Кіріспе

Неварлар (/n//ɪ/'/w//ɑr/; , өз атауы: Нева; , Прачалит жазуы: ) – Непалдың Катманду аңғарының және оған іргелес аймақтардың ежелгі тұрғындары, сондай-ақ оның тарихи мұрасы мен өркениетін жасаған халық. Неварлар – негізінен индуизм мен буддизмді ұстанатын индо-арий және тибет-бирмандық этностардың тілдік және мәдени қауымдастығы, олардың ортақ тілі – Непал Бхаса. Неварлар еңбек бөлінісінің дамыған жүйесімен және Гималайдың етегіндегі басқа аймақтарда кездеспейтін күрделі қалалық өркениет құрған. Неварлар ғасырлар бойы сақталған дәстүрлерін жалғастырып, Непалдың діні, мәдениеті және өркениетінің нағыз мұрагерлері деп мақтанады. Олар мәдениет, өнер, әдебиет, сауда, егіншілік және ас-су салаларына зор үлес қосып, танымал. Бүгінде БҰҰ-ның Адамды дамыту индексі бойынша Непалдағы ең экономикалық және әлеуметтік жағдайы жақсы халық ретінде саналады. 2021 жылғы Непал халық санағына сәйкес, Неварлар Непалдағы 8-ші ірі этникалық топқа жатады, олардың саны 1,341,363 адамды құрайды, бұл ел халқының 4,6%-ы. Катманду аңғары мен оған іргелес аумақтар бұрынғы Невар патшалығы – Непал Мандаласының құрамында болған. Непалдағы басқа этностық топтар мен касталардан өзгеше, Неварлар этникалық құрамы әртүрлі, бұрынғы саяси жүйеден туындаған, ерекше бірегейлігі бар ұлттық қауымдастық ретінде қарастырылады. Невар қауымдастығы этностық, нәсілдік, әлеуметтік және діни әртүрліліктің көптеген түрлерін қамтиды, себебі олар Непал Мандаласында тарихқа дейінгі заманнан бері өмір сүрген түрлі халықтардың ұрпақтары. Личчави, Косала және Малла (Н) сияқты индо-арий тайпалары, әр түрлі кезеңдерде Үндістанның Махаджанападаларынан (яғни Ваджжи, Косала және Малла (I) личчавилері) келген, жергілікті халықтың тілі мен әдет-ғұрыптарын қабылдап, олармен бірігіп кеткен. Алайда, олар өздерінің Ведалық мәдениетін сақтап, санскрит тілдерін, әлеуметтік құрылымын, индуизм діні мен мәдениетін алып келді, бұл жергілікті мәдениетпен сіңісіп, қазіргі Невар өркениетінің қалыптасуына ықпал етті. Невар билігі 1768 жылы Горкха патшалығының шабуылымен аяқталды.

Шығуы, этимологиясы

"Nepāl", "Newār", "Newāl" және "Nepār" терминдері бір сөздің дыбысталу жағынан әртүрлі формалары болып табылады, және осы формалардың түрлі мысалдары тарихтағы әртүрлі кезеңдердегі мәтіндерде кездеседі. Непал – әдеби (санскрит) формасы, ал Невар – күнделікті (пракрит) формасы. 512 жылы Катмандудан батысқа қарай орналасқан Тистунг аңғарында табылған санскрит жазуында "Непалға сәлемдемелер" деген тіркес бар, бұл "Непал" термині елдің де, халқының да атауын білдіргенін көрсетеді. "Newar" немесе "Newā" термині "Непалдың тұрғыны" мағынасында алғаш рет 1654 жылы Катмандудағы жазуда пайда болды. 1721 жылы Непалға сапар шеккен итальяндық иезуит дін қызметкері Ипполито Дезидери (1684–1733) Непалдың жергілікті халқын неварлар деп атағандығын жазды. "Непал" сөзі "Невардың" санскриттенуі болуы мүмкін, немесе "Невар" сөзі "Непалдың" кейінгі түрі болуы мүмкін деген пікірлер бар. Тағы бір түсіндірме бойынша, "Newar" және "Newari" сөздері – P әрпінің W-ға, ал L әрпінің R-ға ауысуынан пайда болған күнделікті сөйлеудегі формалар. Соңғы дауыссызды тастау және дауыстыны ұзартудың фонетикалық процесі нәтижесінде, күнделікті сөйлеуде "Newā" сөзі "Newār" немесе "Newāl" үшін, ал "Nepā" сөзі "Nepāl" үшін қолданылады.

Тарих

Екі мың жылдан астам уақыт бойы, Орталық Непалдағы Нева өркениеті классикалық Солтүстік Үндістан мәдениетінің шағын нұсқасын сақтап келді, онда брахмандық және буддалық элементтер тең дәрежеде болды. Снеллгроув пен Ричардсон (1968) «Исламға дейінгі Үндістанның тікелей мұрасы» туралы айтады. Малла әулеті Майтхили тілін (Митила аймағының тілі) қолдауымен белгілі болды, ол Малла сарайында санскрит тілімен тең мәртебеге ие болды. Майтхил брахмандары Катмандуға шақырылды және Малла билігі кезінде көптеген Майтхил отбасылары Катмандуда қоныстанды. Солтүстіктен (Тибет) және оңтүстіктен (Тирхут) келген адамдардың көшуі Непалдың генетикалық және нәсілдік әртүрлілігін ғана емес, сонымен қатар Неварлардың басым мәдениеті мен дәстүрін де айтарлықтай қалыптастырды. Неварлардың бөлінулері әртүрлі тарихи даму жолынан өтті. Неварлардың ортақ ұлттық ерекшелігі Катманду аңғарында қалыптасты. 1769 жылы Горкха патшалығының аңғарды жаулап алуына дейін, аңғарда кез келген уақытта тұрған барлық адамдар неварлар немесе неварлардың бабалары болды. Сондықтан, Невар тарихы қазіргі Непал мемлекетінің құрылуына дейінгі Катманду аңғарының (немесе Непал мандаласының) тарихымен байланысты. Неварлар мен Катманду аңғарының ең ерте тарихы тарихи жылнамаларда жазылған мифологиямен өріледі. Мұндай мәтіндердің бірі – «Сваямбху Пурана» – аңғардың пайда болуын баяндайды. Буддалық жазбаға сәйкес, Катманду аңғары зор көл болған, бірақ Бодхисаттва Манджушри қасиетті қылышпен көлдің айналасындағы төбелерді кесіп, суды шығарып жіберген. Бұл аңыз ежелгі көл төсегінің геологиялық дәлелдерімен расталады және Катманду аңғарының топырағының құнарлылығын түсіндіреді. «Сваямбху жазуына» сәйкес, Манджушри кейін Манжупаттан (санскритте «Манджушри құрған жер») деп аталатын қаланы құрды, қазір оны Манджипа дейді және Дхармакараны оның патшасы етті. Маджипада Манджушриге арналған киелі орын әлі де сақталған. Осы кезеңнен кейін Гопал дәуірінің басталуына дейін ешқандай тарихи құжаттар табылған жоқ. Патшалардың шежіресі «Гопаларажавсамсавали» деп аталатын жылнамада жазылған. Бұл қолжазбаға сәйкес, Личхавилер оңтүстіктен келмей тұрып, Гопал патшаларынан кейін Махиспалдар мен Кираттар билік еткен. Кейбір деректер Будданың Кират патшасы Джитдасти тұсында Непалға келгенін айтады. Неварлар аңғарды биледі және олардың егемендігі мен көршілес аумақтарға ықпалы 1769 жылы Притви Нараян Шах құрған Горхали Шах әулетінің Катманду аңғарын жаулап алуымен аяқталды. 1767 жылы Киртипур шайқасымен басталған Горха жаулап алуына дейін Непал Мандаласының шекарасы солтүстікте Тибетке, шығыста Кирата ұлтына, оңтүстікте Макванпур патшалығына және батыста Горха патшалығынан бөліп тұрған Тришули өзеніне дейін созылды.

Экономикалық тарих

Неварлардың экономикасының негізгі тірегі сауда, өнеркәсіп және ауыл шаруашылығы болды. Олар, діни және экономикалық қызметтермен айналысатын, мұрагерлік кәсіптермен байланысты әлеуметтік топтардан құралған. Саудагерлер, қолөнершілер, суретшілер, қыш құмыра жасаушылар, тоқымашылар, бояушылар, шаруалар және басқа да касталар дамыған экономикалық жүйе құруға өз үлесін қосты. Күрделі мәдени дәстүрлер, түрлі заттар мен қызметтерді қажет еткендіктен, экономиканы одан әрі дамытты. Катманду аңғарындағы қалалар мен ауылдар нақты өнімдерді өндіруге маманданған, ал өнімді ауыл шаруашылығы экспортқа арналған қосымша өнім шығарды. Ғасырлар бойы невар саудагерлері Тибет пен Үндістан арасындағы сауданы жүзеге асырып, сондай-ақ жергілікті өндіріс тауарларын Тибетке экспорттады. Күріш та маңызды экспорттық тауар болды. Тауар тасушылар мен қашырлар тау жолдары арқылы тауар тасыды, бұл ежелгі сауда жолдарының бір бөлігі болды. 18 ғасырдан бері неварлар Непалға таралып, орта төбелерде сауда қалаларын құрды. Олар зергерлер және дүкен иелері ретінде танымал. Бүгінде олар заманауи өнеркәсіп, бизнес және қызмет көрсету салаларында қызмет етеді.

Касталар мен қауымдар

Неварлар – Непалдың басқа этностық топтарынан ерекшеленетін этнолингвистикалық қауымдастық құрайды. Неварлар ежелгі тұқым қуалайтын кәсіптеріне байланысты әртүрлі эндогамдық кландарға немесе топтарға бөлінеді, олардың тамыры классикалық соңғы Ведалық Варна үлгісінде жатыр. Ликхавилер кезінде алғаш рет енгізілгенімен, қазіргі Невар касталық жүйесі ортағасырлық Малла дәуірінде қазіргі түрін алды. Көлiк шеберлерiнiң касталары: "Ритуалды таза" кәсiптiк касталар (Сат Шудра): Балами (дала жұмысшылары мен фермерлер), Бха/Каранжит (өлiм ритуалдарының мамандары), Чипа/Ранжиткар (бояушылар), Духим/Путвар/Дали (тасымалдаушылар), Гатху/Малакар/Мали (баушылар), Хуса/Тандукар (паланкин тасушылар/фермерлер), Пахари (айла шетiндегi фермерлер), Кау/Накарми (төмiршiлер), Нау/Напит (шашкермелер), Пунь/Читракар (суретшiлер), Саями/Манандхар (май престерi) және т.б. Шакия: Будданың Шакия кланының ұрпақтары, буддалық ғибадатханалардың діни қызметкерлерi және дәстүрлi алтын шеберлерi. Брахман: Екi негiзгi топ: Каньякубжа Брахман немесе Ражопадхьяя (Дьябхажу Брахман) – индус неварлары үшiн пурохиттер және Чангу Нараян ғибадатханасы, Талежу Бхавани, Кумбхешвар ғибадатханасы сияқты маңызды ұлттық ғибадатханалардың діни қызметкерлерi және Майтил Брахман (Жха Бадже), олар көбiнесе кiшiгiрiм индус ғибадатханаларының діни қызметкерлерi. Чьяме/Чамаха: дәстүрлi түрде балықшылар, сыпырушылар. Каста бойынша. Дхоби: Дәстүр бойынша жуушылар. Каста бойынша. Дьяхла/Поде: Дәстүрлi түрде ғибадатхана тазалаушылары, балықшылар, сыпырушылар. Каста бойынша. Губхажу/Баджарачарья: Буддистiк пурохиттер және Катмандудағы түрлi буддалық ғибадатханалардың діни қызметкерлерi. Жяпу: дәстүрлi түрде шаруалар; Невар халқының көпшiлiгi Катманду аңғарының iшiнде. Сондай-ақ, Сувал, Басукала және т.б. (Бхактапур индустар джяпусы), Кумха/Праджапати (балқымашылар мен балшық жұмысшылары), Авале (кiрпiшшiлер), Сапу (Гопал әулетiнiң ұрпақтары) және т.б. Жоги/Капали (Невар касты): Канфата йоги сектасының ұрпақтары ретiнде байланысты каста. Сондай-ақ, дәстүрлi түрде тiгiншiлер, музыканттар (Муали баджа ойнайды). Бұрынғы мақалаларда: Чатария Срештха: Кшатрия аристократиялық блогы, оның iшiнде Малла ұрпақтары, олардың көптеген индуистiк ханзадалар кландары Прадан және Прадангана (бас министрлер мен армия басшылары), Аматья (министрлер), Маскай (ханзадалар), Хада, Матема және т.б. және кшатриялық мәртебелi мамандар Джоши (астрологтар), Вайдя (Аюрведа дәрігерлерi), Раджбандри (патшалық қазынашылар), Раджванши (жер иелерi) Кармачарья (тантрикалық діни қызметкерлер), Каяшта (жазушылар) сияқты. Кулу/Дом: Дәстүрлi түрде былғарымен жұмыс iстейтiндер. Каста бойынша. Найе/Хадги/Шахи: Дәстүрлi түрде етшiлер мен музыканттар. Бұрын ол санаттағы кастадан едi. Панчтария Срештха: Шрештха (әкімшiлер мен саудагерлер) қоса алғанда, бас индуистiк саудагер және әкімшiлiк сынып. Раджкарникар немесе Халваи: Дәстүрлi кондитерлер мен тәттiлер. Катманду халвалары буддистер, ал Лалитпур халвалары индустар. Шилпакар: Ағаш кесушiлер. Тамаракар: Лалитпурдан келген саудагерлер тобы; дәстүрлi түрде мыс жасаушылар. Урая/Удас: Бас буддалық саудагер, саудагер және қолөнершiлер тобы, соның iшiнде Туладхар және Бания (саудагерлер), Кансакар (бронзашы), Стапит, Кастакар (архитекторлар/ұсталар) және т.б.

Тіл

"Непал Бхаса" тілі қытай-тибет тілдері тобына жатады, бірақ оның грамматикасы, сөздері мен лексикасы санскрит, пракрит және майтхили сияқты оңтүстік үнді-еуропа тілдерінен күшті ықпал алған. Невар халқы ортақ тіл және мәдениетпен байланысқан. Олардың ортақ тілі – Непал Бхаса, я болмаса осы тілдің тілдік атасы. "Непал Бхаса" термині үкімет тарапынан мойындалған. Непал Бхаса тілі Личчави дәуірінде-ақ қолданыста болған және Кирати дәуірінде Непалда сөйленген тілден дамыған деп саналады. Непал Бхаса тіліндегі ең алғашқы жазулар 12 ғасырда пайда болды, ал Uku Bahah-тан табылған пальма жапырағы қолжазбасы – оның бірінші мысалы. Непал Бхаса 14 ғасырдан 18 ғасырдың соңына дейін сарай және мемлекеттік тіл ретінде дамыды. Ол тас және мысқа жазылған жазуларда, қасиетті қолжазбаларда, ресми құжаттарда, журналдарда, меншік құжаттарында, хат-хабарларда және көркем әдебиетте кеңінен қолданылды. 2011 жылы Непал Бхаса тілінде шамамен 846 000 адам сөйлеген. Непалдегі көптеген невар қауымдары өздерінің Непал Бхаса тілінің диалектілерінде сөйлейді, мысалы Долаха невар тілі. Непал Бхаса тібіти-бірмандық текті, бірақ санскрит, пали, бенгал және майтхили сияқты үнді-арий тілдерінен де күшті әсер көрген.

Скрипттер

Непал бхасасы – брахми жазуынан пайда болған және негізінен Непал бхасасын жазу үшін қолданылатын жазулар тобы. Әртүрлі жазулардың ішінде Ранжана Липи ең көп таралған. Непал жазуы Непал липи және Непал ахала деп те аталады. Непал бхасасы жазуы 10 ғасырда пайда болды. Мың жыл бойы ол тас және мыс пластиналардағы жазуларда, монеталарда (непал мохары), пальма жапырақтарынан жасалған құжаттарда, индуизм және буддалық қолжазбаларда қолданылды. 20 ғасырдың басында Непал бхасасын жазу үшін деванагари қолданыла бастады, ал Непал жазуы қазіргі күні шектеулі қолданыста.

Нева автономиялық мемлекеті

Нева автономиялық штаты – Непалдың ұсынылып отырған федералды штаты, ол Нева халқының тарихи туған жерін федералды штат ретінде белгілейді. Неварлардың тарихи аумақтары Непал мандаласы деп аталады. Нева автономиялық штаты аудандық бөліністі қайта құруға және автономиялық Нева провинциясын құруға міндетті. Оған тарихи түрде Нева халқы қоныстанған және Катманду, Бхактапур, Лалитпур, Долаханың Нева қалалары, Нувакоттың Нева елді мекендері, Макванпурдың Нева елді мекендері, Рамечхаптың Нева елді мекендері, Синдупалчоктың Нева елді мекендері, Кавре Батыстың Нева елді мекендері кіреді.

Бөрілер биі

Невар биі қасиетті маскалы билерден, бетпердесіз діни би – Дия Пьяханнан, ырым-жолдар мен медитация практикасының бір бөлігі ретінде орындалатын Чача Пьяхан (санскрит тілінде Чарья Нрития) биінен және халық билерінен құралады. Сонымен қатар, музыкалық сүйемелдеумен діни әңгімелерді сахналаған "Дабу Пьяхан" деп аталатын маскалы би-драмалар да бар.

Диме биі

Дхиме әуенімен орындалатын би – Дхиме биі.

Музыка

Неваның дәстүрлі музыкасы қасиетті музыкадан, құлшылық әндерінен, маусымдық әндерден, балладалардан және халық әндерінен тұрады. Ең танымал маусымдық әндердің бірі – Ситала Маджу. Балалада 19-ғасырдың басында Катмандудан балаларды қуу туралы айтылады. "Сілу" атты тағы бір маусымдық ән Госайкундаға жасалған сәтсіз қажырлы сапар туралы. "Жи Вая Ла Лачхи Мадуни" – жаңа үйленген жұбайлар туралы трагедиялық ән. Бақытсыз махаббат туралы "Раджамати" балладасы кеңінен танымал. 1908 жылы маэстро Сетурам Шреста бұл әнді алғаш рет Калькуттада граммофон дискісіне жаздырды. Көбінесе қолданылатын соқпалы аспаптар: димай, хин, найхин және дха. Желді аспаптарға бансури (флейта), пайнтах (ұзын керней), мвахали (қысқа керней), чхуся, буся, таа (шымшықтар) және гонгтар жатады. Струналы аспаптар өте сирек кездеседі. Нева халқы өз музыкасын Дхиме Бажа деп атайды. Музыкалық стиль мен музыкалық аспаптар бүгінге дейін қолданылып келеді. Музыкалық топтар діни шерулерге қатысады, онда құдайдың мүсіні арбаға немесе көшірілмелі киелі орынға қойылып, қала бойынша айнала жүреді. Құлшылық әндері, бхаджан деп аталатын, қауымдық үйлерде күнделікті орындалуы мүмкін. Гьянмала Бхаджан Кхала сияқты әншілер үйірлері тұрақты түрде концерттер өткізеді. Дапа әндері киелі алаңдар мен аулаларда ән айту маусымдарында орындалады. Гунла Бхаджан музыкалық топтары Гунла айында, Непал Самбат күнтізбесінің 10-шы айында, Невар буддистері үшін қасиетті айда көшелермен шеру парадтарын өткізеді. Музыкалық қойылымдар құдайларға құрмет көрсетумен басталады. Маусымдық әндер мен балладалар белгілі бір маусымдар мен мерекелермен байланысты. Музыка сондай-ақ тойларда, өмірлік кезеңдерде және жерлеу рәсімдерінде де орындалады.

Өнер

Неварлар Непал өнері мен сәулетінің көп бөлігін жасаған халық. Невардың дәстүрлі өнері көбінесе діни сипатта болады. Неварлық пұба суреттері, мүсіндері және металл өңдеу өнері әсемдігімен әлемге танымал. Қазірге дейін табылған ең ерте пұба – 1365 жылы (Непал Самбат 485) суреттелген Васудара мандаласы. Непал Гималайындағы Мустанг бұрынғы патшалығындағы екі 15 ғасырлық монастырь қабырғаларындағы суреттер Катманду аңғарынан тыс жердегі неварлық туындылардың мысалы болып табылады. Тас мүсіндер, ағаштан ойылған өрнектер, репуссе өнері және жоғалған балауыз құю әдісімен жасалған будда және индуист құдайларының металл мүсіндері – невар өнерінің үлгілері. Бахтапурдың «Тауыс терезесі» және Катмандудағы «Десай Маду Жхья» ағаштан ойылған өрнектерімен әйгілі. Неварлық ою-өрнектермен безендірілген терезелер, ғибадатханалардың шатыр тіректері, ғибадатханалар мен киелі орындарының фронтондары дәстүрлі шығармашылықты көрсетеді. VII ғасырдан бері саяхатшылар невар суретшілері мен шеберлердің шеберлігіне назар аударған, олар Тибет және Қытай өнеріне өздерінің әсерін тигізген. Неварлар Бутанға жоғалған балауыз әдісін әкелді және оларға монастырь қабырғаларына сурет салу тапсырылды. Мейрамдар мен жобалау рәсімдері кезінде жасалатын мандаланың құмға салынуы – невар өнерінің тағы бір ерекшелігі. Дәстүрлі діни өнерде жоғары шеберлік көрсетуден бөлек, невар суретшілері Непалда батыс өнер стилін енгізуде жетекші рөл атқарды. Радж Ман Сингх Читракар (1797–1865) елде акварель сурет салуды бастаған адам ретінде танылады. Бхаджу Ман Читракар (1817–1874), Теж Бахадур Читракар (1898–1971) және Чандра Ман Сингх Маскей – жарық және перспектива ұғымдарын қамтитын заманауи стильдегі суреттерді енгізген басқа да пионер суретшілер.

Сәулет

Катманду аңғарында ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұра тізіміне енген жеті нысан мен 2500 ғибадатхана және киелі орын бар. Бұл орындар невар шеберлерінің шеберлігі мен эстетикалық талғамын көрсетеді. Невар сәулетінің айрықша белгілері – әдемі кірпіш қалау және ағаш ою өнері. Аңғарда тұрғын үйлер, баха және бахи деп аталатын монастырь аулалары, саяхатшыларға арналған үйлер, ғибадатханалар, ступалар, дін қызметкерлерінің үйлері мен сарайлар сияқты әртүрлі сәулеттік құрылыстар кездеседі. Көптеген маңызды ескерткіштер Катманду, Лалитпур және Бхактапурдың Дурбар алаңдарында орналасқан. Бұл 12-18 ғасырлар аралығында салынған ежелгі патшалық сарай кешендері. Невар сәулеті пагода, ступа, шихара, чайтья және басқа да стильдерден тұрады. Аймақтың айрықша белгісі – көп қабатты шатыры бар пагода, ол осы жерде пайда болып, Үндістан, Қытай, Индокитай және Жапонияға тараған болуы мүмкін. Қытай мен Тибетте стильдік дамуға ықпал еткен ең танымал шебер Арнико болды, ол 13 ғасырда Хубилай хан сарайына барған невар жасы. Аңғардан тыс жерлердегі тарихи невар қоныстары: Нувакот, Нала, Банепа, Дулихель, Панаути, Долаха, Читланг және Бхимфеди. Катмандулық неварлар 1752 жылы Каски билеушілерінің шақыруымен Покхара қаласын құрды. Соңғы екі ғасыр ішінде неварлар Катманду аңғарынан таралып, сауда орталықтарын құрып, Непалдың әртүрлі аймақтарына қоныстанды. Батыс Непалдағы Бандипур, Баглунг, Сильгади және Тансен, ал шығыстағы Чайнпур мен Бходжпурда көптеген невар тұрғындары бар. Непалдан тыс, көптеген неварлар Батыс Бенгалиядағы Дарджилинг және Калимпонг қалаларына, сондай-ақ Ассам, Манипур және Сиккимге қоныстанды. Сиккимде көптеген неварлар таксари болып, бұрынғы патшалыққа ақша жүйесін орнатуға көмектесті. Кейіннен олар тикадарлар немесе Сикким феодалдары болып, өздерінің иеліктерінде сот және әкімшілік билікке ие болды. Неварлар Бутанға да қоныстанды. Невар саудагерлері мен шеберлерінің колониялары 1960 жылдардың ортасына дейін Тибеттегі Лхаса, Шигаце және Гьянтседе болды, бірақ Қытай-Үнді соғысынан кейін дәстүрлі сауда тоқтатылды. Соңғы жылдары неварлар Азияның, Еуропаның және Американың әртүрлі аймақтарына көшіп кетті.

Фестивальдар

Невар діни мәдениеті әдет-ғұрыптарға бай және жыл бойы жиі тойланатын мерекелермен ерекшеленеді. Көптеген мерекелер индуизм және буддизм мерекелерімен, сондай-ақ егін жинау циклымен байланысты. Көшедегі тойларға шерулер, жатралар немесе процессиялар кіреді, онда көлік немесе көшпелі киіз үйлер көшелермен жүріп өтеді, ал киімді билер сахнаға шығады. Басқа мерекелер отбасылық дастарқандармен және құдайыға табынумен белгіленеді. Мерекелер ай күнтізбесі бойынша өтеді, сондықтан күндері өзгеріп отыруы мүмкін. Мохани (Дасайн) – бірнеше күн бойы дастарқан, діни қызметтер мен шерулермен тойланатын ең үлкен жылдық мерекелердің бірі. Суанти (Тихар) кезінде неварлар Непалдың Жаңа жылын Маха Пуджа арқылы тойлайды, бұл рәсімде біздің денемізге табыну арқылы рухани тазаруға және күш алуға болады деп есептеледі. Сол сияқты, Суанти кезінде Бхай Тика да жасалады. Бұл әйелдің ағаларына, туған-туыс болса да болмаса да, құрмет көрсету және табыну рәсімі. Тағы бір маңызды мереке – Са Пару, онда өткен жылы туыстарын жоғалтқан адамдар сиыр мен әулиелерге ұқсап киініп, қала көшелерімен белгілі бір маршрут бойынша шеру жасап өтеді. Кейде шеруге нағыз сиыр да қосылады. Адамдар осындай қатысушыларға ақша, тағам және басқа да сыйлықтар сыйлайды. Көбінесе балалар осы шеруге қатысады. Катмандудағы ең ірі көше мерекесі – Йенья (Индра Джатра), онда тірі құдай Кумари және тағы екі бала құдайлар көтерілген үш арба көшелермен жүріп өтеді, ал маскарадты билер өнер көрсетеді. Екі бала құдай – Ганеш және Бхайрав. Тағы бір маңызды мереке – Пахан Чархе, онда ана құдайлардың бейнесі салынған көшпелі киіз үйлер Катманду көшелерімен жүріп өтеді. Жаңа Баха Дья Джатра мерекесінде Карунамаяның бейнесі бар киіз үй үш күн бойы Катманду орталығымен жүріп өтеді. Лалитпурда осыған ұқсас процессия өтеді, ол Бунга Дья Джатра деп аталады, ол бір айға созылады және қасиетті жилетті көрсетумен аяқталады – Бхото Джатра. Бахтапурдағы ең үлкен ашық ауадағы мереке – Биска Джатра (Бискет Джатра), ол арбалар шеруімен белгіленеді және тоғыз күнге созылады. Сити Наха – құдайыға табыну және табиғи су көздерін тазалаумен байланысты тағы бір маңызды мереке. Сонымен қатар, барлық невар қалалары мен ауылдарының өзіндік мерекелері бар, олар арба немесе паланкин шеруімен тойланады. Паанч Чхаре – Непалдың Катманду аңғарының түпкі тұрғындары нева қауымының тойлайтын көптеген мерекелердің бірі. Бұл мереке Чайтра айындағы жаңа ай күнтізбесі бойынша Чатурдаши (Писач Чатурдаши) күні тойланады. Сонымен қатар, Непалдың ең ұзақ мерекесі – Рато Мачиндра Натх Янканы неварлар көбінесе Патан қаласында тойлайды. Бұл бір айға созылатын жатрада түрлі шаралар өтеді.

Киім-кешек

Батыс киімдері елдің қалған бөлігіндегі қалалардағыдай қалыпты. Дәстүр бойынша, ерлер тапули (қалпақ), ұзын көйлек (тапалан) және шалбар (суруа) киеді, бұл даура суруал деп те аталады. Әйелдер шепарси (сари) және гаа (ұзын шаль) киеді, ал жас қыздар тобыққа дейін жететін көйлек (бхантанлан) киеді. Салтанатты киімдерге плиселенген көйлектер, пальтолар және түрлі бас киімдер жатады. Дьяпу әйелдерінің ерекше сарисі – Хаку Патаси, ол ерекше қызыл жиекті қара сари. Дьяпу ер адамдарының да тапалан суруаның ерекше түрі бар. Сонымен қатар, шаль (га) ерлер де, әйелдер де киеді. Невар әйелдері дәстүрлі түрде қызыл матадан жасалған аяқ киім – Капа Лакан киеді. Ол жылтырлармен және түрлі-түсті моншақтармен (потя) безендірілген. Невар киімдерінің маңызды бөлігі – білезіктер (чура) және моншақ тізбектері (мала).

Ас мәзірі

Тамақтарды үш негізгі санатқа бөлуге болады: күнделікті тағам, түстен кейінгі шаруашылық және мерекелік тағам. Күнделікті тағамға піскен күріш, бұршақ шорпасы, көкөніс кәрісі, дәмді қосымшалар және ет кіреді. Шаруашылық әдетте сояны қуырып, дәмдеуішпен араластырылған күріш, кәріленген картоп және дәмдеуішпен қосылған пісірілген еттен тұрады. Тағам – невар халқының рухани және діни өмірінің маңызды бөлігі, мерекелер мен тойларда берілетін тағамдардың символдық мағынасы бар. Әртүрлі ритуалдық тағамдар жиынтығы Бауджидің (күріш қабығы немесе жалпақталған күріш) айналасына шеңберге орналастырылып, фестиваль немесе өмірлік циклға байланысты әртүрлі құдайларды бейнелейді және құрметтейді. Квати (әр түрлі бұршақтан жасалған шорпа), качила (дәмделіген майдаланған ет), чхойла (дәмдеуіштермен маринадталған және кептірілген бидай сабақтарының отында пісірілген су буғазының еті), пукала (қуырылған ет), во (бұршақтан жасалған торт), паун ква (қышқыл шорпа), сван пука (толтырылған өкпе), сйен (қуырылған бауыр), мье (қайнатылған және қуырылған тіл), сапу мхича (жапырақтармен оралған сүйек миы), саня хуна (желлилі балық шорпасы) және така (желлилі ет) – мерекелік тағамдардың кейбіреулері. Десерт дхаудан (йогурт), сисабусадан (жемістер) және мариден (тәттілер) тұрады. Твон (күріш сырасы) және айла (жергілікті спирттік сусын) – невар халқы үйде дайындайтын кең таралған спирттік сусындар. Дәстүр бойынша, тамақ ішкенде, мерекелерде және жиналыстарда неварлар қатарлап тізілген ұзын кілемдерге отырады. Отыру реті әдетте иерархиялық болып келеді, ең үлкені басында, ал ең кішісі соңында отырады. Невар асханасында зығыр майы және зира, кунжут, сары түйме, сарымсақ, имбирь, жалбыз, лавр жапырақтары, қара бұрыш, корица, бұрыш, ащы бұрыш және зығыр тұқымы сияқты көптеген дәмдеуіштер қолданылады. Тағам лаптяда (жапырақтардан жасалған, таяқтармен байланыстырылған табақтарда) беріледі. Сол сияқты, барлық шорпалар ботада (жапырақтан жасалған тостағандарда) беріледі. Спирттік сусындар Салинчада (саздан жасалған тостақандарда) және Холчада (кішкентай металл тостақандарда) беріледі. Невар халқы ас-су өнімінде өте жаңашыл. Олардың фестивальдерге сәйкес әртүрлі тағамдар дайындау дәстүрі бар. Фестивальдерде дайындалатын танымал тағамдардың кейбіреулері: