Кіріспе

Әлемдік экономикалық рецессия Әлемде, кейбір елдер 1980 және / немесе 1981 жылдары экономикалық өнімнің төмендеуін сезінген кезде, экономикалық белсенділіктің әлемдегі ең кең және ең қатты төмендеуі және жұмыссыздықтың ең үлкен өсуі 1982 жылы болды, Дүниежүзілік банк рецессияны "1982 жылғы әлемдік рецессия" деп атады. G7 елдері сияқты Канадада да 1980 жылдардың басында екі бөлек экономикалық құлдырау болды. Бұл екі жағдай да үкіметтердің пайыздық мөлшерлемені көтеру арқылы инфляцияны төмендету құлшынысынан туындаған. Канаданың нақты ЖІӨ-і 1981-82 жылдардағы 17 айлық рецессия кезінде 5% -ға төмендеді, жұмыссыздық деңгейі 12% -ға жетті. Екі дағдарыстың арасында Канадада 12 ай бойы экономикалық өсім болды. Инфляция Солтүстік Америкада 1970-ші жылдардың соңында жеделдеген болса, Канадада АҚШ-тың өзгермелі валюта бағамына көшуіне байланысты жоғары болды, бұл 1979 жылы Канада долларының құнын 0,85 АҚШ долларына дейін төмендетті, бұл АҚШ импортын канадалықтардың сатып алуын қымбаттаттырды. Канаданың инфляция деңгейі 1980 жылы 10,2% болды, 1981 жылы 12,5%-ға, 1982 жылы 10,8%-ға дейін өсті, ал 1983 жылы 5,8%-ға дейін төмендеді. АҚШ инфляцияны бақылау үшін несиелік бақылау енгізді, бұл 1980 жылдың басында Канаданың тұрғын үй және автоөнеркәсіп экспорттарына сұраныстың төмендеуіне әкеліп солай Канададағы рецессияның алғашқы бөлігін бастады. 1982 жылдың басында Альбертаның мұнай бумы аяқталды, себебі ол жылы мұнай бағасының құлдырауына себеп болған, ал 1983 жылдың ортасына дейін Альберта барлық провинциялардың жұмыспен қамту көрсеткіші 7,2 пайыздық пунктке төмендеді. Тэтчер инфляцияны монетаристік саясатпен бақылауға және мемлекеттік сектор қызметкерлерінің ереуілдерін азайту үшін кәсіподақ заңнамасын өзгертуге кірісті. Тэтчердің инфляцияға қарсы күресі валюта бағамын көтерді, нәтижесінде көптеген зауыттар, кеме жасау орындары мен көмір шахталары жабылды, өйткені импорт арзан болды және фунттың күштілігі британдық өнімдерді экспорттық нарықтарда қымбаттатты. 1982 жылдың басында инфляция 10%-дан төмен түсіп, 1980 жылы 22% -ға дейін көтерілді, ал 1983 жылдың көктемінде ол 15 жылдағы ең төменгі деңгейге, 4% -ға дейін төмендеді. Сонымен қатар, ереуілдер де 1950 жылдардың басынан бері ең төменгі деңгейге жетті, ал жалақы өсімі 1983 жылға қарай 3,8% -ға дейін өсті. Алайда 1982 жылдың қаңтарына қарай жұмыссыздық жұмыс күшінің 12,5% -ына жетті, бұл шамамен 50 жыл бойы болмаған деңгей. Жұмыссыздық деңгейі бірнеше жыл бойы осындай жоғары деңгейде болды. Солтүстік Ирландия ең қатты зардап шеккен аймақ болды, жұмыссыздық деңгейі 20% -ға жуық болды. Шотландия мен Солтүстік Англияның көп бөлігінде бұл көрсеткіш 15% -дан асты. 1983 жылдың сәуірінде Ұлыбритания заманауи дәуірде алғаш рет тауарлардың таза импортері болды. Тинессайд, Йоркшир, Мерсисайд, Оңтүстік Уэльс, Батыс Шотландия және Батыс Мидлендс аймақтары өнеркәсіптің жоғалуынан және жұмыссыздықтың күрт өсуінен қатты зардап шекті. Тек Оңтүстік-Шығыс Англияда ғана жұмыссыздық 10%-дан төмен болды. 1980 жылдардың басындағы дағдарыстан кейін экономиканың қалпына келуіне қарамастан, Ұлыбританиядағы жұмыссыздық онжылдықтың екінші жартысына дейін едәуір төмендеді. 1986 жылы жұмыссыздық 3 миллионнан асып, келесі жылы одан төмен түсіп кетті. 1989 жылдың соңына қарай бұл сан 1,6 миллионға дейін төмендеді.

Әлеуметтік әсері

Рецессиядан туындаған жаппай жұмыссыздық пен әлеуметтік наразылық 1981 жылы Ұлыбританияда Токстед, Ливерпуль, сондай-ақ Лондонның бірқатар аудандарында қалалар мен қалалардың кейбір бөліктерінде кең таралған тәртіпсіздіктердің негізгі факторлары ретінде танылды. 1985 жылы экономика үш жылдан бері дағдарыстан шықты, бірақ жұмыссыздық деңгейі қатал болды. Ұлыбританияның көптеген аймақтарында, соның ішінде Лондондағы бірнеше аудандарда тәртіпсіздіктер болды. Жұмыспен қамтудың нашарлығы мен әлеуметтік наразылық тағы да тәртіпсіздіктердің себептері ретінде қарастырылды.

Қайтару

Ұлыбританияда 1982 жылдың соңына қарай экономикалық өсім қалпына келтірілді, бірақ жаппай жұмыссыздық дәуірі әлі де аяқталмады. 1984 жылдың жазында жұмыссыздық 3,3 миллионға жетті, бірақ Ұлы депрессия кезінде жұмыссыздардың саны жоғары болды. Ол 1987 жылдың көктеміне дейін 3 миллионнан жоғары болды, ол кезде канцлер Найджел Лоусонның салықты қысқарту салдары ретінде қаралған Лоусон бумы жұмыссыздықтың күрт төмендеуіне әкеп соққан экономикалық бумды туғызды. 1988 жылдың басында бұл көрсеткіш 2,5 миллионнан төмен болды, ал 1989 жылдың басында 2 миллионнан төмен болды. 1989 жылдың соңында олардың саны 1,6 миллионнан асып, үш жыл бұрынғы көрсеткіштің жартысына жуығы болды. Алайда, жұмыссыздық көрсеткіштеріне толық жұмыс уақытында жұмыс істегендер үшін бірдей мөлшерде жәрдемақы төленген, жасөспірімдер үшін жұмыссыздық бойынша оқытудың талас тудыратын ересектер үшін арналған нұсқасы - Жұмыспен қамту бойынша оқыту бағдарламасына орналастырылған жәрдемақы алушыларды жатқызған жоқ. 1980 жылдардың басындағы рецессиядан кейін Ұлыбританияның экономикалық қалпына келуіне көмектескен басқа ынталандырулар деиндустрияландырылған жерлерге кәсіпорын аймақтарын енгізуді қамтиды, онда дәстүрлі өнеркәсіптер жаңа өнеркәсіптерге, сондай-ақ коммерциялық дамуға ауыстырылды. Кәсіпорындарға уақытша салық жеңілдіктері мен осындай аймақтарда база құруға ынталандыру ретінде босатулар берілді.

Америка Құрама Штаттары

Канада сияқты, АҚШ-тағы 1980 жылдардың басындағы рецессия техникалық жағынан екі бөлек төмендеуден тұрады, біреуі 1980 жылдың қаңтарында басталды, ол 1980 жылдың шілдесінде қарапайым өсуге ие болды, 1981 жылдың шілдесінен 1982 жылдың қарашасына дейін тереңдей түсті. Оның бір себебі - жоғары инфляцияны басуға бағытталған Федералды резервтің қысқартушы ақша саясаты. 1973 жылғы мұнай дағдарысы мен 1979 жылғы энергетикалық дағдарыстан кейін экономикада стагфляция басталды.

Жұмыссыздық

Жұмыссыздық 1974 жылдың қаңтарында 5,1%-дан 1975 жылдың мамырында 9,0%-ға дейін өсті. 1979 жылдың мамырына қарай жұмыссыздық деңгейі 5,6%-ға дейін төмендеп, қайтадан өсе бастады. 1980 жылдың сәуірінде 6,9%-ға, ал 1980 жылдың мамырында 7,5%-ға дейін өсті. 1980 жылдың қаңтар-шілде аралығында болған жеңіл рецессия жұмыссыздықты жоғары деңгейде сақтады, бірақ экономикалық қалпына келуіне қарамастан, 1981 жылдың соңына дейін ол тарихи жоғары деңгейде қалды (шамамен 7,5%). 1982 жылдың ортасында Рокфорд, Иллинойс штатында барлық метро аймақтарында жұмыссыздықтың ең жоғары деңгейі 25% болды. 1982 жылдың қыркүйегінде Мичиган 14,5% -мен елді басқарды, Алабама 14,3% -мен екінші, ал Батыс Вирджиния 14,0% -мен үшінші болды. Янгстаун-Уоррен метрополитен аймағында 18,7% -дық көрсеткіш, бұл барлық метрополитен аймақтарының ең жоғары көрсеткіші, ал Стэмфорд, Коннектикут штатында жұмыссыздық ең төменгі көрсеткіш - 3,5% -ды құрады. Рецессияның ең жоғарғы деңгейі 1982 жылдың қараша және желтоқсан айларында болды, онда бүкіл ел бойынша жұмыссыздық деңгейі 10,8% болды, бұл Ұлы депрессиядан бері ең жоғары көрсеткіш. Қарашада Батыс Вирджиния мен Мичиган штаттарында жұмыссыздық деңгейі 16,4% -ға дейін, ал Алабама штатында 15,3% -ға дейін болды. Оңтүстік Дакота штатында жұмыссыздық деңгейі 5,6% -ға төмен. Флинт, Мичиган, 23,4% -бен барлық метрополитендердегі жұмыссыздықтың ең жоғары деңгейі болды. 1983 жылдың наурыз айында Батыс Вирджиниядағы жұмыссыздық деңгейі 20,1%-ды құрады. 1983 жылдың көктемінде отыз штатта екі цифрлы жұмыссыздық болды. Рейган 1984 жылы қайта сайланған кезде соңғы жұмыссыздық көрсеткіштері (тамыз 1984) Батыс Вирджинияда әлі де ең жоғары көрсеткіш (13,6%) болды, содан кейін Миссисипи (11,1%) және Алабама (10,9%) болды.

Инфляция

Екінші дүниежүзілік соғыстан бері жыл сайын 3,2%-ға дейін өскен инфляция 1973 жылғы мұнай шогынан кейін екі еседен астамға өсіп, жыл сайын 7,7%-ға жетті. 1975 жылы инфляция 9,1%-ға жетті, бұл 1947 жылдан бері ең жоғары көрсеткіш. Инфляция келесі жылы 5,8%-ға дейін төмендеді, бірақ одан кейін жоғарылады. 1979 жылы инфляция 11,3%-ға жетті, ал 1980 жылы 13,5%-ға дейін көтерілді. 1980 жылы қысқа мерзімді рецессия болды. Бірнеше негізгі салалар, соның ішінде тұрғын үй, болат өндірісі және автомобильдер, келесі рецессияның соңына дейін қалпына келмеген құлдырауды бастан кешті. Сондай-ақ, негізгі өнеркәсіптерді қамтамасыз ететін көптеген экономикалық секторлар қатты зардап шекті. Жұмыссыздықтың жоғары кезеңінде Федералды резерв жоғары инфляцияны төмендету үшін пайыздық мөлшерлемелерді көтереді. Инфляция төмендеп, пайыздық мөлшерлеме төмендеп, жұмыссыздық баяу төмендеді. Экономикадан инфляцияны алып тастауды шешкен Федералдық резервтің төрағасы Пол Волкер ақшаның өсу қарқынын бәсеңдетіп, пайыздық мөлшерлемелерді көтерді. 1979 жылы 11% -ға жуық болған федералды қорлар ставкасы 1981 жылдың маусымына қарай 20% -ға дейін өсті. Экономикалық маңызды өлшем - негізгі пайыздық мөлшерлеме 1982 жылдың маусым айында 21,5%-ға жетті.

Банктер

Банктер үшін дағдарыс жақында болған реттеудің жойылғанынан туындаған. 1980 жылғы депозиттік мекемелерді реттеу және ақшаны бақылау туралы заң олардың қаржылық іс-әрекеттеріне бірқатар шектеулерді алып тастады, несие беру өкілеттіктерін кеңейтті және депозиттерді сақтандыру шегін $ 40,000-дан $ 100,000-ға дейін көтерді, бұл моральдық қауіпке әкелді. Банктер экономиканың нашарлауы кезінде жылжымайтын мүлік, несие беру және басқа да кәсіпорындарға асығып түсті. 1982 жылдың ортасына қарай банктердің банкротқа ұшырауы тұрақты түрде өсті. Банктердің банкроттығы 42-ге жетті, бұл дағдарыстан бері ең жоғары көрсеткіш, өйткені рецессия мен жоғары пайыздық мөлшерлемелер өздерінің бағасын алды. Жыл соңына қарай Федералды депозиттерді сақтандыру корпорациясы (ФДСК) түрлі банктерді ұстап тұру үшін 870 миллион доллар жұмсады. 1982 жылдың шілдесінде АҚШ Конгресі ГарнСент-Аркэйл заңын қабылдады. 1982 жылғы "Гермайн депозиттік мекемелер туралы" заң, ол банктерді, жинақ және несиелерді одан әрі реттеуді болды. Заң банктерге ақша нарығындағы шоттарды ұсынуды бастауға рұқсат берді, бұл депозиттік ағымдарды ынталандыру үшін, сонымен қатар жылжымайтын мүлік несиелеудегі қосымша заңдық шектеулерді алып тастады және бір қарыз алушыға несие беруді жеңілдетті. Бұл жылжымайтын мүлік нарығының құлдырауы кезінде жылжымайтын мүлік несиелендіруінің жылдам өсуін көтермеледі, банктер, жинақ және несиелер арасындағы зиянды бәсекелестікті арттырды және көптеген филиалдарды ашуды көтермеледі.

Жинақтау және несие беру дағдарысы

Рецессия жинақ пен несие дағдарысын да едәуір күшейтті. 1980 жылы шамамен 4590 мемлекеттік және федералды жарғылық жинақтау және несие мекемелері (S&L) болды, олардың жалпы активтері 616 миллиард долларды құрады. 1979 жылдан бастап олар пайыздық мөлшерлеменің өсуі салдарынан ақша жоғалта бастады. 1980 жылы 781 миллион долларды құраған таза S & L табысы 1981 жылы 4,6 миллиард долларға, ал 1982 жылы 4,1 миллиард долларға төмендеді. Барлық S&L индустриясының нақты таза құны мүлдем нөлге тең болды. FHLBB банктік ережелерді орындау үшін өзінің ықтимал күші мен АҚШ-тың мемлекеттеріне қатты арқа сүйеді. FHLBB-нің күшін жою қабілетінің жоқтығының бір салдары - бұл реттеуді жою және банкроттықтан сақтандыру үшін қарзды агрессивті түрде кеңейту. 1980 жылдың қарашасында FHLBB федералды сақтандыру S&L үшін таза капитал талаптарын депозиттердің 5% -ынан 4% -ға дейін төмендетті. FHLBB 1982 жылдың қаңтар айында таза байлық талаптарын 3% -ға дейін төмендетті. Сонымен қатар, агенттік S&L-ге осы талаптарды 20 жылдан кейін ғана орындауға міндеттеді. Бұл ереже 20 жылдан кем емес S&L-ге капитал резервінің талаптары жоқ дегенді білдірді. Бұл жаңа S&L-ді кеңінен жалдауға мүмкіндік берді, өйткені 2 миллион долларлық инвестицияны несиелеуде 1,3 миллиард долларға дейін көбейтуге болады. Сатып алу мен сатып алудың тәуекелге ұшырауының артуымен экономика дағдарысқа ұшырады. Көп ұзамай жүздеген S&L банктері төлемсіз қалды. 1980-1983 жылдар аралығында активтері 43 миллиард долларға тең 118 S&L банкрот болды. Федералды жинақ және несие сақтандыру корпорациясы, S&L-дің депозиттерін сақтандырған федералды агенттік, салымшыларды қайта қалпына келтіру үшін 3,5 миллиард доллар жұмсады (салыстыру үшін, алдыңғы 45 жылда активтері 4,5 миллиард доллар болатын 143 S&L ғана құлдырап, FSLIC-ке 306 миллион доллар шығын келтірді). Федералды шаралар бастапқыда проблеманы пайда етті, өйткені олар мекемелерге байлықты құруға қатысуға мүмкіндік берді, олар өздерінің ақшаларын қайтарып алса, клиенттерге қайтаруға мүмкіндік беретін ақшадан әлдеқайда көп ақша берді. Бұл, ақыр соңында, S&L-дің құлдырауына әкелді. Кейіннен үкімет тарапынан әрекетсіздігі осы саланың проблемаларын одан бетер ушықтырды. Экономикалық және әлеуметтік дағдарысты шешу жауапкершілігі Президент Әкімшілігінің құрамындағы үкіметаралық кеңес - Экономикалық мәселелер жөніндегі Министрлер Кеңесіне (ЭККК) жүктелген. Ол кезде CCEA-ға Қазынашылық министрі Дональд Реган төрағалық еткен. CCEA FHLBB-ге S&L индустриясын қайта реттеуден бас тартуға итермеледі және S&L проблемасын шешу үшін кез келген мемлекеттік шығындарға қатаң қарсылық білдірді. Бұдан басқа, Рейган әкімшілігі көп сандаған S&L-ді жабу арқылы жұртшылықты үрейлендіргісі келмеді. Мұндай әрекеттер S&L дағдарысын едәуір нашарлатты.

Саяси салдар

Экономикалық дағдарыс 1981 жылы 18 қазанда президент Рональд Рейган экономиканың "жеңіл дағдарыста" екенін мәлімдегенге дейін бір жылға жуық уақыт болды. Рецессия мен 1981 жылы қабылданған, бірақ 1982 жылы ғана күшіне енген бюджет қысқартулары көптеген сайлаушыларға Рейган орташа азаматтардың қажеттіліктеріне сезімтал емес және байларды жақтырады деп сендірді. Рецессияның салдарынан пайда болған өскен тапшылыққа қарсы тұру үшін Рейган 1982 жылы корпоративтік салықты көтеруді мақұлдады. Алайда ол табыс салығын көтеруден немесе қорғаныс шығынын қысқартудан бас тартты. 1982 жылғы Салықтық әділдік және салықтық жауапкершілік туралы заң үш жылдық, 100 миллиард долларлық салықтық өсімді енгізді, бұл Екінші дүниежүзілік соғыстан бері ең үлкен салықтық өсім.

Қайтару

Кейнс экономистерінің пікірінше, бюджет тапшылығы мен пайыздық мөлшерлемені төмендетудің бірігуі экономиканы қалпына келтіруге әкеледі. Көптеген экономистер салықтың айтарлықтай төмендеуі қалпына келуге айтарлықтай ықпал еткенін айтады. 1982 жылдың желтоқсанында 10,8%-ға жеткен жұмыссыздық деңгейі 1984 жылы сайлау күні 7,2%-ға дейін төмендеді. Инфляция 1981 жылы 10,3%-дан 1983 жылы 3,2%-ға дейін төмендеді. 1983 жылдың шілде-қыркүйек тоқсанында корпоративтік табыс 1982 жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 29% -ға өсті. Ең үлкен жетістіктер экономиканың құлдырауынан қатты зардап шеккен салаларда болды, мысалы, қағаз және орман өнімдері, резеңке, авиакомпаниялар және автоөнеркәсіп.