Кіріспе

Невар тіліндегі әдебиет Непалдың невар тілінде қытай-тибет тілдері арасында төртінші ең көне әдебиет дәстүрі бар (қытай, тибет және бирма тілдерінен кейін). Невар тіліндегі ең көне құжат - "Уку Бахалдан пальма жапырағы" деп аталады. Ол 1114 жылы Такури дәуірінде жазылған. Непал Бхасадағы ең көне тас жазуы - Непал Самбат 293 (1173 ж. 14 ғасырдан бастап, Катманду аңғарындағы тас жазулардың басым көпшілігі, мұралық орындарда олар барлық жерде кездеседі, Непал Бхасада. Алғашқы кітаптар 14 ғасырда пайда болды. Харамехала (деванагари: हरमेखला, 1374 жылы жазылған медициналық нұсқаулық Nāradsmṛti (नारदस्मृति) 1380 жылы жазылған заң кітабы Амаркоша (अमरकोश), 1381 жылы жазылған санскрит тіліндегі Ньюари сөздігі Гопаларжа Вамсавали (गोपालराज वंशावली), 1389 жылы жазылған Непал тарихы. Бірінші әңгіме кітабы - Тантракхьяна (1518), ал бірінші бір актілік пьеса - Экадасси Брата (1633) - Сиддхи патша Нарасингха Малла жазған. Непал бхаса әдебиетін төрт кезеңге бөлуге болады. Классикалық кезең (15051847) Қараңғы кезең (18471909) Қайта өрлеу кезеңі (19091941) Қазіргі кезең (1941 жылдан бастап)

Классикалық кезең

Бұл Непалдың мәдени дамуы мен өнер мен сәулетінің алтын дәуірі болды. Бұл дәуірде кең тараған әдеби жанрлар хроникалар, эпостар, әңгімелер, негізінен астрология мен медицинамен айналысатын ғылыми нұсқаулықтар, дидактикалық өлеңдер мен драмадан тұрады. Малла әулетінің патшалары мен патшайымдары күйші әрі драматург болған. Сол кезде жазылған би драмалары жыл сайынғы фестивальдерде қойылады. Маһиндра Малла (1560-1574 жылдары билік құрған) - алғашқы нэуари ақыны. Малла патшаларының ішіндегі басқа да елеулі ақындар: Сиддхи Нарсинг Малла (1619 - 1669), Пратап Малла, Ранжит Малла және Джая Пракаш Малла. Сиддхи Нарасингха Малла Непалдың алғашқы пьеса жазушысы болды. Ол 1633 жылы индуистік аңызға негізделген "Екадашивбрата" атты бір пьеса жазды. Оның ең танымал туындысы - Катти Пьяхан (1641) жыл сайын Патан Дурбар алаңында көрсетіледі. Непалдың алғашқы әйел ақыны деп саналатын патшайымдар Риддхи Лакшми (1680-1687), Жая Лакшми және Бхуван Лакшми де көрнекті әнші-жазушылар болды. Халық арасында Катманду аңғарының шығысындағы Банепаның Джагат Кешари (1678) құдайы Чандесвариге арналған ән-жырмен аталып өтіледі. Классикалық дәуірдің соңғы кезеңінде Шах патшалары арасында Раджендра Бикрам буддалық әңгімеге негізделген "Махасатва Пахян" (1831) пьесасын жазғаны үшін әйгілі. Пундит Сундарананда (шамамен 1793-1833) эпостарымен танымал, ал Амритананда өлең жазудан басқа, Непал тілі грамматикасын жазды (1831).

Қараңғы кезең

1768 жылы Непалды Горкхалар жаулап алғаннан кейін және Шах әулетінің пайда болуынан кейін Непал тілі, бұрын Хаскура немесе Горкхали деп аталатын, Ньюариді жеңе бастады. Ашық басқыншылықты Рана әулеті (1846-1951) бастады. 1906 жылы нэвари тілінде жазылған ресми құжаттар заңсыз деп танылды. Тілді сауда-саттық және әдеби мақсаттарда қолдануға тыйым салынды. Кітаптар тәркіленіп, жазушылар түрмеге қамалды. Нәтижесінде әдеби шығармашылық қана емес, жалпы мақсаттағы жазу да тоқтап қалды. Осы кезеңде аз санда әндер мен діни әңгімелер жазылды. Бұл дәуірдің белгілі жазушылары Свами Абхаяннанда (әдемі премьер-министр Бхимсен Тапаның кіші інісі), Хари Бхакта Матема, Ман Бахадур Жоши және Бир Бахадур Малла болды.

Қазіргі заман

1940 жылдары Ньюар әдебиетінде заманауи кезең басталды. Осы кезеңде әңгіме, өлең, очерк, роман, драма сияқты жаңа жанрлар пайда болды.

Түрмедегі жылдары

1941-1945 жылдар әдеби немесе саяси қызметі үшін түрмеге жабылған көптеген авторлар үшін түрме жылдары ретінде белгілі. Бұл кезең жемісті болды және көптеген істердің нәтижесінде болды. Шыттахар Хридайя, Сиддхичархан Шреста және Фатте Бахадур Сингх сол кезеңнің өз еңбектері үшін түрмеге қамалған көрнекті жазушыларының қатарында болды. Түрмеде жүргенде, Хридай өзінің ең үлкен еңбегі Сугата Саурабханы шығарды, ол Будданың өмірі туралы эпикалық өлең. Шреста басқа да шығармалары арасында "Сесван" ("Мұн гүлдері", 1948 жылы жарық көрді) атты өлеңдер жинағын жазды. Сингх (1902-1983) әртүрлі ақындардың "Непал бихары" атты өлеңдер антологиясын редакциялап, жариялағаны үшін өмір бойына бас бостандығынан айырылды. Ол кітапты 1939 жылы Үндістанның Бетия қаласында басып шығарды да, Непалға жіберді. Баспаның жартысы сатылып кеткеннен кейін, қалған даналары тәркіленді; Сингхпен бірге үлестіргендер түрмеге жабылды. Сингх ең алдымен 1955 жылы Катмандуда жарық көруді бастаған Непал Бхаса Патриканың негізін қалаушы ретінде белгілі. Ол редактор және баспагер болды. Саяси айыппен қамауға алынған Кедар Ман Вьятит пен Дхарма Ратна Ями сияқты ақындар түрмеде болған кезінде нэвари тілінде де жазуды бастады.

Тхераваданың қайта өркендеуі

Непал тіліндегі әдебиетті дамытуға теравадалық будда монахтары ерекше ықпал етті. Неваридің қайта өркендеуі Непалдағы теравада буддизмін қайта жаңғыртумен тұспа-тұс келді, оны билеушілер бірдей ұнатпады. 1930 жылдан бастап, 14 ғасырдан бері Катманду көшелерінде сары халат киген алғашқы монахтар пайда болғаннан кейін, олардың ізбасарларының саны тез өсті, оларды оқыту үшін кітаптар шығарыла бастады. Бұған қарамастан, монахтар Үндістаннан буддизм туралы кітаптар шығарып, діни әдебиеттер жинағын молынан байытты. Бұл кезеңнің көрнекті авторларының қатарында Баудда Риши Махапрагья, Амритананда Махаштавир, Дхаммаллок Махаштавир, Прагьянанда Махаштавир және Анирудда Махатера болды. 1944 жылы раналар буддизмді үйретуді және нюари тілінде жазуды тоқтатқан сегіз монахты жер аударыды. Олар Сарнат қаласына (Үндістан) барып, Дхармодая Сабха деп аталатын ұйым құрды. 1947 жылы Қалимпонгтан "Дхармодайя" атты ай сайын шығатын журнал шығады. Бұл тіл жазушылардың саны артып, тілдің стандартталуына үлкен ықпал етті. 1946 жылы монахтарға оралуға рұқсат берілді, ал нюар тіліндегі діни жазбалар цензурадан кейін жариялауға рұқсат етілді.

Демократиядан кейінгі кезең

1951 жылы Раналар билігін құлату және демократияға көшу жазушыларға еркін ортаны әкелді. 1950 жылдары әдебиеттің белсенділігі артып, жаңа авторлар пайда болды. Байқунта Прасад Лакуль - қайта өрлеу дәуірінің соңы мен жаңа дәуірдің басынан басталған. Ол нэвари поэзиясына батыс романтизмін енгізген. Моти Лакшми Упасика (1909-1997) - қазіргі заманның алғашқы әйел ақыны және әңгіме жазушысы. Сатья Мохан Жоши (1920 жылы туған) - ақын, тарихшы және мәдениеттанушы. Катмандуның соңғы Малла патшасы туралы "Джайя Пракаш" (1955 жылы жарық көрген) және XIII ғасырда Қытайға барған Непал суретшісі Аранько туралы "Аранькоя Света Чайтия" (1984 жылы жарық көрген) эпостары оның көптеген елеулі еңбектерінің бірі болып табылады. Рамапати Радж Шарма (туған жылы 1931) - шығармалары табиғаттан шабыт алған ақын. Мадан Мохан Мишра (1931-2013) эпикалық поэзиясы мен сатирасымен танымал. Оның 1975 жылы жарық көрген "Гажигулуя махагасай пашупатинатх" (गजिगुलुя म्हगसय् पशुपतिनाथ, "Марихуана тартушының армандарындағы пашупатинатх") - оның ең сүйікті шығармаларының бірі. Р. Р. Н. "Сыясия" (1932-2002) - Ребати Рамананнанда Шреста Вайдияның псевдонимі. Сиясия - 1950 жылдары өмірге келген жас жазушылар ұрпағының бірі. Оның алғашқы шығармаларына Малаха ("Аждаһа", өлеңдер жинағы, 1955 жылы жарық көрді), Капан ("Күсірең", әңгімелері, 1956) және Уфосван ("Көк лотос", әңгіме, 1956) жатады. Нараян Деви (1935 жылы туған) - әйелдердің бостандықтары мен әлеуметтік кемсітушілікке қатысты поэзиясы бар ақын. Дурга Лал Шреста (туған 1937) - шығармашылық, жан-жақты және танымал ақын және әнші. Оның шығармалары балалар өлеңдері мен әндер жинағы "Чиниямха Кисича" ("Шәкәрлі пил") романтикалық және прогрессивті композицияларға дейін жетеді, бұл оған Халық ақыны деген атақ берді. Гириджа Прасад Жоши (1939-1987) - романтикадан прогрессивті поэзияға дейінгі шығармалар жинақтаған ақын.

Панчаят дәуірі

1960 жылы парламент жойылып, панчаят жүйесі орнатылды. Жүйенің бір тіл саясаты аясында Непал-Бхаса тағы бір басқыншылық кезеңін бастан кешірді. 1965 жылы Непал радиосында бұл тілде хабар таратуға тыйым салынды. Невариді Непалдың жалғыз радиостанциясынан алып тастау 1965 жылғы қозғалыс ("Байс Саля Андолан") деп аталатын наразылық қозғалысын тудырды. Нааразылық акцияларының бір бөлігі ретінде апта сайын көше алаңдарында және аулаларда әдеби кездесулер өткізілді. Әдебиеттің дамуына ықпал етіп, көптеген жас жазушылар дүниеге келді. Ақын Будда Саями, Нати Баджра Баджрачарья, Шри Кришна Ану және Джанак Нева, романист Ратна Бахадур Саями наразылық акцияларының кейбір тұлғалары болып табылады. Олар жаңа әдеби стильдерді таныстырып, Непал тілі әдебиетінің шекарасын кеңейтті. 1965 жылғы қозғалыс өте жемісті кезең болды. 1962 жылы Бхактапур қаласында құрылған "Бірат Непал Бхаса Сахития Саммелан Гути" (Grand Newari Literary Conference Trust) және 1979 жылы Катмандуда құрылған "Непал Бхаса Манка Кхала" осы кезеңде әдебиетті насихаттау және тілдік құқықтар үшін күрес үшін пайда болған көрнекті ұйымдардың бірі.

Бүгін

Невари әдебиетінің оқырмандары аз. Поэзия, әңгіме, очерк, роман, саяхат, өмірбаян және діни баяндамалар - танымал жанрлар. Бірқатар әдеби журналдар шығарылады. Непал тілі әдебиетінің ағылшын және непал тілдеріндегі аудармалары жиі пайда болады. Әдебиет ұйымдары үнемі қоғамдық концерттер өткізеді. Шашикала Манандхар - бхаса тілінде жазған алғашқы әйел романист.

Непал сыртындағы мандала

Непалдан тыс жерлерде тұратын ақындар да Ньюариді дәріптеп жүр. Олардың ішінде Хетеудадан шыққан Ганеш Лал Шреста 1940-1950 жылдары фестиваль кезінде әндер жазды және музыкалық концерттер берді. Покхарада тұңғыш Ұлы Непал басса әдеби конференциясы 1975 жылдың 17-18 желтоқсанында өтті.

Әдеби жанрлар

Драмалар дәстүрлі түрде ғибадатхана алаңдары мен негізгі қиылыстарда салынған ашық "дабу" (платформа) орындарында орындалады. Дәстүрлі драмалардың көбісі құдайлар мен жындарға байланысты. Мұндай драмаларда бетперде киген кейіпкерлер басты рөл атқарады. Музыка драманың маңызды бөлігі болып табылады. Олардың көбісі ән арқылы баяндалады. Көптеген драмалардың тақырыбы - жамандықтың өрлеуі, бүліктері мен құлдырауын көрсететін моральмен әлеуметтік әл-ауқатты қалыптастыру. Непал Самбат (Непал дәуірі) күнтізбесінде белгілі бір пьесаларды орындау үшін белгіленген күндер бар. Көптеген драмаларды белгілі бір гутилер орындайды. Өлең жазу ортағасырлық Малла аристократиясының сәнді бөлігі болды. Патшалардың көбісі атақты ақын-жыраулар болған. Эпикалық поэзия өте танымал. XIX ғасырдың басында Катмандудан балаларды қуып шығару туралы баяндаған "Ситала Маджу", Тибет саудагерінің бақытсыздығы туралы "Джи Вайя Ла Лахи Мадуни" және Госаикундаға тағдырлы паломшылық туралы "Силу" - белгілі балладалар. Сиддхидас Махажу мен Читтадар Хридайя - қазіргі заманның екі ұлы ақыны. Невари тілінде Катманду аңғарының пайда болуынан бастап, оның ғибадатханалары мен маңызды ескерткіштеріне дейінгі оқиғалар ауызша беріліп келеді. Олардың өте аз бөлігі ғана бастапқыда жазбаша түрде болды. Алайда, сауаттылық деңгейі өсіп, халық арасында білімнің артуымен, бұл оқиғалар жазылып қалды. Басқа тақырыптардағы әңгімелер де тамыр жайды. Непалдың жаңғыруынан кейін сауаттылықтың өсуімен бірге роман жазу да өсті. Орта ғасырлардағы әліпбиді белгілі бір қоғам кастасына ғана үйрету көпшіліктің бос уақытында кітап оқу мүмкіндігін төмендетті. Невари тіліндегі тарихи әдебиет Малла дәуірінен басталады. Тас жазулар маңызды оқиғаларды еске алу үшін маңызды орындарға қойылды. Көп жағдайда жазуды орнатушының туысқандарының аты да аталады. Философия - қоғам нормаларына қатысты көптеген еңбектер жазған Сиддхидас Махаджуның шығармаларының бір тақырыбы. Жаястүті Малланың тұсында қалыптасқан заң әдебиеті Невар қоғамының негізгі бөлігін қалыптастырды.