Кіріспе

Солтүстік ішкі Салиш Канаданың жергілікті тілі

Тілдің құлдырауы

Көптеген жергілікті тілдер, мысалы, Секвепемксин, интернаттармен бірге тез құлдырап кетті. Бұл мектептерде жергілікті тілдерді сөйлеуге және жазуға тыйым салынған, нәтижесінде екі-үш ұрпақ ағылшын тілін қолданбағандары үшін қатаң жазаланды. Бұл интернаттарға баруға мәжбүр болған кейбір балалар әлі де ана тілінде сөйлей алады, бірақ олар болашақ ұрпақтарға үлкен жағымсыз әсер ететін көптеген жарақаттарды бастан кешірді. Мектептер жабылып, аборигендер ағылшын тілі басым негізгі білім беру жүйесіне түсті. Түпкiлiктi тiлдердiң ұрпақтан ұрпаққа таралуы ағылшын тiлiнiң бiлiм беруде және жұмыс орнында басымдылығына байланысты қатты бұзылды. Бұл жергілікті тілдердің құлдырауына себеп болды. Мысалы, 1990 жылдардың ортасына қарай секепемксин тілін еркін меңгергендер саны 3,5%-ға дейін азайды. First Voices веб-сайтында Secwepemctsin (шығыс диалектісі) қауымдастық порталы, Secwepemc қауымдастық порталы және Splatsin (шығыс диалектісі) қауымдастық порталы бар. 2012 жылдың қарашасында шыққан мақалада 150-ге жуық ағылшын тілінде сөйлейтіндер бар екені айтылған, олардың басым көпшілігі 65 жастан асқан. iOS үшін секевепем тіліндегі қосымшалар бар. Secwepemc Мәдениеттік Білім беру Қоғамы 2013 жылы Nintendo DSi бағдарламасын шығарды, ол Secwepemctsin-ді кішкентай балаларға үйретеді. Шығыс, Батыс және Солтүстік аймақтардан шыққан он ақсақалдың тілдік аудармалары айтылуды жаздырып жатыр. 2013 жылдан бастап, тілдік мұғалім де дайындалып жатыр, офлайн пайдалану үшін CD-ге экспортталады. Британ Колумбия университетінің магистранты Дэвид Лачо, қауымдастықтың тілдерді жаңғырту бастамаларын қолдау мақсатында, Apple App Store-да қол жетімді Tuwitames деп аталатын кеңейтілген шындықты аңыздар кітабы қолданбасын жасады. Адамс көліндегі ссейсеттен (тіл ұясы) тек секвепемк тілінде жүргізіледі. Секвепемкстинде "Сплацин" оқу орталығымен бірге "Тіл ұясы" бағдарламасы өткізіледі. 2013 жылдың 21 қаңтарында Томпсон Риверс университеті ағылшын тілінде сөйлейтін Дженис Биллидің сабағын бастады.

Фоналогия

Шусвап тілінде рим әліпбиімен бейнеленбеген көптеген дауыссыздар бар. Шусвап дыбыстарын бейнелеудің екі жүйесі қолданылады. Оның бірі - бұл тіл туралы 298 бетті Куйперс монографиясында қолданылған жүйе. Ол рим әліпбиіне жатпайтын кейбір әріптерді қолданады. Екінші жүйе Британдық Колумбияның тілдер жобасының Рэнди Бушард жасаған жүйеге негізделген. Ол толықтай рим әліпбиіне негізделген. Бір ерекшелігі - 7 символы, ол глоттолық тоқтатуды білдіреді. Бушар стилі - шусвап халқының өзінде қолданылып жүрген жүйе. Қолданылатын әртүрлі символдардан басқа, екі жүйе арасында басқа да айырмашылықтар бар. Kuipers жүйесі автоматты ауысуларды кеңінен пайдаланады. Мысалы, n әрпі кейде , кейде , кейде , және кейде айтылады. Ауыстыруды таңдау автоматты түрде қолданылатын ережелерге негізделеді. Оқырман осы ережелерді білуі керек. Ережелер үш түрдегі өзгерістерді қамтиды: 1) дауыстылардың автоматты түрде күңгірттелуі (Фонологиялық процестер бойынша дауыстылардың автоматты емес күңгірттелуі қарастырылады. ), (2) дауыссыз дыбыстар мен дауысты дыбыстар арасында автоматты түрде ауысу және (3) қарапайым велярлық, вувальдық және ларингеялық дыбыстардың сәйкес дөңгелектелген дыбыстармен ауысуы. Бушар стилі жүйесі оқырманнан соншама көп ауыспалы ережелерді білуді талап етпейтін сияқты. Бушар стилімен жазылған сөздердің мысалдарын екі веб-сайттан көруге болады. Бұл веб-сайттарда Бушар стилі жүйесінде барлық автоматты ауысулар қалай жүргізілетінін көрсетуге жеткілікті мысалдар жоқ. Сондықтан бұл мақалада Kuipers орфографиялық жүйесі қолданылады.

Жазу жүйесі

Куйперс (1974) фонология бөлімінде көрсетілген әліпбиді қолданады. Шусвап тілінің бөлімі басқа әліпбиді қолданады:

Сызық құрылымы

Шусвап сөзі сабақтан тұрады, оған әр түрлі аффикстер қосылуы мүмкін. Екі түбірлі сөз өте аз. Кез келген баса айтылған түбірдің баса айтылмаған баламасы болуы мүмкін, онда дауысты [ə] арқылы ауыстырылады. Көбінесе тамырлар CVC немесе CC түрінде болады (соңғысы тек қана егер басымдық берілмесе). Басқа тамырлар - CVCC немесе CCVC. Суффикстер басы басылған дауыстымен (тамыр басылғанда түрінде түсіріледі) немесе ырғақпен басталады. Префикстер әдетте C немесе CC түрінде болады .

Стресс

Шусвапта стресс өте айқын емес және тек ұзын сөздерде кездеседі. Бұл әрқашанда және ешқашан емес, сондықтан стрессті болжау өте оңай.

Басқа нысандар

Есімдер мен етістіктер олардың синтаксистік ортасына байланысты әртүрлі формаларда пайда болады. Қарапайым түрі: зат есімдер мен адам үшін жалғастырылатын өтпелі етістіктер. Сонымен қатар, объектке бағытталған және субъектке бағытталған сөздердің арасында айырмашылық бар; [l m wiwktn] "Мен көрген адам" [l m wiwkcms] "мен көрген адам" деген сөздерді салыстырыңыз. Суффикстік форма: транзитивті емес етістіктер үшін, сондай-ақ транзитивті етістіктер мен есімдер үшін (тек үшінші тұлға бірлік). Бұл форма кейде ерікті, кейде міндетті болып табылады. Пайдалану мысалдары: императив орнына ([xwislxəx° wl meʔ kicx k], "онда жеткенше жүгіріңіз") және "егер" және "қашан" сөйлемдерінде ([l twiwtwn], "мен өскенде"). Номиналды форма: зат есімдер мен транзитивті емес етістіктер үшін. Номинализованный интранзитивный етістік әрекеттің мақсатты объектісіне сілтеме жасайды, [yʔen t sq°iʔq°e l nstix°Ce l pəxyewtəs] "бұл мен кеше атып өлтірген мартыш". Номинализация сұрақтарда да қолданылады, иә немесе жоқ немесе "не" деп таныстырылады. ʔs формасы: мақсатқа бағытталғандық белгілері бар фактіге қатысты. Мысалы: [cuct kn ʔnsʔiʔλn] "Мен тамақ жегім келеді".

Ағылшын тілінен алынған сөздер

Кокани деген сөз Шусвап тілінен шыққан.