Кіріспе

Ливия тарихы (1969-2011) Муамар Каддафи 1969 жылы 1 қыркүйекте Ливияның жас Ливия армиясының офицерлері тобымен патша Идрис І-ге қарсы қансыз төңкеріс жасағаннан кейін Ливияның іс жүзіндегі көшбасшысы болды. Патша елден қашып кеткеннен кейін, Каддафи бастаған Революциялық командалық кеңес (РКК) монархия мен ескі конституцияны жойып, "бостандық, социализм және бірлік" деген ұранмен Ливия Араб Республикасын құрды. Ливияның атауы Каддафидің басшылық етуі кезінде бірнеше рет өзгертілді. 1969 жылдан 1977 жылға дейін Ливия Араб Республикасы деп аталды. 1977 жылы атау Ливияның Социалистік Халық Араб Джамахириясы болып өзгертілді. Қаддафидің тұсында елдегі жан басына шаққандағы табыс 11000 АҚШ долларына дейін көтеріліп, Африкадағы ең жоғары 5-орынға ие болды. Дамудың өсуі дау тудыратын сыртқы саясатпен және ішкі саяси қуғын-сүргіннің артуымен бірге болды. 1980 және 1990 жылдары Каддафи Шығыс блогымен және Фидель Кастроның Кубасымен одақтасып, Нельсон Манделаның Африка ұлттық конгресі, Ясир Арафаттың Палестинаны азат ету ұйымы, Уақытша Ирландия республикалық армиясы және Полисарио майданы сияқты көтерілісші қозғалыстарды ашық қолдады. Қаддафи үкіметі осы және басқа да прокси күштердің шабуылдарына қатысқан немесе көмектескен деп танылды немесе күдікті болды. Сонымен қатар, Каддафи 1970 және 1980 жылдары Африканың көршілес мемлекеттеріне, әсіресе Чадқа бірнеше шабуыл жасады. Оның барлық әрекеттері Ливияның бірнеше елмен, негізінен Батыс мемлекеттерімен сыртқы қарым-қатынастарының нашарлауына әкелді және 1986 жылы Ливияны АҚШ бомбалауымен аяқталды. Каддафи өз үкіметінің әрекеттерін бүкіл әлемдегі империалистік және отаршылдыққа қарсы қозғалыстарды қолдау қажеттігін атап өтіп қорғады. Қаддафи антисионистік, панарабтық, панафрикалық, араб және қара нәсілді азаматтардың құқықтары қозғалыстарын қолдады. Каддафидің жиі өзгермелі мінез-құлқы кейбір сырт көзге оның ақыл-ойы дұрыс емес деген тұжырымға әкелді, бұл Ливия билігі мен Каддафиге жақын басқа бақылаушылар таластырған мәлімдеме. Кеңес Одағы мен оның одақтастарынан үлкен көмек пен техникалық көмек алғанға қарамастан, Каддафи Батыс Еуропадағы Америкаға жақын үкіметтермен тығыз байланысын сақтады, негізінен, табысты Ливияның энергетикалық секторына қол жеткізу уәделерімен Батыс мұнай компанияларына жүгінді. 9/11 шабуылдарынан кейін Ливия мен НАТО елдері арасындағы шиеленіскен қарым-қатынастар әдетте қалыпқа келтірілді, ал ядролық қарусыздануға алмасу үшін елге қарсы санкциялар жеңілдетілді. 2011 жылдың басында Араб көктемінің аясында азаматтық соғыс басталды. Қадафиге қарсы көтерілісшілер күштері 2011 жылдың ақпан айында көтерілісшілердің бақылауындағы аймақтарда уақытша билік ретінде әрекет ету үшін Ұлттық ауыспалы кеңес деп аталатын комитет құрды. Билік әскерлері мен көтерілісшілер арасында болған қазалардан кейін, наурыз айында НАТО әскерлері бастаған көпұлтты коалиция көтерілісшілерді қолдауға араласты. Халықаралық қылмыстық сот 2011 жылдың маусым айында Каддафи мен оның жан-жағына қатысты тұтқындауға ордер шығарды. Қаддафи үкіметі тамыз айында Триполидің көтерілісшілерге берілуінен кейін құлатылды, бірақ Қаддафи үкіметіне қолдау білдіретін күштердің қарсылық бөліктері тағы екі ай бойы, әсіресе Қаддафидің туған қаласы Сиртте, ол қыркүйек айында Ливияның жаңа астанасы деп жариялады. 2011 жылдың 20 қазанында Сирттегі соңғы қалған нысандардың Каддафидің бақылауына түсуі, одан кейін Каддафидің өлтірілуі Ливия Араб Джамахириясының аяқталуын білдірді.

1969 жылғы төңкеріс

1959 жылы мұнайдың едәуір қоры ашылып, мұнай сатудан түскен табыс Ливия патшалығына әлемдегі ең кедей елдердің біріне айналып, бай мемлекет болуға мүмкіндік берді. Мұнай Ливия үкіметінің қаржысын күрт жақсартқанымен, елдің байлығын патша Идрис қолына шоғырландыруға наразылық көбейе бастады. Бұл наразылық Солтүстік Африка мен Таяу Шығыста Насеризм мен араб ұлтшылдығы / социализмнің көтерілуімен көтерілді. 1969 жылы 1 қыркүйекте 70 жас офицерлер тобы, көбінесе Сигнал корпусына тағайындалған ер адамдар мен еркін офицерлер қозғалысы ретінде белгілі, үкіметті басып алды және Ливия монархиясын бір соққымен жойды. Бенгазиде төңкеріс басталды, екі сағат ішінде билікті басып алу аяқталды. Армия бөлімдері төңкерісті қолдауға тез жиналды және бірнеше күн ішінде Триполи мен бүкіл елде әскери бақылау орнатылды. Халықтың, әсіресе, қалалардағы жастардың төңкеріске деген ықыласы жоғары болды. Киренаика мен Фезандағы қарсылық қорқынышы негізсіз болып шықты. Төңкеріске байланысты өлім-жітім немесе зорлық-зомбылық оқиғалары туралы хабар берілмеген. Төңкеріс жасады деп есептеген "Еркін офицерлер қозғалысы" 12 адамнан тұратын, өзін Революциялық командалық кеңес (РКК) деп атаған басқарманың басшылығымен құрылды. Бұл орган төңкерістен кейін Ливия үкіметін құрды. 1 қыркүйекте алғашқы жариялауында РКК елімізді Ливия Араб Республикасы деп аталатын еркін және егемен мемлекет деп жариялады, ол "азаттық, бірлік және әлеуметтік әділдік жолында, азаматтарына теңдік құқығын кепілдендіре отырып, олардың алдында абыройлы жұмыстың есігін ашады". Түрік пен итальяндықтардың билігі мен жаңадан құлатылған "реакциялық" үкімет "қара ғасырларға" жататын деп сипатталды, одан ливиялық халық "ерікті бауырлар" ретінде өркендеудің, теңдік пен құрметтің жаңа дәуіріне қарай жылжыуға шақырылды. РКК Ливиядағы дипломатиялық өкілдерге революциялық өзгерістерге елдің сыртынан басшылық жасалмайтынын, қолданыстағы келісімдер мен келісімдер күшінде қалатынын, шетелдіктердің өмірі мен мүлкі қорғалатынын айтты. Жаңа үкіметті дипломатиялық түрде тану бүкіл әлем елдерінен тез арада келді. АҚШ-тың танылуы ресми түрде 6 қыркүйекте ұзартылды.

Төңкерістен кейінгі

Ішкі қарсылықтың жоқтығын ескере отырып, жаңа үкіметке төнген басты қауіп - бұл іс-әрекет болуы мүмкін. Бұл әрекетке патша Идрис немесе оның тағайындалған мұрагері, Гассан ханзадасы, оны төңкеріс кезінде патша үкіметінің басқа да жоғары азаматтық және әскери лауазымды адамдарымен бірге тұтқындады. Алайда, төңкерістен бірнеше күн өткен соң Хасан таққа деген барлық құқығынан бас тартып, жаңа үкіметті қолдайтынын мәлімдеді және халықты оны зорлық-зомбылықсыз қабылдауға шақырды. Идрис Египет президенті Насер арқылы RCC-мен хабар алмасу барысында британдықтардың араласуына қатысты әрекеттерден бас тартты және Ливияға қайтып келу ниеті жоққа шықты. Оның үстіне, ол өзінің отбасының қауіпсіздігі туралы RCC-ден кепілдік алды. Өзінің өтініші бойынша және Насердің келісімімен Идрис алғаш рет жер аударылған жеріне, 1983 жылы қайтыс болғанға дейін Мысырға қайта оралды. 1969 жылы 7 қыркүйекте РКК жаңа республика үкіметін жүргізу үшін кабинет тағайындағанын жариялады. 1967 жылдан бері саяси қызметі үшін түрмеде отырған американдық білімді техник Махмуд Сулейман Мағриби премьер-министр болып тағайындалды. Ол сегіз мүшелі Министрлер кеңесінің төрағасы болды, олардың алтауы, Мағриби сияқты, азаматтық адамдар, ал екеуі - Адам Саид Хаваз және Мұса Ахмад - әскери офицерлер болды. Офицерлердің ешқайсысы да RCC мүшесі болған жоқ. Министрлер кеңесіне "РКК-нің әзірлеген мемлекеттік жалпы саясатты іске асыру" тапсырылды, бұл соңғы биліктің қайда тұратыны туралы еш күмән қалдырмады. Келесі күні ҚКК Капитан Каддафиді полковникке көтеруді және Ливия қарулы күштерінің бас қолбасшысы етіп тағайындауды шешті. 1970 жылдың қаңтарына дейін RCC өкілдері RCC мүшелерінің басқа да аттарын ашудан бас тартса да, сол күннен бастап RCC басшысы және жаңа де-факто мемлекет басшысы Каддафи екені анық болды. Талдаушылар Ливиядағы 1969 жылғы әскери төңкеріс пен 1952 жылғы Насердің Мысырдағы төңкерісі арасындағы таңғажайып ұқсастықтарды тез атап өтті және Мысыр тәжірибесі мен Насердің харизматикалық тұлғасы "Азатты офицерлер қозғалысы" үшін үлгі болғандығы анық болды. 1969 жылдың соңғы айларында РКК ішкі реформаларды енгізуге белсене кіріскен кезде, ол супердержавалар арасындағы қарама-қайшылықта бейтараптығын және колониализм мен империализмнің барлық түрлеріне қарсылық білдірді. Сонымен қатар Ливияның араб бірлігіне және Израильге қарсы Палестина мәселесіне қолдау көрсетуіне деген берік екендігін көрсетті. РКК елдің "араб ұлтының" бөлігі ретінде және оның мемлекеттік діні ислам ретінде елінің жеке басын растады. Ол парламенттік институттарды жойды, барлық заңнамалық функцияларды RCC-ге тапсырды және 1952 жылдан бері саяси партияларға тыйым салуды жалғастырды. Жаңа үкімет коммунизмді - негізінен, ол атеистік болғандықтан - түбегейлі түрде қабылдамады және ислам принциптерін әлеуметтік, экономикалық және саяси реформалармен біріктіретін социализмнің арабша түсіндірмесін ресми түрде қолдады. Ливия бірден-бірден консервативті араб дәстүрлі мемлекеттерінің лагерінен радикалды ұлтшыл мемлекеттерге ауысты.

Қарсы төңкеріске ұмтылу

Ливия Араб Республикасы құрылғаннан кейін, Каддафи және оның серіктестері өз үкіметінің жеке басшылыққа емес, керісінше коллегиалды шешім қабылдауға негізделетінін айтты. Бірінші үлкен кабинет ауысуы үкіметке бірінші сын-қатерден кейін көп ұзамай болды. 1969 жылдың желтоқсан айында қорғаныс министрі Адам Саид Хаваз және ішкі істер министрі Мұса Ахмад тұтқындалып, төңкеріс жасауда айыпталды. Дағдарыстан кейін құрылған жаңа кабинетте Каддафи өзінің РКК төрағасы лауазымын сақтап, сонымен қатар премьер-министр және қорғаныс министрі болды. Майор Абдель Салам Джалуд, әдетте, Каддафиден кейін екінші болып саналатын, ҚР Премьер-Министрінің орынбасары және Ішкі істер министрі болды. Кәсіподақтар АСУ-ға қосылды және ереуілдер заңсыз болды. 1972 жылы ресми түрде революция агенті ретінде санақ астындағы баспасөзге шақырылды. Италиялықтар (және яһуди қауымының қалған бөлігі) елден қуылды, олардың мүлкі 1970 жылдың қазан айында тәркіленді. 1972 жылы Ливия Мысыр мен Сириямен бірге Араб республикаларының федерациясына қосылды; бұрын жоспарланған панарб мемлекеттерінің одағы ешқашан жүзеге аспады, 1973 жылдан кейін тиімді түрде ұйықтап қалды. Айлар өткен сайын, Каддафи өзінің революциялық панарабизм мен исламның апокалиптикалық көріністеріне түсіп (екеуі де "айналасындағы реакциялық, империалистік және сионистік күштермен" өлімге ұшыраған) ішкі істерге қарағанда халықаралық істерге көбірек көңіл бөлді. Нәтижесінде, әдеттегі әкімшілік міндеттер 1972 жылы Каддафи орнына премьер-министр болған майор Джалудқа тиді. Екі жылдан кейін Джалуд Каддафидің қалған әкімшілік және протоколдық міндеттерін өз мойнына алды, бұл Каддафиге уақытын революциялық теорияға арнауға мүмкіндік берді. Қаддафи қарулы күштердің бас қолбасшысы және мемлекеттің тиімді басшысы болды. Шетелдік баспасөз оның билігі мен тұлғасының РКК-де тұнып қалуы туралы болжам жасады, бірақ Каддафи Ливия қоғамын қайта құру шараларымен мұндай теорияларды тез арада жоққа шығарды.

Кеңес блогымен бірігу

Қыркүйектегі төңкерістен кейін АҚШ әскерлері бұрынғы үкіметпен жасалған келісім бойынша Уиллус әуе базасынан жоспарлы түрде кері шегінуді жалғастырды. Сыртқы істер министрі Салах Бусир жаңа республикадан британдық және американдық әскерлердің шығуын келісуде маңызды рөл атқарды. Америка контингентінің соңғысы 1970 жылы 11 маусымда Ливияға нысанды тапсырды, содан кейін Ливияда ұлттық мереке ретінде атап өтілді. 1970 жылы 27 наурызда британдық Эль-Адем әуе базасы мен Тобрук теңіз базасы тасталды. АҚШ-пен қарым-қатынас нашарлай келе, Каддафи Кеңес Одағымен және басқа да Шығыс блок елдерімен тығыз байланыс орнатты, сонымен бірге Ливияның бейтарап ел ретінде ұстанымын сақтап, араб әлемінде коммунизмнің таралуына қарсылық білдірді. Ливия әскері - революцияға дейінгі 6000 адамнан қатты өсті, оларды ағылшындар оқытып, қаруландырды - совет жасағы жасаған бронялар мен зымырандармен қаруланды.

Мұнай саясаты

Ливияның революциясының экономикалық негізі оның мұнай табысы болды. Алайда, Ливияның мұнай қоры басқа ірі араб мұнай өндіруші мемлекеттерінің мұнай қорымен салыстырғанда аз болды. Нәтижесінде Ливия өзінің табиғи байлығын сақтау үшін өнімді рациондауға дайын болды және басқа елдерге қарағанда бағаның өсуін азайтуға аз жауап берді. Мұнайды өте төмен дамыған елдің экономикалық және әлеуметтік дамуын қаржыландыру құралы ретінде де, Израильге қарсы араб күресінде қолданатын саяси қару ретінде де қарастырды. 1969 жылғы революциядан кейін өндірістің артуы Ливияның мұнай бағасының жоғарылауын, кірістердің көп бөлігін және елдің мұнай өнеркәсібінің дамуын көбірек бақылауын талап етуімен бірге болды. 1971 жылдың басында шетелдік мұнай компаниялары бағаны үшеуден астамға көтеруді мақұлдады (бір баррель үшін 0,90 АҚШ долларынан 3,45 АҚШ долларына дейін). Желтоқсан айында Ливия үкіметі кенеттен Ливиядағы British Petroleum компаниясының акцияларын мемлекет меншігіне айналдырды және сыртқы саясатқа қатысты дау нәтижесінде британдық банктерге салынған шамамен 550 миллион АҚШ долларын қайтарып алды. Британдық мұнай Ливияның өтемақы ұсынысын жеткіліксіз деп қабылдамады, ал британдық қазына Ливияға фунт стерлинг аймағына қатысуға тыйым салды. 1973 жылы Ливия үкіметі елде жұмыс істейтін барлық басқа мұнай компанияларының бақылау үлесін ұлтқа айналдыруды жариялады. Бұл қадам 1974 жылдың басында Ливияға өзінің ішкі мұнай өндірісінің 60 пайызын басқаруға мүмкіндік берді, бұл көрсеткіш кейін 70 пайызға дейін көтерілді. Мұнай барлау, өндіру және таратуда шетелдік тәжірибе мен қаражат қажет болғандықтан, толықтай ұлтқа айналдыру туралы сөз болмады.

1973 жылғы мұнай дағдарысы

Ливия мұнайды Израиль мен оның батыстағы жақтастарына қарсы күш ретінде пайдалануды жалғастыруға үгіт-насихат беріп, 1973 жылы мұнай экспорттаушы елдер ұйымын (ОПЕК) іс-қимылға шақырды, ал Ливияның жанжалшылдығы мұнай бағасын көтеру, эмбарголар енгізу және өндірісті бақылауға алу жөніндегі ОПЕК шараларына ішінара жауапты болды. 1973 жылы 19 қазанда Ливия АҚШ президенті Ричард Никсон АҚШ-тың Йом Кипур соғысы кезінде Израильге $2,2 миллиард әскери көмек бағдарламасын ұсынатынын жариялағаннан кейін АҚШ-қа қарсы мұнай эмбаргосын шығарған алғашқы араб елі болды. Сауд Арабиясы мен ОПЕК-тегі басқа да араб мұнай өндірушілері келесі күні осылай әрекет етеді.

Мысыр-Ливия соғысы

1977 жылдың 21 шілдесінде шекарадағы әскерлер арасында алғашқы атыс болды, содан кейін құрлық және әуе шабуылдары болды. Ливия мен Мысыр үкіметтері арасындағы қарым-қатынас 1973 жылдың қазан айынан бастап Йом Кипур соғысының аяқталуынан бері Ливияның президент Анвар Садаттың бейбітшілік саясатына қарсы шығуынан және екі үкімет арасындағы бірігу келіссөздерінің бұзылуынан кейін нашарлап кетті. Мысыр үкіметі Ливияға қарсы соғыс жүргізуді 1974 жылы ойлап жүргеніне дәлел бар. 1974 жылдың 28 ақпанында Генри Киссинджердің Мысырға сапары кезінде президент Садат оған осындай ниеттер туралы айтты және Израиль үкіметінен Ливиямен соғыста оның күштері басып алынған жағдайда Мысырға шабуыл жасамауды талап етті. Сонымен қатар, Мысыр үкіметі Мәскеумен әскери байланысын үзді, ал Ливия үкіметі бұл ынтымақтастықты жалғастырды. Египет үкіметі сондай-ақ 1975 жылы Каддафиді құлатуға тырысқан бұрынғы РКК мүшелері майор Абд әл-Муним әл-Хуни мен Омар Мухайшиге көмек көрсетті және оларға Мысырда тұруға рұқсат берді. 1976 жылы Египет үкіметі Ливияның Каирдегі үкіметті құлату туралы сөз байлағанын мәлімдеген кезде қарым-қатынастар нашарлай бастады. 1976 жылы 26 қаңтарда Мысыр вице-президенті Хосни Мубарак АҚШ-тың елшісі Герман Эйльцпен сөйлескенде Мысыр үкіметі Ливияның ішкі проблемаларын Ливияға қарсы іс-қимылдарды ілгерілету үшін пайдалануды көздегенін көрсетті, бірақ нақтыламады. 1976 жылы 22 шілдеде Ливия үкіметі Египеттің бүлдіруші әрекеттері жалғаса берсе, Каирмен дипломатиялық қатынастарды бұзу туралы жариялы түрде қауіп төндірді. 1976 жылы 8 тамызда Каирдегі Тахрир алаңында мемлекеттік кеңсесінің ванна бөлмесінде жарылыс болып, 14 адам зардап шекті. Египет үкіметі мен БАҚ бұл Ливия агенттері жасаған деп мәлімдеді. Египет үкіметі Ливияның құпия қызметі Египетте саботаж жасау үшін оқытқан екі египет азаматы ұсталды деп мәлімдеді. 23 тамызда Египет жолаушылар ұшағын Ливияның барлау қызметімен жұмыс істеген адамдар ұрлап кетті. Олар Мысыр билігімен тұтқындалып, ешқандай зардап шекпеген. Ливия үкіметі Египеттің Бенгазидегі консулдығын жабуды бұйырды. 24 шілдеде жауынгерлер Алжир президенті Хуари Бумедьен мен Палестинаны азат ету ұйымының төрағасы Ясир Арафаттың араласқандығымен атысты тоқтатуға келісті.

Ұлы Социалистік Халықтық Ливия Араб Жамахириясы (1977-2011)

1977 жылы 2 наурызда Жалпы халықтық конгресс (ЖКК) Каддафидің тапсырмасы бойынша "Халық өкіметінің құрылуы туралы декларацияны" қабылдады және Ливияның социалистік халықтық араб Джамахириясын (الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الإشتراكية al Jamāhīrīyah al 'Arabīyah al Lībīyah ash Sha'bīyah al Ishāktirīyah) жариялады. Каддафи мемлекетінің ресми саяси философиясында "Жамахирия" жүйесі еліне ғана тән болды, бірақ ол Каддафи ұсынған Үшінші Халықаралық теорияның бүкіл Үшінші әлемге қолданылуы ретінде ұсынылған. GPC сонымен қатар, ҚазАҚ-ты бас хатшы етіп, жойылған Революциялық командалық кеңестің қалған мүшелерін қамтитын GPC Бас хатшылығын құрды, сондай-ақ Министрлер кеңесін алмастырған Жалпы халықтық комитетті тағайындады, оның мүшелері министрлердің орнына хатшылар деп аталады. Ливия үкіметі Джамахирияның саяси партияларсыз тікелей демократиялық мемлекет екенін, оны жергілікті халықтық кеңестер мен коммуналар (Негізгі халықтық конгресс деп аталады) арқылы өз халқы басқаратынын мәлімдеді. Ресми риторика ұлттық мемлекет идеясын елемеді, тіпті ұлттық армия қатарында да тайпалық байланыстар басты орынға қалды.

Этимология

Джамахирия (جماهيرية jamāhīrīyah) - араб тіліндегі термин, әдетте "бұқаралық мемлекет" деп аударылады; Лиза Андерсон "peopledom" немесе "бұқаралық мемлекет" дегенді Каддафидің мақсатына сай терминнің мағынасына қатысты ақылға қонымды шама ретінде ұсынды. Бұл термин 1975 жылы Муамар Каддафидің "Жасыл кітапта" осы мағынада кездеспейді. Нисбалық джамахириях ("бұқаралық, "бұқаралық") деген қосымша 1981 жылы жарық көрген үшінші бөлімде ғана кездеседі. Жамахирия сөзі "Джумхурия" сөзінен алынған, бұл "республика" сөзінің әдеттегі арабша аудармасы. Ол jumhūr "халық" компонентін көпшілік формасына, jamāhīr "бұқаралық" деп өзгерту арқылы жасалған. Осылайша, ол Халық Республикасы терминіне ұқсас. Ол көбінесе ағылшын тілінде аударылмай қалдырылады, сондықтан ұзын формадағы атауы Ұлы Социалистік Халықтың Ливия Араб Джамахириясы деп аударылады. Алайда, мысалы, еврей тілінде jamāhīrīyah "קהילייה" (qehiliyáh) деп аударылады, бұл сөз сондай-ақ "Коммунальдік" терминін аудару үшін де қолданылады. Рейгэн әкімшілігінің 1986 жылғы АҚШ-тың бомбалауынан кейін, Каддафи елдің ресми атына "Ұлы" (العظمى al 'Uẓmá) деген ерекшелік қосылды.

Қаддафи тұрақты "Ағалық көшбасшы және революцияның жетекшісі"

Ливия басшылығының 1976 жылдан бері өзгеруі 1979 жылы наурыз айында, Жалпы халықтық конгресс "бұқаралық күштердің билікті иемденуі" және "мемлекеттің революциядан бөлінуі" толық деп жариялаған кезде аяқталды. Үкімет екіге бөлінді: "Жамахирия секторы" және "революциялық сектор". "Жамахирия секторы" Жалпы халықтық конгресс, Жалпы халықтық комитет және жергілікті негізгі халықтық конгресстерден құралған. Қаддафи Бас халықтық конгресс бас хатшысы лауазымынан кетіп, оны 1977 жылдан бері премьер-министр болған Абдул Ати аль-Обейди алмастырды. "Жамахирия секторына" "революциялық сектор" бақылау жасады, оны "Революцияның көшбасшысы" (Қайд) ретінде Каддафи және Революциялық командалық кеңестің тірі қалған мүшелері басқарды. Революциялық сектордың басшылары сайлауға жатпады, өйткені олар 1969 жылғы төңкерісіндегі рөлдеріне байланысты билікте болды. Олар "революциялық комитеттерді" басқарады, олар халықты белсенді ұстауға көмектесетін, негізінен, жаппай ұйымдар еді. Нәтижесінде, 1979 жылдан кейін Каддафи ресми мемлекеттік лауазымға ие болмағанымен, үкімет пен елдің бақылауын сақтады. Қаддафи сондай-ақ қарулы күштердің жоғарғы қолбасшысы болды.

Әкімшілік реформалар

Барлық заң шығарушы және атқарушы билік GPC-ге берілді. Алайда бұл орган өзінің маңызды өкілеттігінің көп бөлігін өзінің бас хатшысына және Бас хатшылығына және Жалпы халық комитетіне тапсырды. Қаддафи, GPC бас хатшысы ретінде, RCC төрағасы болған кездегідей, негізгі шешім қабылдаушы болып қалды. Өз кезегінде, барлық ересектер өздерінің жергілікті Халықтық Конгрестің (ХКК) қарауына қатысуға құқылы және міндетті болды, оның шешімдері ұлттық саясат ретінде қарастыру және іске асыру үшін ХКК-ға берілді. Теориялық тұрғыдан алғанда, БПК-лар соңғы саяси билік пен шешім қабылдаудың қоймасы болды, олар Каддафи тікелей "халық билігі" деп атаған нәрсені бейнеледі. 1977 жылғы декларация және оны қоса берілген қарарлар 1969 жылғы конституциялық жарлықтың негізінен қайта қаралуына әкелді, әсіресе үкіметтің ұлттық және республикалық деңгейдегі құрылымы мен ұйымына қатысты. Ливияның саяси және әкімшілік құрылымын қайта құруды жалғастыра отырып, Каддафи саяси құрылымға тағы бір элементті енгізді. 1977 жылдан бастап "революциялық комитеттер" ұйымдастырылып, оларға "халық билігін абсолютті революциялық қадағалау" міндеті жүктелді; яғни, олар халық комитеттеріне басшылық жасау керек, "саяси сананың жалпы деңгейін көтеру және революциялық идеалдарға берілгендік". Шын мәнінде, революциялық комитеттер халықты зерттеу және Каддафидің автократиялық билігіне қарсы саяси қарсылық білдіруді басу үшін пайдаланылды. Ливиялықтардың 10-20% -ы осы комитеттерде бақылауда жұмыс істеген, Баас Ирагы мен Кореяның Juche-мен теңдестірілген ақпарат берушілер. Саяси жағынан ақылды фанаттармен толы, барлық жердегі революциялық комитеттер 1979 жылы БПК сайлауын өз бақылауына алды. Революциялық комитеттер ресми мемлекеттік органдар болмағанымен, отандық саяси сахнаның тағы бір негізгі тірегі болды. Халық комитеттері мен революциядан кейінгі басқа да әкімшілік жаңалықтарға сәйкес, революциялық комитеттер қолданыстағы мемлекеттік жүйеге жаңа элемент енгізудің үлгісіне сәйкес келеді. 1970 жылдардың аяғында, нәтижесінде, әртүрлі элементтер арасындағы ынтымақтастық пен үйлестіру дұрыс анықталмаған билік пен жауапкершілікпен шектелген, бір-біріне толы юрисдикциялардың қажетсіз күрделі жүйесі пайда болды. Бұл екіжақтылық Каддафидің Ливияның басқаруының басты қозғаушы күші болып қалу мақсатына қызмет еткен болуы мүмкін, сонымен бірге саяси қуғын-сүргінге қарсылық күшейген уақытта оның көрінуін азайтты. РКК ресми түрде таратылды және үкімет қайтадан халық комитеттеріне қайта ұйымдастырылды. Жаңа Жалпы халық комитеті (кабинет) таңдалды, оның әр "хатшылары" мамандандырылған халық комитетінің басшысы болды; ерекшеліктер мұнай, сыртқы істер және ауыр өнеркәсіп "хатшылықтары" болды, онда халық комитеттері жоқ еді. Сондай-ақ, "халық әскерін" құру туралы ұсыныс жасалды, бұл ұлттық әскердің орнына 1970-ші жылдардың соңында құрылған ұлттық милиция. 1982 жылдың басында бұл идея қайта пайда болса да, оны жүзеге асыру жақын емес сияқты. Сондай-ақ, Каддафи бұрынғы режим әйелдерге қатаң әлеуметтік шектеулермен күресті, реформаларды көтермелеу үшін Революциялық әйелдер құрамын құрды. 1970 жылы жыныстық теңдікті растайтын және жалақы теңдігін талап ететін заң қабылданды. 1971 жылы Каддафи Ливияның жалпы әйелдер федерациясын құруды қолдайды. 1972 жылы он алты жасқа толмаған қыздардың некелерін қылмыстық деп таныған және әйелдің келісімі некеге тұрудың қажетті шарты болып табылатын заң қабылданды.

Экономикалық реформалар

Экономиканы қайта құру саяси және әлеуметтік институттарды қайта құруға ұмтылумен қатар өтті. 1970-ші жылдардың аяғына дейін Ливия экономикасы аралас болды, мұнай өндіру мен тарату, банк және сақтандыру салаларынан басқа жеке кәсіпкерлік үлкен рөл атқарды. Бірақ 1978 жылы шыққан Каддафидің "Жасыл кітабының" 2-томы бойынша жекеменшік сауда, жалдау ақысы мен жалақылар - жою керек қанаушылықтың түрлері. Оның орнына мемлекеттік және жеке кәсіпорындарда жұмысшылардың өзін-өзі басқару комитеттері мен пайдаға қатысу серіктестіктері жұмыс істеуі керек еді. Жеке тұрғын үйге ие болуды тыйым салатын меншік құқығы қабылданды, ал ливиялық жұмысшылар көптеген компанияларды мемлекеттік кәсіпорындарға айналдырып, бақылауға алды. Кіші және көтерме сауда операциялары мемлекеттік "халық супермаркеттерімен" алмастырылды, онда ливиялықтар теория бойынша өздеріне қажет нәрсені арзан бағамен сатып ала алады. 1981 жылы мемлекет жеке банктік шоттарға мемлекеттік жобаларға жеке қаражатты тартуға рұқсат беруді шектеді. Бұл шара жаңадан иеліктен шығарылғандардың наразылығын тудырды. Соңғылар бұрыннан аластатылғандарға қосылды, олардың кейбіреулері елден кетуді бастады. 1982 жылы 50-ден 100 мыңға дейін ливиялықтар шетелге кеткен; өйткені эмигранттардың көбі іскерлік және жақсы білімді ливиялықтар арасында болғандықтан, олар басқарушылық және техникалық тәжірибеден айтарлықтай залал шекті. Үкімет сондай-ақ 2006-2007 жылдары Триполи, Сирт және Бенгази қалаларына су қоймалары желісіне және су қоймаларына ірі су қоймаларынан транс-Сахара су құбырын салды. Бұл 1984 жылы басталған Ұлы қолдан жасалған өзен жобасының бір бөлігі. Ол Нубияның құмтасты су қоймасынан судың үлкен қорын қала тұрғындарына және бүкіл елдегі жаңа суару жобаларына айдап әкеледі. Ливияда білікті жұмыс күші жетіспеушілігінен зардап шекті, оны мұнайдан түскен табыстан төленген тұтыну тауарларының кең ауқымымен бірге импорттау керек болды. 2010 жылы 0,755 деңгейінде, бұл сол жылы Африканың ең жоғары HDI-інен 0,041 жоғары болды. Гендерлік теңдік Каддафи билігі кезінде үлкен жетістік болды. Лизия Андерсонның айтуынша, Каирдегі Америка университетінің президенті және Ливияның сарапшысы, Каддафи кезінде көбірек әйелдер университетке барып, көптеген араб елдеріне қарағанда "көптеген" жұмыс орындарына ие болды.

Чад пен Мысырға қарсы соғыстар

1969 жылы Қаддафи Чадқа қарсы шабуыл жасады. Ғалым Жерар Прунье оның жауыздықтарының бір бөлігі, әрине, Чад президенті Франсуа Томбалбаедің христиан болғанынан туындағанын айтады. Ливия сонымен қатар көршілес Чадпен Аузу белдеуі бойынша кейде күшті аумақтық дауға қатысты, оны Ливия 1973 жылы басып алды. Бұл дау ақырында Ливияның Чадқа басып кіруіне әкелді. Ливия әскерлерінің Солтүстік Чадтағы Аозу белдеуіне ұзаққа созылған шабуылдары 1987 жылы, АҚШ пен Францияның Чадтың бүлікші күштеріне және бұрынғы Қорғаныс министрі Хисейн Хабре бастаған үкіметке кең көлемде көмегі ақыры Чадтың "Тойота соғысында" жеңіске жетуіне әкелді. 1987 жылы атысты тоқтату туралы келісімге қол қойылды. 1994 жылы 13 ақпанда Халықаралық Соттың үкімі бойынша Ливия сол жылы Чадтан әскерлерін шығарып, дауды шешті. Ливиялықтар осы соғысқа қатты қарсы болды, өйткені мыңдаған мектеп оқушылары мектептерінен алынып, Каддафи режимімен соғысуға мәжбүр болды. Бұл көптеген отбасыларды үйге қайтып келмеген балалары үшін алаңдатады. 1977 жылы Каддафи өз әскерін шекарадан Мысырға жіберді, бірақ мысырлық күштер Мысыр-Ливия соғысында қарсы соғысты. Екі ел де Алжир президенті Хуари Бумедьеннің делдалдығымен атысты тоқтатуға келісті.

Исламдық легион

1972 жылы Каддафи аймақты біріктіру және арабтандыру құралы ретінде Ислам легионын құрды. Легионның басты міндеті алдымен Чад, содан кейін Судан болды. Суданның батыс провинциясы Дарфурде Каддафи Таджамму әл-Арабидің құрылуын қолдады, ол Жерар Пруньедің айтуынша "провинцияның "араб" сипатын атап өткен жауынгерлік нәсілшіл және панарабистік ұйым" болды. Екі ұйым мүшелері мен қолдау көзімен бөлісті, ал олардың арасындағы айырмашылық көбінесе екіталай. Бұл Ислам легионының құрамына негізінен кедей Сахель елдерінің иммигранттары, сондай-ақ, бір дереккөзге сәйкес, Ливияда болған кезде азаматтық жұмыс орындарына жалған уәдемен 1981 жылы жалдалған мыңдаған пакистандықтар кірді. Жалпы алғанда, Легионның мүшелері Ливияға соғысқа баруды ойламаған, әскери дайындықсыз және аз қамтылған иммигранттар болды. Француз журналисі Чадтағы легион әскерлері туралы айтып жатып, олардың "шетелдіктер, арабтар немесе африкалықтар, өздеріне қарамастан жалдамалылар, Ливияға азаматтық жұмыс үмітімен келген, бірақ өздерін таныс емес шөл далаға барып, соғысуға мәжбүрлегендей көрді" деп атап өтті. АҚШ-тың 2000-шы жылдары Дарфурда геноцид жасады деп айыптаған "Джанжавид" тобы 1988 жылы пайда болды, оның кейбір басшылары бұрынғы легионерлер.

Ядролық және химиялық қаруға қатысты әрекеттер

1972 жылы Каддафи Қытайдан ядролық бомба сатып алуға тырысты. Ол Пәкістаннан бомба алуға тырысты, бірақ Пәкістан бомба жасауда табысқа жетуден бұрын байланысын үзді. 1978 жылы Каддафи Пәкістанның бәсекелес елі Үндістаннан өз ядролық бомбасын жасауға көмек сұрады. 1978 жылы шілдеде Ливия мен Үндістан Үндістанның "Тыныштық атом" саясатының бөлігі ретінде ядролық энергияны бейбіт мақсатта қолдануда ынтымақтастық туралы меморандумға қол қойды. 1991 жылы сол кездегі Премьер-министр Наваз Шариф Ливияға мемлекеттік сапармен барып, Пәкістан мен Ливия арасындағы еркін сауда келісімін дамыту туралы келіссөздер жүргізді. Алайда, Каддафи Пәкістанның премьер-министріне ядролық қаруды сатуды талап етуге басымдық берді, бұл премьер-министр делегациясының көптеген мүшелері мен журналистерді таң қалдырды. Германия Ливияның химиялық қаруына қатысы бар деп, бизнесмен Юрген Хиппенстиль Имхаузенді бес жылға бас бостандығынан айырды. 2004 жылы химиялық қару туралы конвенцияның инспекторлары Ливияда 23 тонна қыша газы мен 1300 тоннадан астам химиялық прекурсорлар бар екенін растады.

Сидра шығанағындағы оқиғалар және АҚШ әуе шабуылдары

Ливия халықаралық даулардың қысымына ұшыраған кезде, 1981 жылдың 19 тамызында Жерорта теңізіндегі Сирт шығанағында әскери-теңіз күрес болды. АҚШ-тың F 14 Tomcat ұшақтары Ливияның ұшақтарға қарсы ракеталарын атқылады және Ливияның екі Су-22 Fitter шабуыл ұшағын атып түсірді. Бұл теңіз әрекеті аумақты иеленуге және алдыңғы оқиғадан болған шығындарға байланысты болды. Екінші жекпе-жек 1989 жылдың 4 қаңтарында болды; АҚШ-тың авиакомпаниясында орналасқан ұшақтар сонымен қатар Ливияның екі МиГ 23 Flogger Es-ін дәл сол жерде атып түсірді. Осыған ұқсас іс-қимыл 1986 жылы 23 наурызда болды; Перс шығанағында патрульдік іс-қимыл кезінде АҚШ әскери-теңіз күштері Ливия аумағын қорғаған едәуір әскери-теңіз күштеріне және әртүрлі SAM-терге шабуыл жасады. АҚШ ұшақтары мен ұшақтары SAM-ты ұшыру қондырғыларын қиратып, түрлі әскери кемелерді батырып, 35 теңізші өлтірді. Бұл 1985 жылдың маусым мен желтоқсан айлары аралығында болған террорлық қақтығыстар үшін жазалау шарасы болды. 1986 жылы 5 сәуірде ливиялық агенттер Батыс Берлиндегі "La Belle" түнгі клубын бомбалады, үш адам қаза тауып, 229 адам жарақат алды. Каддафидің жоспарын бірнеше ұлттық барлау қызметі бұғаттап алды және төрт жылдан кейін Штази архивінен егжей-тегжейлі ақпарат алынды. Ливияның Шығыс Германиядағы елшілігінде операцияны жүргізген ливиялық агенттер 1990 жылдары қайта біріккен Германияда сотталды. Дискотекадағы бомбаға қарсы әрекет ретінде АҚШ Әуе күштері, Әскери-теңіз және Теңіз жаяу әскерлері Ливияға қарсы 1986 жылы 15 сәуірде бірлескен әуе шабуылдарын жасады. Бұл операцияны "Эль-Дорадо каньоны" деп атады және Ливияның 1986 жылғы бомбаға ұшыруы деп атады. Әуе қорғанысы, үш әскери база және Триполи мен Бенгазидегі екі әуеайлақ бомбаға ұшырады. Хирургиялық соққылар Кадафиді өлтіре алмады, бірақ ол бірнеше ондаған әскери офицерлерін жоғалтты. Қаддафи өзінің "бала асырап алған қызы" қалай өлтірілді және құрбандар "азаматтық адамдар" болды деген үгіт-насихатты таратты. Әңгімелердің әртүрлі болғанына қарамастан, науқан сәтті өтті, ал Батыс баспасөзінің көп бөлігі үкіметтің әңгімелерін шындық ретінде жариялады. 1986 жылы Ливияны бомбалаудан кейін Каддафи Америка үкіметіне қарсы ұйымдарға қолдау көрсетуін күшейтті. Ол Джефф Форттың "Чикагоның қара пианистер тобының" "Аль-Рукн" фракциясын қаржыландырып, олардың Америкаға қарсы қарулы революциялық қозғалысы ретінде пайда болуына ықпал етті. 1986 жылы Ливияның мемлекеттік теледидары Ливияның америкалық және еуропалық мүдделерге шабуыл жасау үшін жанкешті отрядтарды оқытып жатқанын жариялады. Ол 1986 жылы британдықтарға қарсы американдық ұшақтарды жасырып жатқандарына жауап ретінде ИРА-ны қайтадан қаржыландыра бастады. Қаддафи АҚШ-қа қарсы керемет әскери жеңіске жеткенін және елдің ресми түрде "Ұлы Социалистік Халықтық Ливия Араб Жамахириясы" деп аталғанын жариялады. Каддафи мыңдаған әскерін Танзанияға қарсы соғысуға Иди Аминнің атынан жіберді. Ливияның 600-ге жуық сарбазы Әминнің құлаған режимін қорғауға тырысып, қаза тапты. Кампала құлағаннан кейін Әмин Сауд Арабиясына қоныстанғанға дейін Угандадан Ливияға жер аударылды. Каддафи Орталық Африка империясының императоры Жан Бедель Бокассаға да көмектесті. Манделаның немерелерінің бірі Каддафи деп аталады, бұл оның Оңтүстік Африканы қолдағанын көрсетеді. 1994 жылы Каддафи Манделаның сайлау науқанын қаржыландырып, 1994 жылы елдің демократиялық жолмен сайланған тұңғыш президенті болып сайланғаннан кейін Мандела АҚШ президенті Билл Клинтонның және басқалардың Каддафимен байланысын үзу туралы өтініштерін қабылдамады. Жылдар өте келе, Каддафи өзінің революциялық имиджінің арқасында Африканың көп бөлігінде батыр ретінде танылды. Каддафи Зимбабве президенті Роберт Мугабедің мықты жақтасы болды. Бенгазиге жақын жердегі Каддафидің Дүниежүзілік революциялық орталығы (ДРЦ) Каддафи қолдаған топтардың оқу орталығы болды. 2011 жылы билік басындағы түлектерге Буркина-Фасоның Блез Компаоре және Чадтың Идрис Деби кіреді. Революциялық Біріккен майданның негізін қалаушы Фодэй Санкох та Каддафидің түлегі болды. Дуглас Фарахтың айтуынша, "ерлер, әйелдер мен балалардың аяқ-қолдарын кесу, күйдірілген жердің бөлігі ретінде, аймақтың бай алмас кен орындарын басып алу үшін жасалды және Каддафи қолдады, ол олардың жетістіктерін үнемі тексеріп, қару-жарақпен қамтамасыз етті". 2009 жылы Африка патшалары үшін өткен форумын Уганданың қонақтары тоқтатты, өйткені олар дәстүрлі билеушілердің саясатт�...

Каддафи және халықаралық күресші қарсылық қозғалыстары

1971 жылы Каддафи егер Франция Ливияның Чадты әскери басып алуына қарсылық білдірсе, Францияға қарсы соғыста барлық қаруды, соның ішінде "революциялық қаруды" қолданатынын ескертті. 1973 жылы Ирландияның әскери-теңіз қызметі Ирландияның аумақтық суларында "Клаудия" кемесін ұстады, ол Ливиядан Кеңес қаруларын Уақытша ИРА-ға тасымалдайтын. 1976 жылы Қиындықтар кезінде Уақытша ИРА-ның бірқатар террорлық әрекеттерінен кейін Каддафи "Британияны дүр сілкіндіріп, оның рухын сындырған бомбалар Ливия халқының бомбалары болып табылады. Біз оларды ирланд революционерлеріне жібердік, осылайша британдықтар өткен істерінің ақысын төлейді". Филиппинде Ливия Филиппиннің оңтүстігінде сепаратистік ислам мемлекетін құру үшін зорлық-зомбылық әрекеттерін жалғастыруда. Ливия жаңа халық армиясын қолдады, Ливия агенттері Филиппин коммунистік партиясымен кездесті. Исламшыл террористік топ Абу Саяф та Ливиядан қаржы алған деп күдікті. Қаддафи сонымен қатар Палестинаны азат ету ұйымының да күшті жақтауы болды, бұл қолдау Ливияның Египетпен қарым-қатынасына зиян келтірді, өйткені 1979 жылы Египет Израильмен бейбіт келісімге қол қойды. Ливияның Мысырмен қарым-қатынасы нашарлаған сайын, Каддафи Кеңес Одағымен тығыз қарым-қатынас орнатуға ұмтылды. Ливия Кеңес блогынан тыс елдер арасында МиГ-25 ұшақтарын алған алғашқы ел болды, бірақ Ливиямен қарым-қатынас салыстырмалы түрде алыс болды. Сондай-ақ, Каддафи Ливияның ықпалын арттыруға тырысты, әсіресе исламдық халықты қамтитын мемлекеттерде, Сахаралық ислам мемлекетін құруға шақыру және Сахаралық Африкадағы үкіметтік қарсы күштерді қолдау арқылы. 1970 және 1980 жылдары бұл қолдау кейде өте еркін берілді, тіпті ең симпатикалық емес топтар Ливияның қолдауына ие бола алды; көбінесе топтар Каддафидің идеологиясынан алыс идеологияларды білдірді. Каддафидің бұл әрекеті халықаралық пікірді шатастырды. 1981 жылдың қазан айында Мысыр президенті Анвар Садат өлтірілді. Қаддафи өлтіруді мақтап, оны "жаза" деп атап өтті. 1981 жылдың желтоқсанында АҚШ Мемлекеттік департаменті Ливияға сапарға арналған АҚШ паспорттарын жарамсыз деп таныды, ал 1982 жылдың наурыз айында АҚШ Ливия мұнайын импорттауға тыйым салды. Гаддафи Никарагуадағы сандинистерді оқытып, қаруландыру үшін жүздеген миллион доллар жұмсаған. Никарагуа президенті Даниэль Ортега оның одақтасы болды. 1984 жылдың сәуірінде Ливиядан Лондонға қашқан босқындар екі диссиденттің өлім жазасына кесілуіне наразылық білдірді. МИ5 тыңдаған хабарлар Триполидің өз дипломаттарына демонстрацияларға қарсы зорлық-зомбылық жасауға бұйрық бергенін көрсетеді. Ливиялық дипломаттар 11 адамды атып, британдық полиция қызметкері Ивон Флетчерді өлтірді. Бұл оқиға Ұлыбритания мен Ливия арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастың он жылдан астам уақыт бойы үзілуіне әкелді. 1985 жылдың желтоқсанында Рим мен Вена әуежайларында 19 адам қаза тауып, 140-қа жуық адам жарақат алғаннан кейін, Каддафи Еуропа елдері Каддафиге қарсы ливиялықтарды қолдағанша, Қызыл Армия фракциясын, Қызыл бригадаларды және Ирландия Республика армиясын қолдауды жалғастыратынын көрсетті. Ливияның сыртқы істер министрі де қазалы жойқындықты "қаһармандық іс-әрекет" деп атады. 1986 жылы Ливияның мемлекеттік теледидары Ливияның америкалық және еуропалық мүдделерге шабуыл жасау үшін жанкешті отрядтарды оқытып жатқанын жариялады. 1986 жылдың 5 сәуірінде ливиялық агенттер Батыс Берлиндегі "La Belle" түнгі клубына бомба түсіріп, үш адамды өлтіріп, 229 адамды жарақаттады. Каддафидің жоспарын Батыс барлау қызметі анықтады. Кейінгі жылдары, Германияның қайта бірігуі кезінде, Штази архивтері тексерілгенде, егжей-тегжейлі ақпараттар алынды. Ливияның Шығыс Германиядағы елшілігінен операцияны жүргізген ливиялық агенттер 1990 жылдары қайта біріккен Германияда сотталды. 1987 жылдың мамыр айында Австралия Ливиямен қарым-қатынасын бұзды, өйткені оның Океаниядағы зорлық-зомбылықты қоздырудағы рөлі. Қақтығыс кезінде Каддафи Уақытша ИРА-ға 12,5 миллион доллардан астам ақшалай қаражат (2021 жылы шамамен 40 миллион долларға тең) және алты үлкен қару-жарақ жөнелтілімін берді. Ұлыбританияда Каддафидің ең танымал саяси филиалы - Революциялық жұмысшылар партиясы. Вануатуда билік басындағы партия Ливияның қолдауына ие болды. Каддафи Колумбияның Революциялық Қарулы Күштерімен қарым-қатынас құрды, оның басшыларымен Ливияда тұрақты түрде өткізілетін революциялық топтардың кездесулерінде танысты. Кейбір басылым�...

Локербидегі бомбалаудан кейінгі халықаралық санкциялар (1992-2003)

Ливия 1988 жылы Шотландияның Локерби қаласында Pan Am 103 рейсін бомбалауда айыпталды; БҰҰ 1992 жылы санкциялар енгізді. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 1992 және 1993 жылдары қабылданған қарарлары Ливияны санкциялар алынып тасталмас бұрын Pan Am 103 бомбасына қатысты талаптарды орындауға міндеттеді, бұл Ливияның 1990-шы жылдардың көп бөлігінде саяси және экономикалық оқшаулануына әкелді. БҰҰ санкциялары әуе байланысын шет елмен бұзады, дипломатиялық өкілдікті қысқартты және әскери техниканы сатуға тыйым салды. Мұнаймен байланысты санкциялар кейбір адамдармен бірдей маңызды деп бағаланды: санкциялар Ливияның шетелдік активтерін мұздатты (бірақ мұнай мен табиғи газдан және ауыл шаруашылығы тауарларынан түсетін кірістерді қоспағанда) және Ливияға мұнай өңдеу зауыттары мен құбырлар жабдығын сатуды тыйым салды (бірақ мұнай өндіру жабдығын қоспағанда). Санкциялардың салдарынан Ливияның мұнай өңдеу қуаттылығы құлдырады. Ливияның халықаралық аренадағы рөлі БҰҰ-ның санкциялары енгізілгеннен кейін ошақтай түсті. 1999 жылы Ливия БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің бір талабын орындады. Күдіктілердің бірі - Абдель Басет аль Меграхи кінәлі деп танылса, екіншісі ақталды. Содан кейін Ливияға қарсы БҰҰ санкциялары тоқтатылды. Ливияның БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің қалған қарарларын орындауына байланысты, оның ішінде өз лауазымды адамдарының іс-әрекеттері үшін жауапкершілікті және тиісті өтемақы төлеуді қабылдауына байланысты, санкцияларды толықтай алып тастау 2003 жылғы 12 қыркүйекте қабылданды, бұл Ливияның 1988 жылғы шабуылдан зардап шеккен 270 адамның отбасыларына 2,7 миллиард долларға дейінгі қаржыны босатумен тікелей байланысты. 2002 жылы Каддафи бірнеше ұрланған туристерді босату үшін филиппиндік исламшыл ұлт ұйымы Абу Саяфқа ондаған миллион доллар төлем төледі. Ол оны Батыс елдеріне жақсы ниетпен жасалды деп танытты; дегенмен ақша топтың жұмысын кеңейтуге көмектесті.

Тазарту заңдары

1994 жылы Жалпы халықтық конгресс ұрыларды аяқ-қолдарын кесумен, ал азғындық пен неке адалдығын бұзушыларды қамшымен жазалайтын "тазалау заңдарын" енгізуді мақұлдады. Ливияның конституциясына сәйкес гомосексуалды қатынастар үшін бес жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы қарастырылған.

Қарсылық, төңкеріс және көтерілістер

Ұзақ уақыт билік жүргізген кезінде Каддафиге қарсылық пен төңкеріс әрекеттеріне қарсы өз позициясын қорғауға тура келді, ол әскерилер мен жалпы халықтан пайда болды. Ол осы қауіп-қатерге бір жағынан елдегі күштер арасындағы күш тепе-теңдігін сақтап, екінші жағынан қатал қуғын-сүргінмен жауап берді. Қаддафи Ливияның түрлі тайпаларын бір-біріне қарсы қойып, өздерінің ықыластарын бөлісті. Әскери төңкерістің алдын алу үшін ол Ливия қарулы күштерін әскерлерді тұрақты түрде ауыстырып, оның орнына Революциялық гвардия корпусы, арнайы күштер Хамис бригадасы және өзінің жеке Амазонка гвардиясы сияқты адал элиталық әскерлерге арқа сүйеді, тіпті саяси адалдыққа баса назар аударған болса да, ұзақ мерзімде оның жеке күштерінің кәсібилігін әлсіретуге ұмтылды. Бұл үрдіс елде дағдарыс кезінде, 2011 жылдың басында болғандай, келіспеушілікке ұшырауға мүмкіндік берді.

Саяси қуғын-сүргін және "жасыл террор"

"Жасыл террор" термині Каддафидің қарсыластарына қарсы зорлық-зомбылық пен қорқыту науқанын сипаттау үшін қолданылады, әсіресе Ливияның мәдени революциясы кезінде болған қысым толқынына немесе Аль Садек Хамед Аль Шувехдидің өлімімен басталған режим қарсыластарының аса көп жарияланған асылу толқынына қатысты. 1973 жылғы 75-заң бойынша қарсы пікір білдіру заңсыз болды. Соңғы жылдары Ливия мектептерінде ағылшын тілі бастауыш сыныптан бастап оқытылады, ал студенттер ағылшын тіліндегі ақпарат құралдарына қол жеткізе алады. Алайда, 2011 жылы наразылық білдіргендердің бірі жағдайды былайша сипаттады: "Біздің ешқайсымыз ағылшынша немесе французша сөйлей алмаймыз. Ол бізді білімсіз және көздерімізге байлау салып отырды". 2009 жылғы баспасөз еркіндігі индексіне сәйкес Ливия Таяу Шығыс пен Солтүстік Африкадағы ең көп цензураланған ел болды. Түрмелерді тұтқындар саны туралы мәліметтерді жеткіліксіз немесе мүлдем жоқ деп есептеген, ал тұтқындардың қылмысы мен жазасы сияқты негізгі деректерді де назардан тыс қалдырған. Ливияның сыртқы көрінісін бүлдіріп жатқан мұндай қоқыстарды жою Ливия халқының міндеті. 1990 жылы АҚШ азаматтығын алу алдында бір басқыншы ұрланып, өлтірілді. 2002-2007 жылдар аралығында Ливияның Каддафи дәуіріндегі барлау қызметі MI6 және ЦРУ сияқты батыс тыңшы ұйымдарымен серіктестікке ие болды, олар Ливияны ерекше ұстап беру базасы ретінде пайдалану үшін АҚШ пен Канададағы ливиялық диссиденттер туралы ақпаратты ерікті түрде ұсынды. Бұл Ливияның шетелдегі диссиденттерді өлтіру тарихына қарамастан және Ливияның тұтқындарға қатыгездікпен қарағанын толық білген кезде жасалды.

1990 жылдардағы саяси тәртіпсіздіктер

1990 жылдары Каддафи билігіне исламшылдар қауіп төндірді. 1993 жылдың қазан айында Ливия әскерінің элементтері Каддафиді өлтіруге тырысты, бірақ сәтсіз аяқталды. Оған жауап ретінде Каддафи өзінің жеке революциялық гвардиясын 1990 жылдары болған тәртіпсіздіктерді және исламшыл белсенділікті басу үшін қолданды. Дегенмен, 1995 және 1998 жылдар аралығында Киренаика жергілікті әскерлердің тайпалық адалдықтарына байланысты саяси тұрақсыз болды.

2011 жылғы азаматтық соғыс және Каддафи үкіметінің құлдырауы

Ливия Араб Джамахириясына жаңадан қауіп төнді, ол 2011 жылдың ақпан айында Ливия революциясы болды. Бұл тәртіпсіздіктің бастауы Тунистегі және Мысырдағы көтерілістерге байланысты, оны кеңінен араб көктемімен байланыстырады. Шығыс аймақта Бенгазиде Ұлттық ауыспалы кеңес құрылды. Романшы Идрис әл Месмари 15 ақпанда Бенгазиде болған наразылықтарға полицияның қалай жауап бергені туралы "Әл-Джазира" телеарнасына берген сұхбатынан бірнеше сағат өткен соң тұтқындалды. Ливияның көптеген лауазымды адамдары наразылық білдірушілердің жағына шығып, халықаралық қауымдастықтан бейбіт тұрғындарды өлтіруді тоқтату үшін көмек сұрады. 21 қыркүйекте ҰҚК күштері Феззанның ең ірі қаласы Сабаны басып алды, бұл Каддафидің бақылауын шектеулі және оқшауланған аймақтарға дейін қысқартты. Көптеген елдер Каддафидің үкіметін бейбіт тұрғындарға қарсы күш қолданғаны үшін айыптап отыр. Бірнеше басқа елдер Каддафимен одақтасып, көтерілісті Ливияның ресурстарын тонау үшін "Батыс державаларының" "сайысы" деп айыптады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі 2011 жылғы 17 наурызда Ливияның әуе кеңістігінде ұшуға тыйым салынған аймақты қолдану туралы резолюция қабылдады. БҰҰ-ның қарарымен Ливияның жер асты әскерлері мен әскери кемелеріне қарсы әуе шабуылына рұқсат берілді. 19 наурызда ұшпайтын аймақ басталды, француз ұшақтары Ливияны аралап, британдық Корольдік теңіз флотының теңіз блокадасын жасады. Ақырында, "Энтерпрайз" және "Шарль де Голль" авианосектері жағалауға келіп, күш-жігерді тез әрекет ету қабілетімен қамтамасыз етті. АҚШ әскерлері күш қолдану шарасының өз бөлігін "Одиссей таңғы операциясы" деп атады, бұл "ливиялық режимнің өз халқына қарсы күш қолдануына тыйым салу" дегенді білдіреді, деп мәлімдеді АҚШ вице-адмиралы Уильям Э. Гортни. АҚШ әскери кемелері мен британдық су асты кемесі Ливияның әуе қорғанысына қарсы алғашқы шабуылда 110-дан астам "Томагавк" зымыранды зымырандары атқан. 2011 жылы 20 қазанда Сирттегі соңғы үкіметтік бекіністер Каддафиге қарсы күрескерлердің қолына түсті, ал Муаммар Каддафидің даулы өліміне байланысты Ливия 2011 жылы 23 қазанда ресми түрде "азаттыққа" ие болды, бұл Каддафидің Ливиядағы 42 жылдық басшылығын аяқтады. Саяси ғалым Риад Сидауи 2011 жылдың қазан айында Каддафи "үкімет билігін жүзеге асыру үшін үлкен босқа орын берді: елде ешқандай мекеме, әскер, сайлау дәстүрі жоқ" деп болжады, нәтижесінде Ливияда өтпелі кезең қиын болады.