Кіріспе

Непал ақыны Читтадар Хридайя (; туған күні Читтадар Тулдахар; 19 мамыр 1906 9 маусым 1982) - непал ақыны. Ол Непалдың XX ғасырдағы ең ірі әдеби қайраткерлерінің бірі болып саналады. 1956 жылы Непал патшасы Махендра оған Кави Кешари (Поэттер арасындағы арыстан) атағын берді. Негізінен ол Непал тілінде жазған, бірақ Непал және Хинди тілдерінде де шығармалар шығарған. Гридая өмірін ана тіліне қызмет етуге арнады. Ол ата-бабаларының табысты бизнесінен бас тартып, автократиялық үкімет тарапынан түрмеге қамалды. 1941 жылы ол Непал тілінде өлең жазғаны үшін Рана режимімен бес жылға қамауға алынды.

Ерте өмір

Хридайя Читтадар Тулдахар Ньята Тунченде (Непал Бхаса: न्यत तुंछें) Катмандуда Лхаса Невар саудагерлерінің тұқым қуалайтын отбасында дүниеге келген. Оның әкесі Драбоя Дхар Тулдахар, ал анасы Гян Лакшми Тулдахар. Оның қарындасы Моти Лакшми Упасика да жазушы болған. Отбасының Лхасада (Тибет) бизнес үйі болды. Хридайя ата-бабаларының кәсібіне қосылмады, бірақ Непал тілі әдебиетін дамытуға тырысты. 1920 жылы Гьяна Прабха Кансакарға үйленді.

Түрмеге қамау

Хридайя Непал Бхаса қайта өрлеуінің мүшесі болды. Ол өзінің әдеби мансабын Непал тілінде жазуға рұқсат бермеген кезде бастады, сондықтан авторлар өз шығармаларын шетелден жариялады. Хридайя өзінің алғашқы өлеңі Буддхопасакия Пап Дешананы жазды, ол 1925 жылы Будда Дхарма журналында басылып, Үндістанның Калькутта қаласында жарық көрді. 1930 жылы ол қоғамдық кітапхана ашу туралы петицияға қол қойды және қол қойғандардың қалған бөлігімен бірге тұтқындалып, айыппұл салынды. 1933 жылы Үндістанның Калимпонг қаласында С.П. және Д.П. Упасак "Падья Никунджа" атты поэмалардың антологиясын шығарды. Ол үкімет тарапынан қысымға ұшыраудан аулақ болу үшін "Хридайя" деген атымен жазған. Оның әдеби қызметіне үкімет риза болмады, сондықтан барлық даналар Катмандуға жетпей-ақ Чисапани Гадидегі кеден органдарымен тәркіленді. Антологияда ол анасының өліміне қайғырып жазған "Ана" атты өлең бар. Ол "Анасыз бала" өлеңіне қол қойған болатын, оны үкімет неварларды ана тілінен айырды деп түсіндірген. Осы себепті өлең бүлікшіл деп танылып, 1940 жылы алты жылға бас бостандығынан айырылды. Хридай 1941 жылдың 20 қаңтарында жазасын бастады. Оның қамауда отырған серігі ақын Сиддхичархан Шреста мен Фатте Бахадур Сингх те Непал Бхасада шығармалары үшін түрмеге қамалған.

Сугата Саурабха эпосы

Түрмеде жүріп, Хридай өзінің ең ұлы еңбегі - Сугата Саурабханы жазды. Ол түрмеде жасырын жазуға мәжбүр болды, ал оның қарындасы Моти Лакшми Упасика оған тамақ әкелгенде, ол өлеңдерін жазып алған қағаздарды жасырын алып шықты. Ол 1946 жылы түрмеден босағаннан кейін аяқталып, 1949 жылы Калькуттадан басылып шықты. Эпос Будданың өмірі туралы эстетикалық жағынан жағымды және ілімдік жағынан дұрыс толық есеп беретін, сондай-ақ Непал Bhasa әдебиетіндегі үлкен шығарма ретінде сипатталған. 1941-1945 жылдары түрмеде болған кезінде Хридайя суретші Чандра Ман Сингх Маскеймен байланысқа келді. Хридайя Маскидің үйретуімен жасырын жаттықты, ол өзінің жазбаларын түрме күзетшілерінен жасырды. Ол акварельмен, қарындашпен және сиямен сурет салған. Олар буддалық және индуистік құдайлар мен жанрлық көріністерді бейнелейді. Сугата Саурабхадағы түсті суреттерді Маски жасаған. 1945 жылы 11 қарашада түрмеден босағаннан кейін, Хридай түрлі жанрлардағы көптеген шығармалар шығарды. Ол қазіргі қысқа әңгімелер жазудың ізашарсы болды. 1947 жылы жарық көрген оның алты қысқа әңгімесі қазіргі заманғы Непал тіліндегі әдебиетте маңызды оқиға болды.

Непал Бхаса Паришад

1951 жылы Хридайя басқа да көрнекті ақындар мен жазушылармен бірлесіп, Непал-башаның институционалдық дамуын насихаттау үшін Непал-баша кеңесі (Nepal Bhasa Parishad) құрды. 1953 жылы 7 маусымда шағир Йогбир Сингх Кансакардың әйелі Будда Майя Кансакар Шатрапатидегі Тара Бир Сингхтың үйінде салтанатты түрде ашылған. Кейіннен оның кеңсесі Ньята Тунчендегі өз үйіне көшірілді. Содан кейін Хридайя бұл мүлікті кеңеске мұра етіп қалдырды. Хридайя 1952 жылдан 1956 жылға дейін Непал Бхаса Паришад баспасынан шыққан "Непал ритупау" журналының редакторы болды. Ол сонымен қатар Непал тіліне мектептер мен колледждер бағдарламасына енгізу үшін үкіметке үгіт-насихат жасады. Ол 1954 жылы орта мектептерде, 1960 жылы орта білім беруде, 1962 жылы бакалавр және 1979 жылы магистр деңгейінде оқу бағдарламасына енгізілді. Хридай инсульт алып, оң қолы мен аяғын сал қалдырды. Ол сол қолымен жазуды үйреніп, өлеңдер мен очерктер жазуды жалғастырды. 1982 жылы 9 маусымда Хридайя Непал Бхаса Паришадтың отырысына төрағалық еткенде құлап қалды.

Мұра

Непалдың пошта қызметі департаменті 1992 жылы 31 желтоқсанда Хридайяның портреті бар ескерткіш пошта маркасын шығарды. 2007 жылы 21 наурызда Шиыршы Шыттадар Хридайдың 100 жылдығын атап өту үшін SAARC жазушылар және әдебиет қоры құрылды. 2008 жылы 8 қарашада Катманду қаласының орталығындағы Калимати жол қиылысында Хридайдың мүсіні орнатылды. Премьер-Министр Пушпа Камал Дахал өмірлік өлшемдегі мүсіннің тұсауын салды. Катманду қаласының орталығындағы Читтадар Марг көшесіне оның құрметіне ат қойылды.

Мемориалдық мұражай

2010 жылы Үндістанның көмегімен Хридайяның үйі қайта жаңғыртылып, мұнда ақын мен оның шығармаларына арналған мұражай ашылды. Читтадар Хридайя мемориалдық мұражайы 2013 жылдың 20 шілдесінде ашылды. Онда фотосуреттер, кітаптар, эскиздер, жеке заттары мен тұрмыстық бұйымдар бар. Хридайяның өмір сүрген және жұмыс істеген бөлмесі өзінің бастапқы күйінде сақталған. Катмандуның тарихи бөлігінде орналасқан үй - Неварда ою-өрнектелген терезелері бар дәстүрлі непалдық сәулет үлгісі. Оның ішінде ғибадатханалар мен құдық бар.

Ерекше еңбектері

Хридайя эпос, драма, поэзия, роман, әңгіме, тарих және грамматика жазды. Сугата Саурабха ("Будданың хош иісті өмірі") - оның ең танымал шығармасы, ол Невар мәдени ортасындағы Будданың өмірі туралы 19 әнде айтады. Оны ағылшын тіліне Тодд Т. Льюис пен Субарна Ман Тулудар аударған. Тирта Радж Тулдахардың ағылшын тіліндегі аудармасын Непал Бхаса академиясы 1998 жылы жариялаған. Мимманахпау ("Жоқтайтын хат") - Лхасадағы саудагердің Катмандудағы әйеліне жазған ұзаққа созылған хаты. 1968 жылы жарық көрген бұл кітапта Невар саудагерінің Тибет астанасындағы мәдени және әлеуметтік байғұстары және үлкен қашықтықпен бөлінген отбасына деген сезімдері сипатталған. "Мимманапхау" кітабын ағылшын тіліне Кесар Лалл аударды. Баласы жоқ Хридай Сугата Саурабханы өзінің ұлы, Мимманапхауды қызы деп атаған. Алты қысқа әңгіме. Гридаяның қысқа әңгімелері оның мәдени жаңғыру мен әлеуметтік реформаларға деген қызығушылығынан туындаған. Оның бірнеше әңгімелері, соның ішінде "Алты әңгімеден" үш әңгімесін ағылшын тіліне Теж Ратна Кансакар аударған. Дхармадоя Сабханың 1947 жылы Үндістанның Варанаси қаласында жарық көрген "Жи Мака" ("Біздің бала") - бұл мәдениетті және тығыз қоныстанған невар қоғамының ішкі көрінісін жан-жақты көрсететін балалар әңгімелер жинағы. Оны ағылшын тіліне Тодд Т. Льюис аударды.