Кіріспе
Оркни және Кейтнесс Мормаерінің графы Харальд Маддадсон (Сандық норвег: Haraldr Maddaðarson, Гейл: Aralt mac Mataid) (шамамен 1134 1206) 1139 жылдан 1206 жылға дейін Оркни және Кейтнесс Мормаерінің графы болды. Ол Матад, Мормер атоллдықтың және Маргарет, Оркни граф Хакон Полссонның қызының ұлы болды. Шотландия патшаларының ұрпағы, ол Шотландияның солтүстігінде маңызды тұлға болды және он екінші ғасырдағы шотланд саясатында маңызды рөл атқарды. Оркнинг сагасында Сигурд Эйстинсон мен Торфин Сигурдсонмен бірге оны Оркнидің ең күшті үш графтарының бірі деп атаған.
Harald Maddadsson (Old Norse: Haraldr Maddaðarson, Gaelic: Aralt mac Mataid) (c. 1134 – 1206) was Earl of Orkney and Mormaer of Caithness from 1139 until 1206. He was the son of Matad, Mormaer of Atholl, and Margaret, daughter of Earl Haakon Paulsson of Orkney. Of mixed Norse and Gaelic blood, and a descendant of Scots kings, he was a significant figure in northern Scotland, and played a prominent part in Scottish politics of the twelfth century. The Orkneyinga Saga names him one of the three most powerful Earls of Orkney along with Sigurd Eysteinsson and Thorfinn Sigurdsson.
Өмірбаян
Он екінші ғасырдың басында Оркни графлығы, граф Торфиннің заманында әлсіреп қалғанмен, Кейтнисті өз бақылауында ұстады және Сазерленд пен Сыртқы Гебридтердің кейбір бөліктерінде басым болды. Осылайша, шотланд патшасы Дәуіт І графтық мұрагерлікке үлкен қызығушылық танытты. Матад пен Маргареттің некелері 1134 жылға дейін көп ұзамай, Дәуіттің Морейдің Мормер Оенгус, патша Лулахтың немересі және Маэль Колюйм мак Алаксандер, Дәуіттің ағасы Александрдың заңсыз ұлы, және патшалық биліктің Морей және Росс провинцияларына кеңеюімен байланысты үлкен көтерілісті басып тастағаннан кейін көп ұзамай болды деп есептеледі. Дәуіттің немересі Уильям Фиц Дункан Морейді басқаруға тағайындалды, және Шотландия патшалығының Атолл жерінде билігі бар Матадқа Монттан солтүстікке қарай жаңа жерлердегі билік берілуі мүмкін екендігі және оның Хаконның қызы Маргаретке үйленуі осыны ескере отырып ұйымдастырылған болуы мүмкін. Харальд Маддадсон Рогнвальд Кали Колссон Оркни графтығын Пол Хаконссон графтың жоғалуынан кейін өз бақылауына алғанға дейін көп ұзамай дүниеге келді. Оркнейнга сагасында Пауылдың таққа бас тартқаны туралы ресми әңгіме және оның Харальдтың анасының бұйрығымен өлтірілгені туралы хабарлар жазылған. Ерл Пол өзінің әйел туыстарымен жақсы көретін емес. Оның анасы мен оның әпкесі Фраккок бұған дейін оны уланған көйлекпен өлтірмекші болған, бұл оның орнына ағасы Харальд Хаконссонның өліміне әкелді. Рогнвальд графтық палатадағы норвегиялық фракцияны білдірді. Фраккок пен оның жақтастары Пауылдың өліміне қатысты Харальд Хаоконның ұлы Эрлендтің талаптарын алға жылжытуды мақсат еткен. Алайда Матад пен Маргарет Дәуіт патшаның қолдауымен нәресте Харальд Мададсонды Рогнвальдпен бірге билеуші етіп тағайындады.
Алғашқы жылдар
Харальд Маддадсон мен Рогнвальд Калиге негізгі қауіп Эрленд Харальдссоннан, әсіресе Эрлендтің жақтасы Фраккоктан келді. Алайда, ескі заговорщик, көп ұзамай жойылған, күйді өлімге оның залында жақын Хелмсдейл. Оркнейнга сагасында Свен Аслифсонның аты аталып, оның Кэйтнеске оңтүстіктен, Атоллдан Рогнвальдтың батасымен және Матадтың көмегімен келгенін айтады. Бұл Свен Аслифсон, сондай-ақ, Пол графтың қамауындағы адам болды. Харальдтың алғашқы жылдары, билік Рогнвальдпен бірге оның атынан Давид патша таңдаған кеңесшілермен бірлесіп жүзеге асырылған кезде, Оркни салыстырмалы тұрақтылыққа ие болды, дегенмен Сагада сол кездегі әдеттегі кісі өлтірулер мен өртеулер, соның ішінде басқаша белгісіз граф Вальтхофтың өлімі бар. 1150 немесе 1151 жылы Харальд граф Рогнвальдпен бірге Норвегияға барды, және, мүмкін, король Инги Харальдссонмен кездесті. Бұл сапар кезінде Рогнвальд крест жорығына шығуға шешім қабылдады, бұл туралы Сагада ұзақ баяндалады.
Рогнвальд, Харальд және Эрленд графтары
Харальд Оркниге оралғаннан кейін және Рогнвальд өзінің экспедициясына шыққаннан кейін, Ингдің үлкен ағасы король Эйштейн Харальдссон Норвегиядан Оркни графлығына қарсы рейдтік экспедиция жүргізді. Осы операция кезінде ол Тюрсо маңында Харальдпен кездесіп, оны тұтқынға алды. Харальд алтынмен төлем төлеп, Эйнштейнге ант берген соң босатылды. Кейіннен Эйштейн Шотландия мен Англия жағалауларына шабуыл жасады. Мүмкін, Эйштейннің қызметі нәтижесінде, Дәуіт патша Кайтнесстің жартысын Харальдтың туысы Эрленд Харальдссонға берді. Нәтижесінде, 1154 жылы Эрлендтің өлтірілуімен аяқталған саяси күрес болды. Рогнвальд та 1158 жылы қаза тапты. Свен Аслефссон бұл династиялық қақтығысқа тағы да қатты араласты. 1153 жылы Дәуіт патша қайтыс болып, оның орнына оның жас немересі Малкольм IV келді. Король Эйштейн де ағалары Инги мен Сигурдпен соғыста қаза тапты, бұл Ингиді Харальд Гиллидің жалғыз тірі ұлы етіп қалдырды. Нәтижесінде 1158 жылы Харальд Маддадсон Оркнидің талассыз графына айналды, Шотландия королі де, Норвегия королі де оның билігіне қарсы шыға алмады.
Гаральд граф және патшаның жаулары
Рогнвальд қайтыс болғаннан кейін Харальд Маддадсон Шотландия патшаларының жауларын қолдау саясатын жүргізді, алдымен 1165 жылы жас қайтыс болған Малкольм IV, содан кейін Малкольмның ағасы Уильям. Осы жаулардың ішінде солтүстік пен батыста белсенді болғандар, Харальдтың күші елеулі болған, Аргилл мен Гебридтер королі Сомерл (Гаррольдтың бірінші туысы Ман аралынан Рагнхильдпен үйленген), король Александр I-нің заңсыз ұлы Маэль Колуим мак Аласдейрдің ұлдары, өзі Роксбургте тұтқынға алынған, Мейк Уиллем, Уильям Фиц Дунканның ұрпақтары және Макхеттер және Росс Мормерлері (может, ежелгі Морейдің Лоирн әулеті тармағы және оның құқықтарын талап етушілер) болды. 1179 жылы король Уильям мен оның ағасы граф Дэвидтің Росске жасаған экспедициясы Харальдтың қызметімен байланысты болуы мүмкін. Екі жылдан кейін Росс пен Морейде Маэль Колюйм мак Уиллемнің ұлы Домналдың көтерілісі басталды және граф Харальдтың бұл іске қатысы бар деп болжанады. Көтеріліс 1187 жылға дейін басылмаған. Домналдың көтерілісінің жеңілуі граф Харальд пен король Уильям арасындағы қақтығысқа әкелді. 1187 жылдан кейін шотландтықтар мен шот-нормандықтар Росс пен Кромартиде отырғызылған сияқты, бұған дейін Морейде болған. Де Моравия отбасы, Moray немесе Murray деп ағылшынша, кейіннен Эндрю Морейді шығарды, Росс пен Кромартиде жер берілді, және олар бұл сыйлықтан ерекше болған жоқ. 1195 жылы Вильгельм патшаның науқастануы Гарральдпен соңғы қақтығыстың бастауы болуы мүмкін, бұл 1197 жылдан 1201 жылға дейін созылады. Осы күрес аясында 1197 жылы Вильгельм Кейтнесстегі жерлерді Рогнвальд Калидің немересі Жас Харальдқа берді. Келесі жылы Жас Харальдты Харальд Маддадсон өлтірді. Оркнейнга сагасында Вильгельм патшаның Манн королі Рагналд Гутредсонды Харальдқа қарсы соғысуға шақырғаны жазылған. Рогнвальдтың Харальдтың жерлеріне жалған дәулеті болған болуы мүмкін, өйткені адамдар Харальдтың анасы граф Хакон Полссонның кіші қызы екенін еске алды, ал үлкен қызы Мэн аралының патшасына үйленді (егерде Рагнвальдтың әкесі Годфри Мэн сол әйелдің күйеу баласы болса да, өзінің ұлы емес). Алайда, Харальд бұл кезде Кейтнесс қаласын қайтадан басып алды. 1201 жылы басталған бұл жорықта Харальд Кейтнесс епискобы Иоаннның Скрабстердегі бекінісіне келгенін Сага айтады. Епископ Иоанн Харальдпен кездесуге, оған сәлемдесуге барды, бірақ граф оны ұстап алды, азаптап, мүсіркеді. "Геста Анналия" деп аталатын кітапта Харальд епископ Иоаннды осылай қинаған, өйткені ол Иоаннның Харальд пен король Уильямның арасында қиындық тудыруға тырысқан хабаршы екеніне сенген. 1189-1190 жылы Джонның Кейтнес кафедрасын құруы, әрине, шотландтардың аймақтағы билігін кеңейтуді көздеген. Жаңа епископтық даусыз болған жоқ және Джон көп ұзамай Харальд Маддадсонмен және Оркни епискобы Бьярни Колбинссонмен қақтығысқа түсті. Папалық ақша жинау туралы дау ретінде ұсынылған қақтығыс (Петрдің пенстерінің бір түрі) Папа Иннокентий III-ге шағымданды, ол епископ Бьярни мен Роземарки (немесе Росс) епискобына Иоаннның жинауға араласуына жол бермеу үшін хат жазды. Харальд Маддадсон Норвегия патшасымен де қиындықтарға тап болды. Оралдың қайын інісі Олафтың басшылығымен Оркни мен Шетланд жауынгерлері (Эйярскэггжарлар) Сигурд Магнуссонның атынан патша Сверре Сигурдсонға қарсы шайқасты. Сигурд Магнуссон - Норвегияның бұрынғы королі Магнус V-нің ұлы және король Сверре тағына үміткер. Олафқа Норвегия графы Эрлинг Скаккең күйеу баласы, король Магнус V-нің күйеу інісі Холлхелл Джонсон қосылды. Король Сверре мен оның күштері 1194 жылдың көктемінде, екі флот Норвегияның Бергеннен солтүстікке қарай орналасқан Аскойдағы Флорвагта кездескенде, Øyskjeggs-ке қарсы шықты. 1194 жылы 3 сәуірде Флорваг шайқасында норвегиялық ардагерлердің тәжірибесі шешуші болды. Сверре патша жеңіп, Сигурд Магнуссон мен Холлхелл Джонсон өздерінің адамдарының көпшілігімен бірге қаза тапты. Патша Сверре Харальд Маддадсонның осы іске қатысы бар деп ойлаған көрінеді. Флорваг шайқасынан кейін король Сверре Харальдты Шетландты басып алу арқылы жазалады, ол оның өмірінде ешқашан қайтарылмаған. 1202 жылы Папа Иннокентий, Харальд епископ Иоаннның қорлауына жеке жауапты емес екеніне сеніп, епископ Бьярниге хат жазып, Харальдтың адамы Лумбердтің іс-әрекет үшін кінәлі екенін растауды тапсырды. Осымен Харальдтың өміріндегі қиындықтар аяқталды. Ол 1206 жылы 72 жасында 65 жыл билік құрғаннан кейін табиғи себептермен қайтыс болды.
Харальдссондар
Харальдтың алғашқы әйеліне Аффрика деген ат қойылды, бұл Галлоуэйлік Фергустың қызымен ортақ гэльдік есім. Олардың төрт баласы болды, оларды Оркнейнга сагасы Генрек, Хакон, Хелена және Маргарет деп атайды. Вильгельм патша Харальдтан олардың арасындағы бейбітшілік үшін Харфлодтан бас тартуды талап еткен көрінеді. Аман қалған Харальдсоннан Дэвид пен Джон аталарының өліміне байланысты Оркнидің бірлескен графтары болды, ал Генрик (Эанрик мак Араилт мак Матайд) Росспен билік жүргізді. Генрек пен граф Давид Харальдссон туралы ештеңе белгісіз. 1214 жылы аурудан қайтыс болғаннан кейін, 1231 жылға дейін Джон жалғыз билік жүргізді. 1222 жылы граф Джон жергілікті шаруалар арқылы Халкирктегі залында Кейтнес епискобы Адамның өртелуіне жанама түрде қатысқан. Джонға наразылық білдіруді көру немесе оны өршіту деген айып тағылды. Патша Александр II қазасын өте қатты жазалады, бұл Рим папасы Гонорий III-ді қанағаттандырды. Оркнейинга сагасының авторы былай деп жазды: "Ескендірдің епископты өртеп жібергені үшін жазалаған жазалары - мүсілдеу, өлім, жерді тәркілеу және заңсыз шығару - әлі күнге дейін есінде". Джон Харальдсон 1231 жылы Кейтнесс штатындағы Тюрсо қаласында қаза тапты. Оған қарсы Рогнвальд Калидің шөбересі Снейколл Гунниссон болды, ол Джонның графтығын өзімен бөлісуін талап етті, өйткені ол бұрын да болған. Джонның жақтастары мен Снейколл соғысты бастады, бірақ сонда Хакон Сверресон патша мәселені шешеді деген шешімге келді. Барлық қатысушылар Норвегияға жолға шықты, бірақ Ерл Джонды, оның қолдаушылары мен туыстарын тасымалдайтын кеме қайту сапарында теңізде жоғалып кетті. Нәтижесінде, Норс графтарының шежіресі уақытша тоқтады және 1231 жылдан 1236 жылға дейін Оркни графсыз болды. 1236 жылы Норвегияның Хакон IV графтығын Гилл Бригте, Мормер Ангустың ұлы Магнусқа берді. Ангус, Стратхерн және Синклер иелері басқарып отырса да, Оркни Норвегия корольдігінің бір бөлігі болып қала берді.