Кіріспе

Дания тілі тарихы мен дамуы Дания тілі орта ғасырларда Дания мен Швеция тілдерінің ортақ ата-бабасы - көне шығыс скандинав тілінен пайда болды. Бұл жалпы ескі норвег тілінің соңғы түрі. Даниялық филолог Иоганнес Брондум Нильсен Данияның тарихын 800 жылдан 1525 жылға дейінгі "Ескі Дания" және 1525 жылдан бастап "Заманауи Дания" деп бөліп көрсетті. Ол көне дания тілін "руналық дания тіліне" (8001100), ерте орта дания тіліне (11001350) және кеш орта дания тіліне (13501525) бөлді.

Рундық даниялық

Ежелгі шығыс норвегиялық тіл Швецияда рундық швед тілі, ал Данияда рундық дания тілі деп аталады, бірақ 12 ғасырға дейін екі елде де диалект бірдей болды. Бұл диалекттер рундық деп аталады, өйткені мәтіннің негізгі бөлігі рундық әліпбиде жазылады. Ежелгі футарк әліпбиімен жазылған протонорвег тілінен айырмашылығы, ескі норвег тілінде тек 16 әріпті кіші футарк әліпбиі жазылған. Руналардың саны шектеулі болғандықтан, кейбір рундар фонемалардың ауқымына қолданылды, мысалы, о, ø және y дауыстыларына да қолданылатын u дауыстысына арналған руна және е дауыстыларына да қолданылатын i дыбысына арналған руна. Ежелгі Шығыс норвегиялық (руналық швед / дания) ескі Батыс норвегиялықтан бөлген өзгеріс - дифтонг æi (Ежелгі Батыс норвегиялық ei) монофтонг e-ге, мысалы, stæin-ге sten. Бұл рун жазуларында көрінеді, онда ескі жазуда "тақ", ал кейінгі жазуда "тақ" деп жазылады. Сондай-ақ, ау деген сөздің даудр дегеннен ø дегенге ауысуы да болды. Бұл өзгеріс рун жазуларында таушрдан тушрға айналу ретінде көрсетілген. Сонымен қатар, øy (Ежелгі Батыс Норд ey) дифтонгы да ø-ға өзгерді, мысалы, "тіл аралы" деген көне норвег сөзінде.

Орта дат тілі

1100 жылдан бастап Данияның диалектісі Швеция диалектісінен өзгеше бола бастады. Жаңалықтар Даниядан тепе-теңсіз тарады, бұл Зеландиядан Свеаландқа дейінгі аралықта шағын диалектілік шекаралар, изоглостар сериясын жасады. Орта ғасырларда дания тілі швед тілінен бөлек тіл ретінде пайда болды. Негізгі жазба тілі латын тілі болды, ал осы кезеңнен сақталған бірнеше даниялық мәтіндер латын әліпбиінде жазылған, бірақ рун әліпбиі кейбір аймақтарда кең тараған қолданыста қалған сияқты. Бұл кезеңде жазылған негізгі мәтін түрлері - латын тілінде емес адамдарға да қол жетімді болу үшін жергілікті тілде жасалған заңдар. Ютландиялық заң және Скань заңдары 13 ғасырдың басында жергілікті дания тілінде жазылған. 1350 жылдан бастап дания тілі әкімшілік тіл ретінде қолданыла бастады және жаңа әдебиеттер, мысалы патша хаттары мен өсиеттер жазыла бастады. Бұл кезеңде орфография стандартталмаған, сөйлеу тілі де стандартталмаған, ал аймақтық заңдар олар жазылған аймақтар арасындағы диалектілік айырмашылықтарды көрсетеді. Осы кезең ішінде дания тілі төменгі неміс тілімен байланыста болды және көптеген төменгі неміс тілінен алынған сөздер енгізілді.

Қайта өрлеу және реформация

1536 жылы протестанттық реформация кезінде дания тілі дін тіліне айналды, бұл дания тілін әдеби тіл ретінде қолдануға жаңа қызығушылық тудырды. Бұл кезеңде дания тілі швед және норвег тілдерінен ерекшеленетін тілдік белгілерді, мысалы stød және көптеген тоқтату ырғақтарының дауысталуын ала бастайды. Дания тілінде басылған алғашқы кітап 1495 жылы шыққан, ол "Римкроньикен" (Римді хроника) - рифмамен жазылған өлеңдермен баяндалған тарихи кітап. Дания тіліндегі алғашқы толық Киелі кітап аудармасы, Кристиан III Киелі кітап, кейбір бөліктерін Кристиерн Педерсен аударған, 1550 жылы басылып шықты. Педерсеннің орфографиялық таңдауы кейіннен дания тілінде жазудың нақты стандартын белгіледі.

Қазіргі заманғы даниялық

1550 жылы Дания тіліндегі Киелі кітаптың алғашқы аудармасы жарық көрді. Дания тіліндегі шығармалардың кейбір елеулі авторлары - экзистенциалдық философ Сорен Кьеркегор, пәлсапа авторы Ханс Кристиан Андерсен және драматургтар Хенрик Ибсен мен Людвиг Холберг. 20-ғасырдың үш даниялық авторы әдебиет саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты болды: Карл Адольф Геллеруп және Хенрик Понтоппидан (1917 жылы бірлескен лауреаттар) және Йоханнес Вильгельм Дженсен (1944 жылы марапатталды).