Кіріспе
Уақытты пайдалану зерттеу - адамдардың орташа күн ішінде уақытын қалай бөлетінін білуге арналған пәндер аралық зерттеу саласы. Жұмыс қарқындылығы - уақытты пайдалануды, әсіресе уақытты кедейлікті қамтитын тақырып. Уақытты пайдалануды зерттеудің кешенді тәсілі уақыт пайдалануды зерттеуді қолдану арқылы көптеген саяси, экономикалық, әлеуметтік және мәдени мәселелерді қарастырады. Зерттеулер географиялық деректер мен еріктілер GPS технологиясы мен уақыт күнделіктерін пайдалана отырып жазатын уақыт күнделіктерін ұсынады. Уақытты пайдалану зерттеулері ақы төленетін экономиканың ішінде және сыртында адам қызметін зерттейді. Сондай-ақ, бұл іс-әрекеттердің уақыт өте келе қалай өзгеріп отыратынын қарастырады. Уақытты пайдалану зерттеуін уақыт басқарумен шатастыруға болмайды. Уақытты пайдалану зерттеуі - адамның мінез-құлық үлгілеріне қызығушылық танытатын әлеуметтік ғылым және адамдардың уақытын қалай пайдаланатынына қызығушылық танытатын пәндердің кең ауқымына пайда әкелетін білім беру жүйесін құруға тырысады. Уақытты басқару - белгілі бір процестің тиімділігін немесе тиімділігін арттыруға бағытталған нақты басқару мақсатына арналған уақыт бөлу әдісі. Уақытты пайдалану зерттеуіне қатысты сұрақтар көптеген кәсіби және академиялық пәндерде туындайды, атап айтқанда: қала құрылысы және қала құрылысын жобалау (қоғамдық жобалау адамдардың уақытын пайдалануына қалай әсер етеді?) көлік жоспарлау (қалай топтар белсенді көлік пен қоғамдық көлікті пайдаланады?) әлеуметтік жұмыс (адамдар әлеуметтік қарым-қатынастарды қалай сақтайды және кім жалғыз уақыт өткізеді?) демалыс және белсенді өмір сүру (қай топтар көбірек дене белсенділігін арттырады?) ақпараттық технологиялар (адамдардың күнделікті өмірінде ақпараттық технология қандай рөл атқарады?) феменистік экономика (базарға жатпайтын жұмыс біздің қоғамдағы гендерлік теңсіздік пен экономикалық әл-ауқатқа қалай әсер етеді?)
urban planning and urban design (how does community design impact people's use of time?) transportation planning (what groups use active transportation and public transit?) social work (how do people maintain social relationships and who is more likely to spend time alone?) recreation and active living (which groups are more physically active?) information technology (what role does information technology play in people's daily lives?) feminist economics (how does non market work affect gender inequality and economic well beings in our society?)
Уақыт санаттары
Уақытты пайдалану зерттеушісі Дагфин Аас уақытты төрт маңызды санатқа бөледі: келісім-шарт бойынша берілген уақыт; міндеттелген уақыт; қажетті уақыт; және бос уақыт.
Келісімшарт бойынша берілген уақыт
Келісім-шарт бойынша жұмыс істеу немесе оқу үшін адам өзіне бөлінген уақытты білдіреді. Егер адам жұмысқа барып-келу үшін келісімшарт бойынша белгіленген уақытты пайдаланса, онда ол осы жол жүру уақыты жалақысы төленетін жұмысқа немесе оқумен тікелей байланысты екенін және осы жол жүру уақытында кез келген үзіліс орын алғанын түсінеді.
Кепілденген уақыт
Келісімшарт бойынша берілген уақыт сияқты, міндетті және бос уақыттан артық орын алады, өйткені ол өнімді жұмыс ретінде қарастырылады. Бұл үйді және отбасын күтіп ұстауға бөлінген уақытты білдіреді. Адам жұмысқа баратын уақытын пайдаланып, отбасына міндеттілік сезінеді, мысалы, балаларды мектепке апарып, жұбайымен жұмыс істеуге барады. Келісімшартпен және міндеттелген уақыт пайдаланушылар олардың жұмыс сапары қажетті немесе бос уақыт пайдаланушылардың жұмысына қарағанда маңызды деп ойлауы мүмкін, өйткені олардың жұмысына өнімді жұмыс қажет. Сондықтан олар көлікпен жүруді таңдауы мүмкін.
Қажетті уақыт
Қажетті уақыт - тамақтану, ұйықтау, тазалану және көбінесе дене шынықтыру сияқты іс-әрекеттерге қатысты өзін-өзі ұстау үшін қажетті уақытты білдіреді. Қажетті уақытты пайдаланып, жұмысқа баратын адамдар жұмысқа баруды жеке әл-ауқатының жақсаруы үшін маңызды іс-әрекет деп санауы мүмкін, сондай-ақ табиғи және әлеуметтік ортаның әл-ауқатын да ескеруі мүмкін. Қажетті уақытта жұмысқа баратын адам жеке себептермен көлікпен қатар жаттығуды қамтитын белсенді көлік түрін таңдауға бейім болуы мүмкін. Ұйқы осы санатқа кіретіндіктен, қажетті уақыт әдетте адамдардың көпшілігін құрайды.
Бос уақыт
Бос уақыт - бұл 24 сағаттық күннен қалған үш уақыт түрін алып тастағаннан кейінгі күннің қалдықтары. Бұл уақыт түрі міндетті түрде дискрециялық уақыт емес, өйткені адамдар алдын ала іс-шараларды жоспарлауға және дискрециялық уақыт орнына берілген бос уақытты жасауға бейім. Бос уақыттарын пайдалана отырып, жұмысқа баратын адамдар жұмысқа баруды демалыс ретінде қарастырады. Бос уақыттағы жол жүру әлеуметтік капиталға ең үлкен пайда береді, өйткені бос уақытта жол жүруші адам басқа іс-әрекетпен айналысу немесе әлеуметтік өзара іс-қимыл жасау үшін өз қалауы бойынша жол жүруді баяулатады немесе тоқтатады. Сондай-ақ, ол жол жүруді бос уақытын қуана жұмсайтын, баратын жеріне байланысты іс-әрекеттің бір бөлігі ретінде қарастыра алады.
Негізгі және екінші реттік уақыт
Бастапқы және екінші реттік уақытты ажырату - бұл көп тапсырманы орындау кезінде іс-әрекетті қосудың жолы. Бір уақытта жүзеге асырылатын қызмет түрлері әрқайсысына берілген басымдыққа сәйкес негізгі және қосымша санаттарға бөлінеді, ең жоғары басымдықты қызмет негізгі болып саналады. Бұл айырмашылық көп тапсырмалылық кезінде екінші реттік болып саналатын іс-шараларға жұмсалған уақытты бағалауда маңызды рөл атқарады, өйткені екінші реттік іс-шараларды елемеу осы іс-шараларға жұмсалған уақытты едәуір төмендетуге әкелуі мүмкін. Австралияда жүргізілген зерттеулерге сәйкес, бала күтіміне жұмсалатын уақыттың шамамен үштен екісі екінші реттік уақыт деп саналады. АҚШ-тағы зерттеулер бала күтіміне жұмсалатын уақыттың шамамен үштен бірінен төрттен үшке дейінгі бөлігін екінші реттік уақытқа бөледі.
Негізгі уақыт
Негізгі уақыт - тек негізгі қызметке жұмсалатын уақыт. Басты қызмет - ең жоғары басымдықты қызмет. Мысалы, жұмыс кезінде кофе ішудің негізгі міндеті жұмыс істеу және уақыт келісімшарт ретінде жіктеледі. Әр іс-әрекеттің басымдығын белгілеу уақытты пайдалануды тіркейтін адамға қалдырылады және әр түрлі жағдайларда іс-әрекеттің ұқсас комбинациялары әртүрлі қарастырылуы мүмкін. Теледидар алдында тамақтанып жатқанда тамақтану мен теледидар көру жағдайға байланысты негізгі іс-әрекет болып саналуы мүмкін.
Екінші реттік уақыт
Екінші реттік уақыт - екінші реттік немесе қосалқы іс-шараларға жұмсалатын уақыт. Жұмыс кезінде кофе ішу кезінде кофе ішу қосалқы іс-әрекет болып табылады және негізгі іс-әрекет, жұмыс, келісім-шарт уақыты ретінде жіктелетін болса да, қажетті уақыт деп есептеледі. Негізгі уақыттан айырмашылығы, екінші уақыт әр күні 24 сағатқа дейін қосылмайды, өйткені әрқашан екінші қызмет болмауы мүмкін. Сонымен қатар, қосымша уақытты есепке алғанда, негізгі және қосымша уақыттың бір-біріне ауысып кетуіне байланысты, адамның күніне 24 сағаттан астам уақыт өткізетінін байқауға болады.