Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік ішкі Салиш Канаданың жергілікті тілі
Northern Interior Salish indigenous language of Canada
Тілдің құлдырауы
Көптеген жергілікті тілдер, мысалы, Секвепемксин, интернаттармен бірге тез құлдырап кетті. Бұл мектептерде жергілікті тілдерді сөйлеуге және жазуға тыйым салынған, нәтижесінде екі-үш ұрпақ ағылшын тілін қолданбағандары үшін қатаң жазаланды. Бұл интернаттарға баруға мәжбүр болған кейбір балалар әлі де ана тілінде сөйлей алады, бірақ олар болашақ ұрпақтарға үлкен жағымсыз әсер ететін көптеген жарақаттарды бастан кешірді. Мектептер жабылып, аборигендер ағылшын тілі басым негізгі білім беру жүйесіне түсті. Түпкiлiктi тiлдердiң ұрпақтан ұрпаққа таралуы ағылшын тiлiнiң бiлiм беруде және жұмыс орнында басымдылығына байланысты қатты бұзылды. Бұл жергілікті тілдердің құлдырауына себеп болды. Мысалы, 1990 жылдардың ортасына қарай секепемксин тілін еркін меңгергендер саны 3,5%-ға дейін азайды. First Voices веб-сайтында Secwepemctsin (шығыс диалектісі) қауымдастық порталы, Secwepemc қауымдастық порталы және Splatsin (шығыс диалектісі) қауымдастық порталы бар. 2012 жылдың қарашасында шыққан мақалада 150-ге жуық ағылшын тілінде сөйлейтіндер бар екені айтылған, олардың басым көпшілігі 65 жастан асқан. iOS үшін секевепем тіліндегі қосымшалар бар. Secwepemc Мәдениеттік Білім беру Қоғамы 2013 жылы Nintendo DSi бағдарламасын шығарды, ол Secwepemctsin-ді кішкентай балаларға үйретеді. Шығыс, Батыс және Солтүстік аймақтардан шыққан он ақсақалдың тілдік аудармалары айтылуды жаздырып жатыр. 2013 жылдан бастап, тілдік мұғалім де дайындалып жатыр, офлайн пайдалану үшін CD-ге экспортталады. Британ Колумбия университетінің магистранты Дэвид Лачо, қауымдастықтың тілдерді жаңғырту бастамаларын қолдау мақсатында, Apple App Store-да қол жетімді Tuwitames деп аталатын кеңейтілген шындықты аңыздар кітабы қолданбасын жасады. Адамс көліндегі ссейсеттен (тіл ұясы) тек секвепемк тілінде жүргізіледі. Секвепемкстинде "Сплацин" оқу орталығымен бірге "Тіл ұясы" бағдарламасы өткізіледі. 2013 жылдың 21 қаңтарында Томпсон Риверс университеті ағылшын тілінде сөйлейтін Дженис Биллидің сабағын бастады.
Many Indigenous languages, like Secwepemctsín, experienced rapid decline with the institution of the residential schools. These schools prohibited the use of Indigenous languages in speech and in writing, resulting in two to three generations of students who were severely punished for not using English. Although some children forced to attend these residential schools can still speak their mother tongue, they have experienced much trauma which has great negative consequences on the future generations. After residential schools were shut down, Aboriginal children entered the mainstream schooling system which is dominated by English. Inter generational transmission of Indigenous languages was severely disrupted due to the dominance of English in education and in the workplace. This further contributed to the drastic decline of Indigenous languages. For example, the number of fluent speakers of Secwepemctsín had dwindled to 3.5 per cent by the mid 1990s. The First Voices website has a Secwepemctsin (Eastern Dialect) Community Portal, a Secwepemc Community Portal, and a Splatsin (Eastern dialect) Community Portal for language learning. A November 2012 article estimated about 150 fluent speakers, mostly over 65, adding that "an estimated 400 students are learning the language, and "the majority of Secwepemctsin learners are under age 19." Secwépemc language applications are available for iOS. The Secwepemc Cultural Education Society released Nintendo DSi software in 2013 that teaches Secwepemctsin to young children. A language authority of ten elder fluent speakers, from East, West, and the North, are recording pronunciation. as of 2013, a language tutor was also in preparation, exportable onto CD for use offline. David Lacho, a University of British Columbia master's student, developed an augmented reality storybook app called Tuwitames, available on the Apple App Store, to help people learn the Splatsin dialect of Secwepemctsín in support of the community’s language revitalization initiatives. A cseyseten (language nest) at Adams Lake is conducted entirely in the Secwepemc language. A language nest program in Secwepemctsín also takes place with the Splatsin Tsm7aksaltn (Splatsin Teaching Centre) Society where the grandmothers (kikia7a) interact with and teach the children. On January 21, 2013, Thompson Rivers University began offering a Secwepemctsín language class taught by fluent speaker Janice Billy.
Фоналогия
Шусвап тілінде рим әліпбиімен бейнеленбеген көптеген дауыссыздар бар. Шусвап дыбыстарын бейнелеудің екі жүйесі қолданылады. Оның бірі - бұл тіл туралы 298 бетті Куйперс монографиясында қолданылған жүйе. Ол рим әліпбиіне жатпайтын кейбір әріптерді қолданады. Екінші жүйе Британдық Колумбияның тілдер жобасының Рэнди Бушард жасаған жүйеге негізделген. Ол толықтай рим әліпбиіне негізделген. Бір ерекшелігі - 7 символы, ол глоттолық тоқтатуды білдіреді. Бушар стилі - шусвап халқының өзінде қолданылып жүрген жүйе. Қолданылатын әртүрлі символдардан басқа, екі жүйе арасында басқа да айырмашылықтар бар. Kuipers жүйесі автоматты ауысуларды кеңінен пайдаланады. Мысалы, n әрпі кейде , кейде , кейде , және кейде айтылады. Ауыстыруды таңдау автоматты түрде қолданылатын ережелерге негізделеді. Оқырман осы ережелерді білуі керек. Ережелер үш түрдегі өзгерістерді қамтиды: 1) дауыстылардың автоматты түрде күңгірттелуі (Фонологиялық процестер бойынша дауыстылардың автоматты емес күңгірттелуі қарастырылады. ), (2) дауыссыз дыбыстар мен дауысты дыбыстар арасында автоматты түрде ауысу және (3) қарапайым велярлық, вувальдық және ларингеялық дыбыстардың сәйкес дөңгелектелген дыбыстармен ауысуы. Бушар стилі жүйесі оқырманнан соншама көп ауыспалы ережелерді білуді талап етпейтін сияқты. Бушар стилімен жазылған сөздердің мысалдарын екі веб-сайттан көруге болады. Бұл веб-сайттарда Бушар стилі жүйесінде барлық автоматты ауысулар қалай жүргізілетінін көрсетуге жеткілікті мысалдар жоқ. Сондықтан бұл мақалада Kuipers орфографиялық жүйесі қолданылады.
The Shuswap language has many consonants which the Roman alphabet is typically not used to represent. Two systems of representing Shuswap sounds are in use. One is the system used in Kuipers’ 298 page monograph on the language. It uses some letters which are not part of the Roman alphabet. The other system is based on one devised by Randy Bouchard of the British Columbia Language Project. It is based entirely on the Roman alphabet. The one exception is the symbol 7, which is used to represent a glottal stop. The Bouchard style system appears to be the one in use among Shuswap people themselves. Aside from the different symbols used, other differences exist between the two systems. The Kuipers’ system makes extensive use of automatic alternations. For example, the letter n is sometimes pronounced , sometimes , and sometimes The choice of pronunciation is based on automatically applied rules. The reader is expected to know these rules. The rules cover three classes of changes: (1) automatic darkening of vowels (Non automatic darkening of vowels is covered under Phonological Processes. ), (2) automatic alternation of sonorants between consonantal and vocalic pronunciation, and (3) alternation of plain velars, uvulars, and laryngeals with the corresponding rounded sounds. The Bouchard style system does not appear to require the reader to know so many alternation rules. Examples of words written in the Bouchard style can be seen on two websites. These websites do not contain enough examples to show how all the automatic alternations are handled in the Bouchard style system. Therefore the Kuipers’ system of spelling is used in this article.
Жазу жүйесі
Куйперс (1974) фонология бөлімінде көрсетілген әліпбиді қолданады. Шусвап тілінің бөлімі басқа әліпбиді қолданады:
Kuipers (1974) uses the alphabet shown in the Phonology section. The Shuswap Language Department uses a different alphabet:
Сызық құрылымы
Шусвап сөзі сабақтан тұрады, оған әр түрлі аффикстер қосылуы мүмкін. Екі түбірлі сөз өте аз. Кез келген баса айтылған түбірдің баса айтылмаған баламасы болуы мүмкін, онда дауысты [ə] арқылы ауыстырылады. Көбінесе тамырлар CVC немесе CC түрінде болады (соңғысы тек қана егер басымдық берілмесе). Басқа тамырлар - CVCC немесе CCVC. Суффикстер басы басылған дауыстымен (тамыр басылғанда түрінде түсіріледі) немесе ырғақпен басталады. Префикстер әдетте C немесе CC түрінде болады .
A Shuswap word consists of a stem, to which can be added various affixes. Very few words contain two roots. Any stressed root can have an unstressed alternative, where the vowel is replaced by [ə]. Most roots have the form CVC or CC (the latter only if unstressed). Other roots are CVCC or CCVC. Suffixes begin either with a stressed vowel (dropped in forms where the root is stressed) or a consonant. Prefixes generally have the form C or CC .
Стресс
Шусвапта стресс өте айқын емес және тек ұзын сөздерде кездеседі. Бұл әрқашанда және ешқашан емес, сондықтан стрессті болжау өте оңай.
Stress in Shuswap is not very prominent, and occurs only in longer words. Since and are always stressed and never is, stress is usually fairly simple to predict.
Басқа нысандар
Есімдер мен етістіктер олардың синтаксистік ортасына байланысты әртүрлі формаларда пайда болады. Қарапайым түрі: зат есімдер мен адам үшін жалғастырылатын өтпелі етістіктер. Сонымен қатар, объектке бағытталған және субъектке бағытталған сөздердің арасында айырмашылық бар; [l m wiwktn] "Мен көрген адам" [l m wiwkcms] "мен көрген адам" деген сөздерді салыстырыңыз. Суффикстік форма: транзитивті емес етістіктер үшін, сондай-ақ транзитивті етістіктер мен есімдер үшін (тек үшінші тұлға бірлік). Бұл форма кейде ерікті, кейде міндетті болып табылады. Пайдалану мысалдары: императив орнына ([xwislxəx° wl meʔ kicx k], "онда жеткенше жүгіріңіз") және "егер" және "қашан" сөйлемдерінде ([l twiwtwn], "мен өскенде"). Номиналды форма: зат есімдер мен транзитивті емес етістіктер үшін. Номинализованный интранзитивный етістік әрекеттің мақсатты объектісіне сілтеме жасайды, [yʔen t sq°iʔq°e l nstix°Ce l pəxyewtəs] "бұл мен кеше атып өлтірген мартыш". Номинализация сұрақтарда да қолданылады, иә немесе жоқ немесе "не" деп таныстырылады. ʔs формасы: мақсатқа бағытталғандық белгілері бар фактіге қатысты. Мысалы: [cuct kn ʔnsʔiʔλn] "Мен тамақ жегім келеді".
Nouns and verbs appear in for different forms, depending on their syntactic surroundings. The plain form: nouns and intransitive verbs, conjugated for person. Additionally, a distinction is made between object centered and subject centered words; compare [l m wiwktn] "the one I saw" with [l m wiwkcms] "the one that saw me." The suffixal form: for intransitive verbs, and also transitive verbs and nouns (third person singular only). This form is sometimes optional and sometimes obligatory. Examples of use include as an imperative substitute ([xwislxəx° wl meʔ kicx k], "run till you get there") and in "if" and "when" sentences ([l twiwtwn], "when I grew up"). The nominalized form: for nouns and intransitive verbs. A nominalized intransitive verb refers to the goal object of the action, as in [yʔen t’ sq°iʔq°e l nstix°C’e l pəxyewtəs] "this is the groundhog I shot yesterday." Nominalization is also used in questions, either yes or no or introduced with "what". The ʔs form: refers to a fact, with overtones of goal directedness. For example: [cuct kn ʔnsʔiʔλn] "I want to eat."
Ағылшын тілінен алынған сөздер
Кокани деген сөз Шусвап тілінен шыққан.
The word kokanee, a type of salmon, comes from Shuswap.