Кіріспе

Эмпирикалық деректерді қолдана отырып жүргізілген зерттеулер. Эмпирикалық зерттеу – тікелей және жанама байқау немесе тәжірибе арқылы білім алудың бір жолы. Эмпиризм кейбір зерттеулерді басқаларынан жоғары бағалайды. Эмпирикалық деректер (адамның тікелей байқаулары немесе тәжірибесінің жазбасы) сандық немесе сапалық тұрғыда талдануы мүмкін. Деректерді сандық тұрғыда анықтау немесе сапалық түрде түсіндіру арқылы зерттеуші эмпирикалық сұрақтарға жауап бере алады, олар жиналған деректермен (әдетте деректер деп аталады) нақты анықталуы және жауап беруге мүмкіндік беруі керек. Зерттеудің жоспары салаға және зерттелетін сұраққа байланысты өзгереді. Көптеген зерттеушілер зертханалық жағдайларда, әсіресе әлеуметтік ғылымдар мен білім беру саласында зерттей алмайтын сұрақтарға жақсы жауап беру үшін сапалық және сандық талдау түрлерін біріктіреді. Кейбір салаларда сандық зерттеулер зерттеу сұрағымен басталуы мүмкін (мысалы, «Сөз тізімін жаттау кезінде вокалды музыка тыңдау осы сөздерді кейін есте сақтауға әсер ете ме?»), ол эксперимент арқылы тексеріледі. Әдетте зерттеушінің зерттеліп жатқан тақырыпқа қатысты белгілі бір теориясы болады. Осы теорияға сүйене отырып, тұжырымдар немесе гипотезалар ұсынылады (мысалы, «Вокалды музыка тыңдау сөз тізімін жаттауға теріс әсер етеді»). Осы гипотезалардан нақты оқиғалар туралы болжамдар туындайды (мысалы, «Вокалды музыка тыңдап отырып сөз тізімін жаттап алған адамдар, үнсіз жаттап алған адамдарға қарағанда, кейінірек есте сақтау тестінде аз сөзді есінде сақтайды»). Бұл болжамдарды тиісті экспериментпен тексеруге болады. Эксперимент нәтижелеріне байланысты, гипотезалар мен болжамдарға негізделген теория қолдау табады немесе жоқ, немесе оны өзгерту және одан әрі тексеру қажет болуы мүмкін.

Терминология

Эмпирикалық деген термин бастапқыда сол кездегі догматикалық ілімдерге мойын бұрмауды жоққа шығарып, тәжірибеде байқалған құбылыстарды бақылауға сүйенген ежелгі грек медицинасын тәжірибелеген мамандарға қатысты қолданылған. Кейіннен эмпиризм – философиядағы білім туралы теорияға қатысты, ол білім тәжірибеден және сезімдер арқылы жиналған деректерден туындайды деген қағидаға негізделген. Ғылыми тұрғыда эмпирикалық деген термин тек сезімдермен байқалатын немесе кейбір жағдайларда калибрленген ғылыми құралдарды қолдана отырып деректерді жинауды білдіреді. Ерте философтар эмпирикалық және эмпирикалық зерттеулер деп атаған нәрсенің ортақ белгісі – теорияларды құру және тексеру, сондай-ақ қорытынды жасау үшін бақыланатын деректерге тәуелділік.

Қолданылуы

Зерттеуші құралдың (немесе адамның сезімдерінің) байқалатын нысанмен өзара әрекеттесуін дәл сипаттауға тырысады. Егер құрал-жабдықтар қолданылса, зерттеуші өз құралдарын белгілі стандартты нысандарға қолданып калибрлеуі керек және оларды белгісіз нысандарға қолдану алдында нәтижелерін тіркеуі тиіс. Басқаша айтқанда, бұл бұрын жүргізілмеген зерттеулер мен олардың нәтижелерін сипаттайды. Іс жүзінде, кез келген теорияны қолдайтын немесе оған қарсы дәлелдерді жинақтау үшін эмпирикалық деректерді жинауға бағытталған жоспарланған зерттеу жобалары қажет, ал академиялық қатаңдық зерттеу жобасының сапасын бағастауда маңызды рөл атқарады. Мұндай жобалардың бірнеше түрлері ұсынылған, олардың ең танымалдары Кэмпбелл мен Стэнлиге тиесілі. Олар эксперименттік, квазиэксперименттік және алдын ала эксперименттік жобалар арасындағы кең таралған айырмашылықты танымал етіп, білім беру зерттеулерінде рандомизацияланған эксперименттердің маңызды рөлін қатты қолдайды.

Ғылыми зерттеулер

Ғылыми зерттеулерде стандартталған статистикалық әдістерді қолдана отырып, деректерді дәл талдау эмпирикалық зерттеулердің дұрыстығын анықтау үшін маңызды. Регрессия, белгісіздік коэффициенті, t-тест, хи-квадрат және ANOVA (дисперсиялық талдау) сияқты статистикалық формулалар логикалық және жарамды қорытындылар жасау үшін негізгі болып табылады. Егер эмпирикалық деректер тиісті статистикалық формула бойынша маңызды деңгейге жетсе, зерттеу гипотезасы қолдалады. Әйтпесе, жоқ гипотеза қолдалады (немесе, дәлірек айтқанда, қабылданбайды), яғни тәуелсіз айнымалының тәуелді айнымалыға әсері байқалмайды. Статистикалық гипотезаны тексеру арқылы жүргізілген эмпирикалық зерттеудің нәтижесі ешқашан дәлел бола алмайды. Ол тек гипотезаны қолдайды, жоққа шығарады немесе екеуінің де бірін жасамайды. Бұл әдістер тек ықтималдықтарды береді. Ғылыми зерттеушілер арасында эмпирикалық дәлел (эмпирикалық зерттеуден өзгеше) – бақылаушыға қарамастан бірдей көрінетін объективті дәлелдеме. Мысалы, термометр әр адамға әртүрлі температураны көрсетпейді. Дәл, жақсы калибрленген термометрмен өлшенген температура – эмпирикалық дәлел. Керісінше, эмпирикалық емес дәлелдер субъективті болып табылады және бақылаушыға байланысты. Жоғарыдағы мысалға сүйенсек, бір бақылаушы бөлме жылы екенін шындықпен хабарлай алады, ал екінші бақылаушы сол бөлме салқын екенін шындықпен хабарлай алады, бірақ екеуі де термометрде бірдей көрсеткішті көреді. Эмпирикалық дәлелдерді қолдану жеке (яғни субъективті) тәжірибе немесе уақыттың әсерін жоққа шығарады. Эмпиризм мен рационализмнің әртүрлі түсініктері білімді алу құралы ретінде сезімдік тәжірибеге тәуелділіктің шегіне қатысты алаңдаушылықты көрсетеді. Рационализмге сәйкес, білім мен түсініктерді тәжірибеден тәуелсіз алудың бірнеше жолы бар. Эмпиризмге сәйкес, сезімдік тәжірибе – барлық білім мен түсініктің негізгі көзі. Жалпы, рационалистер екі түрлі жолмен өз көзқарастарын дамытады. Біріншіден, білімнің мазмұны немесе түсініктер ақпараттан асып түсетін жағдайлар болуы мүмкін. Бұл асып кеткен ақпарат сезімдік тәжірибе арқылы беріледі (Hjørland, 2010, 2). Екіншіден, нақты немесе кең ауқымды білім беруде ойлаудың қалай көмектесетіні туралы түсіндірулер құрастырылады. Эмпириктер ойлаумен байланысты қосымша сезімдерді ұсынады. Біріншіден, рационалистер келтіретін тәжірибе арқылы ақпараттың қалай берілетіні туралы түсіндірулердің дамуы бар. Бұл оны бастапқыда алу үшін. Кейде эмпириктер рационализмнің орнына скептицизмді таңдайды. Егер тәжірибе рационалистер келтірген білімді немесе түсінікті ұсынуда пайдалы болмаса, онда олар жоқ (Pearce, 2010, 35). Екіншіден, эмпириктер рационалистердің түсіндірулеріне қарсы тұрады, ал ойлауды білімнің немесе түсініктің маңызды көзі деп санайды. Эмпириктер мен рационалистер арасындағы келіспеушіліктер білімді қалай алуға болады және білім мен түсініктің көздеріне қатысты басты мәселелерді көрсетеді. Кейбір жағдайларда білімді алу кезіндегі келіспеушіліктер басқа да аспектілерге қарама-қайшы жауаптар беруге әкеледі. Білім мен ойды шектеуде уорранттың жалпы ерекшеліктері бойынша келіспеушіліктер болуы мүмкін. Эмпириктер табиғи білімнің жоқ екендігі және білім тәжірибеден алынады деген пікірді бөліседі. Бұл тәжірибелер ақыл-ойымен немесе адамның бес сезімі арқылы сезіледі (Bernard, 2011, 5). Керісінше, рационалистер туа біткен білімнің бар екендігі және туа біткен білімнің объектілері таңдалған кезде әртүрлі болатындығы туралы пікірді бөліседі. Рационализмді ұстану үшін теорияға қатысты үш талаптың бірі – дедукция немесе интуиция, туа біткен білім және туа біткен түсінік болуы керек. Ұғымды ақыл-ой операциялары мен тәжірибеден алшақтату, тәжірибеден артық орындалу мүмкіндігін арттырады және туа біткен болу ықтималдығын жоғарылатады. Алдымен, белгілі бір тақырыптағы эмпиризм туа біткен білім мен дедукция немесе интуицияға байланысты сәйкес нұсқаны қабылдамайды (Weiskopf, 2008, 16). Тақырыптың аумағындағы түсініктер мен білімді мойындаған жағдайда, білім адам сезімдері арқылы тәжірибеге үлкен тәуелділікте болады.

Эмпирикалық цикл

А. Д. де Груттың эмпирикалық циклы:
Байқау: Құбылысты байқау және оның себептерін анықтау. Индукция: Гипотезалардың формулировкалануы – құбылыстың жалпылама түсіндірмелері. Дедукция: Гипотезаларды тексеруге арналған эксперименттерді жоспарлау (яғни, егер олар дұрыс болса, растау, егер олар бұрыс болса, жоққа шығару). Тексеру: Гипотезалардың тексерілуі және деректердің жиналуы процесі. Бағалау: Деректерді интерпретациялау және теорияны құру – эксперимент нәтижелерін құбылысқа ең логикалық түсіндірме ретінде ұсынатын абдуктивті дәлелдеме.