinodalna 895 Menaion (1260), the RPK 312 Gospel (13th), the Karakallou Epistolary (13th), the NBKM 933 Triodion (13th), the Skopje 1511 Octoechos (13th), the BRAN 4.9.39 Miscellany (13th), the Hilandar Chrysorrhoas (13th/14th), the Mazurin 1698 Pandects (13th/14th), the Sofia Psalter (1337), the SANU 55 Epistolary (1366–1367), the RNB F.п. I.2 Psalter (14th), the Čajniče Gospel (late 14th), the Radosav Miscellany (1444–1461), the Prague NM IX. F.38 Psalter (18th) and in the initials of many manuscripts of the Prophets with Commentary dating to the late 15th and early 16th centuries from Muscovy and Russia. Most later use in the Cyrillic world was for cryptographic purposes, such as in the Krushedol Miscellany (15th), the RNB F.п. I.48 Prologue (1456), the Piskarev 59 Isaac (1472), the Shchukin 511 Miscellany (1511) and the Hludov Gospel (17th/18th). The early development of the Glagolitic minuscule script alongside the increasingly square majuscule is poorly documented, but a mutual relationship evolved between the two varieties; the majuscule being used primarily for inscriptions and higher liturgical uses, and the minuscule being used in both religious and secular documents. Ignoring the problematic early Slavonian inscriptions, the use of the Glagolitic script at its peak before the Croatian Ottoman wars corresponded roughly to the area that spoke the Chakavian dialect at the time, in addition to some adjacent Kajkavian regions within the Zagreb bishopric. As a result, vernacular impact on the liturgical language and script largely stems from Chakavian sub dialects, although South Chakavian speakers mostly used Cyrillic, with Glagolitic only in certain parishes as a high liturgical script until a Glagolitic seminary was opened in Split in the 18th century, aside from a period of time in the parish of Kučiće Vinišće.

Хорватиядағы құлдырау

Осман империясының 15- және 16-ғасырларда Хорватияға қайта-қайта шабуылдары жазудың сақталуына алғашқы маңызды қауіп төндірді. Контрреформация, сондай-ақ басқа факторлардың салдарынан, 16-17-ғасырларда Истрияда және Загреб архиепископтығында глаголит жазуы қысымға ұшырады. Жағалаудағы қалалар мен аралдардың латыншалау процесі ұзаққа созылды, онда Крк нотариустары 19-ғасырдың басына дейін осы жазуды қолданды. Аталған аралдағы ауылдық бөлімдердің білім беруі жазудың Наполеон әкімшілігімен жойылғаннан кейін де сақталуын қамтамасыз етті. 19-ғасырдың үшінші онжылдығына дейін жаңадан кірушілер негізінен глаголит жазуымен білім алды. Бірақ білім беру орталықтарының болмауы салдарынан латын және итальян жазулары жылдам тарады, сондықтан 19-ғасырдың соңғы тоқсанынан бастап тек қана рәсімдік мақсаттар үшін аз ғана жазу қолданылды, ал көп ұзамай осы курсивті жазуды бірнеше ғалымдардан басқа ешкім оқи алмады.

Академиялық пікірталастар

Глаголиттік әліпби мен ертедегі кириллицаның арасындағы нақты қарым-қатынасы, олардың даму реті және бір-біріне тигізген әсері 19 ғасырдан бері славян зерттеулерінде кеңінен зерттелген, пікір таласы мен дау тудырған мәселе болып табылады.

Авторлық және атау нұсқалары

Бір кездегі кең тараған сенім бойынша, глаголитті IV ғасырда киелі Жером жасаған немесе қолданған, сондықтан әліпбиді кейде "иеронимдік" деп атаған. Ол сондай-ақ акрофониялық түрде "альфа" + "бета" сияқты үлгіде алғашқы екі әріптің аттарынан "азбука" деп аталды (сол атау кириллицаға да сілтеме жасай алады және кейбір қазіргі тілдерде ол жай ғана "әліппе" дегенді білдіреді). Ұлы Моравияның (қазіргі Словакия мен Моравия), Венгрияның, Словенияның және Славонияның славяндары сол кезде Словен деп аталған, бұл әліпби үшін "словен" атауына себеп болды. Бұл әліпбидің басқа, сирек кездесетін атаулары - Буквица (жалпы славян сөзі "буква" "хат" дегенді білдіреді, ал "ица" қосымшасы) және "иллириялық" (иллириялық (славян) тілі үшін анахронистік атауды қолдануға ұқсас). Орта ғасырларда Глаголица "Иеронимнің жазуы" деп те аталды, өйткені оның өнертабысын Иеронимге (342–429) жатқызған ортағасырлық аңыз (Хорватиялық жазушылар 13-ғасырда жасаған). Бұл аңыздың бір бөлігі Далмация мен Паннония шекарасындағы әулиенің туған жеріне негізделген. Ол "отандас" ретінде қарастырылды және анахронистік түрде сол этностық топқа тиесілі деп есептелді; бұл Далмациядағы әулиеге табынудың таралуына көмектесті және кейіннен ежелгі дәуірден бастап Шығыс Адриатика жағалауында славян қауымдастықтарының болуы туралы идеяны қолдауға пайдаланылды, бірақ аңыз, бәлкім, алдымен басқа себептермен енгізілген, мысалы, осы жазуды және славян литургиясын пайдалану үшін мықты діни негіздеме беру. Алайда бұл теория көпшілік арасында танымал болып, басқа елдерге тарады. 18 ғасырдың соңына дейін, Далмация мен Истрияда және көрші аралдарда қолданылған Глаголиттік жазу жүйесі, оның ішінде Киелі жазбалардың аудармасы, олардың бар болуына әйгілі шіркеу атасы Киелі Жеромға борышты деп таңғажайып, бірақ кең таралған пікір болды. Оны латын Вульгатасының авторы ретінде біле отырып, оны өзінің сөзімен Далмация мен Паннонияның шекарасында туылған деп санайды (ол кезде Далмация шекарасы Истрияға дейін созылғандығын есте ұстай отырып) – иллирийлік деп болжанады, Далмациядағы өзін-өзі стильдеген славян зиялылары оған глаголицаны ойлап табуды өте ертеден бастады, мүмкін, славян жазуын және славяндық қасиетті қызметті Рим иерархиясының қудалаулары мен тыйым салуларына қарсы сәтті қорғауға ниеттеніп, осылайша әйгілі Латын шіркеуінің ата-анасының пікірін пайдаланып, гректерден емес, Кирил мен Мефодийден мұраланған, бірақ белгісіз шіркеу рәсімдерін қорғауға тырысты. Біз Иеронимнің глаголиттік жазу мен Киелі жазбалардың аудармасының авторы екендігі туралы осы ғылыми негізделмеген дәстүрді алғаш рет кім бастағанын білмейміз, бірақ 1248 жылы бұл аударма Папа Иннокентий IV-ге белгілі болды. Глаголитті ойлап тапқан Иеронимге деген сенім оның туған жерінде ғана емес, яғни Далмация мен Хорватияда, Римде ғана емес, сол жерде тұратын славяндарға байланысты, батыста да көптеген ғасырлар бойы сақталды. XIV ғасырда хорват монахтары бұл аңызды чехтарға жеткізді, тіпті император Карл IV оларға сенді. 1812 жылы әдеттегідей, Иеронимге жазуды жатқызу дәуірі аяқталды. Қазіргі уақытта белгілі бір шеткі авторлар ғана бұл көзқараспен бөліседі, әдетте олар бұрыннан белгілі ортағасырлық көздердің бірін "ашырып жатыр".

A once common belief was that the Glagolitic was created or used in the 4th century by St. Jerome, hence the alphabet was sometimes named "Hieronymian". It has also acrophonically been called azbuka from the names of its first two letters, on the same model as "alpha" + "beta" (the same name can also refer to Cyrillic and in some modern languages it simply means "alphabet" in general). The Slavs of Great Moravia (present day Slovakia and Moravia), Hungary, Slovenia and Slavonia were called Slověne at that time, which gives rise to the name "Slovenish" for the alphabet. Some other, rarer, names for this alphabet are Bukvitsa (from common Slavic word "bukva" meaning "letter", and a suffix " itsa") and "Illyrian" (presumably similar to using the same anachronistic name for the Illyrian (Slavic) language). In the Middle Ages, Glagolitsa was also known as "St. Jerome's script" due to a popular mediaeval legend (created by Croatian scribes in the 13th century) ascribing its invention to St. Jerome (342–429). The legend was partly based on the saint's place of birth on the border of Dalmatia and Pannonia. He was viewed as a "compatriot" and anachronistically as belonging to the same ethnic group; this helped the spread of the cult of the saint in Dalmatia and was later used to support the idea of the presence of Slavic communities in the Eastern Adriatic Coast from ancient times, but the legend was probably firstly introduced for other reasons, like giving a more solid religious justification for the use of this script and Slavic liturgy. The theory nevertheless gained much popularity and spread to other countries before being resolutely disproven. text=Until the end of the 18th century, a strange but widespread opinion dominated that the Glagolitic writing system, which was in use in Dalmatia and Istria along with neighboring islands, including the translation of the Holy Scripture, owe their existence to the famous church father St. Jerome. Knowing him as the author of the Latin Vulgate, considering him – by his own words, born on the border between Dalmatia and Pannonia (remembering that the Dalmatian borders extended well into Istria at that time) – presumed to be an Illyrian, the self styled Slavic intellectuals in Dalmatia very early began to ascribe to him the invention of glagolitsa, possibly with the intention of more successfully defending both Slavic writing and the Slavic holy service against prosecutions and prohibitions from Rome's hierarchy, thus using the opinion of the famous Latin Father of the Church to protect their church rituals which were inherited not from the Greeks Cyril and Methodius but unknown. We do not know who was the first to put in motion this unscientifically based tradition about Jerome's authorship of the Glagolitic script and translation of the Holy Scripture, but in 1248 this version came to the knowledge of Pope Innocent IV. < > The belief in Jerome as an inventor of the Glagolitic lasted many centuries, not only in his homeland, i. e. in Dalmatia and Croatia, not only in Rome, due to Slavs living there but also in the West. In the 14th century, Croatian monks brought the legend to the Czechs, and even the Emperor Charles IV believed them.|author=Jagić, Vatroslav|source=Glagolitica. Würdigung neuentdeckter Fragmente. Wien, 1890

The epoch of traditional attribution of the script to Jerome ended probably in 1812. In modern times, only certain marginal authors share this view, usually "re discovering" one of the already known mediaeval sources.

Юникод

Глаголиттік әліпби 2005 жылдың наурыз айында 4.1 нұсқасы шығарылғанда Юникод стандартына қосылды. Глаголиттік Юникод блогы U+2C00–U+2C5F. Бірақ глаголиттікке дейінгі славян жазу жүйесінің болғандығына ешқандай нақты дәлел табылған жоқ, ескі жылнамалар мен "әулиелердің өмірбаяндарынан" басқа, онда бірнеше қысқа да түсініксіз сілтемелер кездеседі. Глаголиттікке дейінгі славян жазуларының дәлелі ретінде ұсынылған барлық заттар кейін белгілі жазулардағы және славян емес тілдердегі мәтіндер екені немесе жалған екені анықталды. Белгілі Черноризец Храбардың сызықтары мен ойықтары көбінесе белгілі бір меншік белгісіне немесе болжамдық белгілерге сілтеме ретінде қарастырылады. Әйепті Кириллдің өмірінің бір нұсқасында кездесетін кейбір "русь әріптері" қате жазылған "сириялық әріптер" ретінде түсіндіріледі (славян тілінде түбірлер өте ұқсас: rus vs. sur немесе syr), және т.б.

Танымал мәдениетте

Глаголиттік жазу – «The Witcher» кітаптары мен бейнеойындар сериясында қолданылатын жазу жүйесі. Ол сонымен қатар, әртүрлі мақсатта, Cateia Games хорват ойын студиясы жасаған бірнеше «нүктелі-басу» (point and click) приключенческая ойындарында да қолданылады. 2023 жылы шыққан PS5 ойыны «Forspoken»-де Афиан жазуы, Афиан құрлығы мен мәдениеттерінің жазба тілі, глаголиттік жазуға негізделген сияқты көрінеді. Бұл жазу Хорватияда таңбаланған 1 евро цент, 2 евро цент және 5 евро цент монеталарында да бейнеленген.