Кіріспе

Қауіп төніп тұрған тіл – тілдес адамдарының азаюы немесе басқа тілдерге ауысуы салдарынан жойылып кету қаупі бар тіл. Тілдің жоғалуы – тілдің ана тілі ретінде сөйлейтін адамдарының қалмауымен және «өлі тілге» айналуымен жүзеге асады. Егер ешкім тілде сөйлей алмаса, ол «жойылған тіл» болып саналады. Өлі тіл жазбалар немесе дыбыс жазбалары арқылы зерттелуі мүмкін, бірақ оны еркін сөйлейтін адамдар болмаса, ол өлі немесе жойылған тіл болып қалады. Тілдер адамзат тарихы бойында әрдайым жойылғанмен, қазіргі кезде жаһандану, жаппай көші-қон, мәдени алмасу, империализм, неоколониализм және лингвицид (тілді өлтіру) салдарынан олардың жойылу қарқыны үдеп кеткен. Тілдік ауысу көбінесе сөйлеушілердің әлеуметтік немесе экономикалық күшке байланысты тілге немесе кеңінен таралған тілге ауысуымен жүзеге асады, бұл қауіп төніп тұрған тілдің біртіндеп құлдырауына және соңында жойылуына әкеледі. Тілдік ауысу процесіне жаһандану, экономикалық жағдайлар және кейбір тілдердің беделі сияқты факторлар әсер етеді. Нәтижесінде тілдік әртүрлілік пен мәдени мұраның жоғалуына келеді. Жалпы консенсус бойынша, әлемде 6000-нан астам тіл бар. Көптеген елдер жергілікті тілдерді қорғау және тұрақтандыруға бағытталған арнайы заңнаманы қабылдады. Әлемдегі көптеген қауіп төніп тұрған тілдердің қайта жаңғыруы күмәнді екенін ескере отырып, көптеген тіл білімі мамандары әлемдегі мыңдаған тілдер туралы аз немесе ештеңе белгілі емес құжаттарды жасауға жұмыстануда.

Тілдер саны

Әлемдегі қазіргі тілдердің жалпы саны белгісіз, және диалектінен ерекше тілді не анықтайды деген нақты анықтамасы жоқ. Бағалаулар зерттеулердің ауқымы мен әдістеріне, ерекше тілдің анықталуына және шалқары мен оқшауланған тілдік қауымдастықтар туралы ағымдағы білім деңгейіне байланысты әртүрлі болады. Кейбір тілдер жойылып, ал кейбіреулері жаңадан ашылғандықтан, белгілі тілдердің саны уақыт өте өзгереді. ХХ ғасырдың соңында жүйелі, әмбебап зерттеулер қолданысқа енгенге дейін әлемдегі тілдердің нақты саны белгісіз болды. ХХ ғасырдың басындағы көптеген тіл білімі мамандары бағалау жасаудан бас тартты. Одан бұрынғы болжамдар көбінесе ойдан туған және өте төмен болды. Ең белсенді зерттеу ұйымдарының бірі – SIL International, ол әлемдік тіл білімі мамандарының үлесімен жаңартылып отыратын Ethnologue дерекқорын ұстап тұрады. Ethnologue дерекқорындағы 2005 жылғы тілдер саны, әртүрлі елдердегі қайталауларды ескермей, 6912 болды, оның 32,8% (2269) Азияда, ал 30,3% (2092) Африкада орналасқан. Бұл қазіргі есептеуді белгілі бір диапазон ішіндегі өзгермелі сан ретінде қарастыру керек. Жоюға жақын тілдердің саны өте көп аймақтарға Шығыс Сібір, Орталық Сібір, Солтүстік Австралия, Орталық Америка және Солтүстік-Батыс Тынық мұхиты жатады. Басқа да қауіпті аймақтар – Оклахома және Оңтүстік Американың оңтүстік конусы.

Құрып бара жатқан ым тілдері

Тіл құрып кету қаупін зерттеудің көбісі ауызша тілдерге қатысты. ЮНЕСКО-ның құрып бара жатқан тілдер туралы зерттемесінде есімдер тілі еске алынбаған. Дегенмен, кейбір есімдер тілдері де құрып кету қаупінде, мысалы, Үндістанның Алипур ауылының есімдер тілі (AVSL), Гананың Адаморобе есімдер тілі, Таиландтың Бан-Хор есімдер тілі және жазықтықтардағы үндістердің есімдер тілі. Көптеген есімдер тілдерін шағын топтар қолданады; олардың ортасындағы шағын өзгерістер (мысалы, ірі есімдер тілімен байланыс немесе саңыраулар тобының тарауы) олардың дәстүрлі есімдер тілінің құрып кетуіне және жоғалуына әкелуі мүмкін. Есімдер тілдерінің тірілу деңгейін бағалау әдістері жасалып жатыр.

Себептер

Кембридж жойылып бара жатқан тілдер жөніндегі анықтамалығында айтылғандай, Ұлыбританиядағы шотланд гаэл және шотланд тілдері, Ирландиядағы ирланд тілі, Италиядағы сардин тілі, Жапониядағы рюкю және айн тілдері, Гуамдағы чаморро тілі сияқты тілдердің жағдайы осындай. Бұл тілдердің жойылуына ең көп себеп болып табылады. Мәдени империализмнің басқа түрлеріне дін мен технология жатады; діни топтар белгілі бір тілді пайдалануға қарсы болуы мүмкін немесе жамағаттарынан діннің ресми тілінде сөйлеуді талап етуі мүмкін (мысалы, Құранның тілі – араб тілі, сол себепті Солтүстік Африкадағы амазиг немесе египеттік текті топтарға арабтануға қысым көрсетіледі). Мәдени гегемония кейде бұрынғы үстемдік немесе жаулап алу тарихынан емес, өткен ғасырлардағы оқшауланғандықпен салыстырғанда, жақсы байланыс арқылы ірі және ықпалды қауымдастықтармен байланыс артуынан туындауы мүмкін. Саяси репрессия. Көбінесе ұлттық мемлекеттер біртұтас ұлттық мәдениетті дамыту үшін азшылық тілдерін қолдану мүмкіндігін шектейді, тіпті толығымен тыйым салады, бұл мемлекеттік мекемелерде, мектептерде, БАҚ-та және басқа да орындарда байқалады. Кейде этникалық топтар күштеп көшіріледі, балалар үйден алынып оқытылады немесе мәдени және тілдік байланыстырылуы бұзылады. Мұндай жағдай американдық, Луизиана француз және австралиялық тілдерде, сондай-ақ Еуропа мен Азиядағы азшылық тілдерінде, мысалы Франциядағы бретон, окситан немесе альзас тілдері мен Түркиядағы күрд тілінде кездеседі. Қалалану. Адамдардың қалалық аймақтарға қоныс аударуы оларды жаңа ортаның тілін үйренуге мәжбүр етеді. Соңында, кейінгі ұрпақтар ана тілінде сөйлеу қабілетін жоғалтады, бұл тілдің жойылу қаупіне әкеледі. Қалалану басталғаннан кейін, онда тұратын жаңа отбасылар қаланың жалпы тілінде сөйлеуге қысымға ұшырайды. Аралас некелер де тілдің жойылуына себеп болуы мүмкін, себебі бір тілде сөйлесуге үнемі қысым болады. Бұл балалардың тек күйеу-әйел арасында кең таралған тілде сөйлеуіне әкелуі мүмкін. Көбінесе осы себептердің бірнешеуі бір уақытта әрекет етеді. Кедейлік, аурулар мен апаттар көбінесе азшылық топтарына пропорционалды түрде әсер етеді, мысалы, тілшілердің таралуына және қалғандардың өмір сүру деңгейінің төмендеуіне себеп болады.

Маргинализация және қауіпке ұшырау

Тілдердің жойылуына себеп болатын факторлардың ішінде мәдени, саяси және экономикалық шеттету әлемдегі көптеген тілдердің жойылуына жауап береді. Ғалымдар шеттетудің бірнеше түрін ажыратады: Экономикалық үстемдік кедейліктің салдарынан адамдар қалаларға немесе басқа елдерге көшіп кетуіне алып келгенде, тілдесушілердің таралуына себеп болып, азшылық тілдеріне теріс әсер етеді. Мәдени үстемдік әдебиет пен жоғары білім тек басым тілде қолжетімді болғанда пайда болады. Саяси үстемдік білім беру және саяси белсенділік басым тілде ғана жүргізілгенде пайда болады. Тарихи түрде, отарларда және әртүрлі тілдес адамдардың қарым-қатынасқа түскен басқа да жерлерде, кейбір тілдер басқаларынан артық деп есептелді: көбінесе бір тіл елде үстемдікке ие болды. Қауіп төніп тұрған тілдерді сөйлейтін адамдар өз тілдерін кедейлік, сауатсыздық және қоғамдық айып тарту сияқты жағымсыз ұғымдармен байланыстыра бастауы мүмкін, бұл оларды әлеуметтік және экономикалық өркендеумен, сондай-ақ қазіргі заманмен байланысты басым тілді қабылдауға итермелейді.

Әсерлер

Тілдің жоғалуы тілдің өзіне де, оны қолданушы халыққа да әсер етеді. Сондай-ақ, бұл мәдениеттің мәніне де тиесілі.

Қоғамдарға әсері

Қоғамдар өз тілдерін жоғалтқанда, олар сол тілге байланысты мәдени дәстүрлерінің, мысалы, әндер, аңыздар, поэзия, жергілікті емдеу тәсілдері, экологиялық және геологиялық білімдер, сондай-ақ оңай аударылмайтын тілдік ерекшеліктерді де жоғалтады. Сонымен қатар, адамның қоғамдық құрылымы көбінесе сөйлеу және тілдік мінез-құлық арқылы көрініс береді. Бұл үлгі диалекттерде одан да айқын байқалады. Бұл өз кезегінде жеке тұлғаның және қоғамның өзіндік санасын әсеріне алып, олардың құндылықтары мен дәстүрлері жаңаларымен алмастырылғанда әлеуметтік байланыстың әлсіреуіне әкелуі мүмкін. Мұндай жағдай кейде аномия деп аталады. Тілден айырылу саяси салдарларға да алып келуі мүмкін, себебі кейбір елдер аз ұлттағы топтарға түрлі саяси мәртебелер мен жеңілдіктер береді, көбінесе ұлттық ерекшелікті тіл арқылы анықтайды. Демек, өз тілін жоғалтқан қауымдар ерекше ұжымдық құқықтары бар қауым ретінде саяси заңдылығын жоғалтуы мүмкін. Тілді медицина, философия, ботаника және тағы да көп салалардағы ғылыми білімнің бір түрі деп қарастыруға болады. Ол қоршаған ортамен және бір-бірімен қарым-қатынастағы қоғамның тәжірибесін көрсетеді. Тіл жоғалғанда, осы білім де жоғалады. Керісінше, тілді жаңғырту тума халықтардың денсаулығының жақсаруымен байланысты.

Тілдерге әсері

Тіл жоғалу кезінде – кейде тіл білімінде ескіру деп аталады – жоғалып бара жатқан тіл әдетте өзгеріске ұшырайды, себебі сөйлеушілер өз тілін ауысып жатқан тілге ұқсатуға тырысады. Мысалы, басым тілде жоқ грамматикалық немесе фонетикалық күрделіліктерді біртіндеп жоғалту.

Этикалық ескертулер мен көзқарастар

Жалпы, тілдердің жойылу қарқыны лингвистер мен тілдерді қолданушылар үшін мәселелі деп есептеледі. Дегенмен, кейбір лингвистер, мысалы, фонетик Питер Ладефогед, тілдің өлімі – адам мәдениетінің дамуының табиғи бір бөлігі екенін, тілдердің өлуіне қоғамдар өз еркімен сөйлеуді тоқтату себеп екенін айтады. Ладефогед лингвистер тілдерді ғылыми тұрғыдан құжаттап, сипаттаумен ғана айналысуы керек, ал тіл жоғалу процесіне араласпауы керек деп санайды. Лингвист Саликоко Муфвене де осыған ұқсас пікірді ұзақ бойға дәлелдеген, ол тілдердің өлімі мен креолизация арқылы жаңа тілдердің пайда болуын үздіксіз жүріп жатқан цикл ретінде қарастырады. Көптеген лингвистер тіл жоғалтуды этикалық мәселе деп санайды, себебі көптеген қоғамдар нақты таңдау мүмкіндігі болғанда өз тілдерін сақтап қалаған болар еді. Олар бұл мәселені ғылыми тұрғыдан да маңызды деп есептейді, өйткені қазіргідей қарқынмен тілдер жоғалуы болашақ лингвистерге әлемдегі тілдік әртүрліліктің тек бір бөлігіне ғана қол жеткізуге мүмкіндік береді, демек, олардың адам тілінің қандай екені туралы түсінігі шектеулі болады. Кейбір лингвистер тілдік әртүрлілікті биологиялық әртүрлілікпен салыстырады және тілдің жойылуын жабайы табиғаттың жойылуымен теңестіреді.

Жауап

Тіл білімі мамандары, жойылып бара жатқан тілдерді қолдаушы қауымдастықтарының мүшелері, үкіметтер, үкіметтік емес ұйымдар және ЮНЕСКО мен Еуропалық Одақ сияқты халықаралық ұйымдар жойылып бара жатқан тілдерді сақтап, тұрақтандыру үшін белсенді жұмыс істейді. Қолданбалы тіл білімі мен білім беру жойылып бара жатқан тілдерді жаңғыртуға көмектеседі. Көптеген жойылып бара жатқан тілдердің сөздіктері мен курстары интернетте қолжетімді. Тілді сақтау – тілді қолданушылардың санын азайтуы мүмкін сыртқы факторлардан қорғауға мұқтаж тілдерге көрсетілетін қолдау. Тағы бір мүмкіндік – "тілдік қолдаудан кейінгі сақтау": жоғалған тілді толыққанды жаңғырту емес, оның кейбір сөздері мен түсініктерін оқыту. 2012 жылдың маусым айынан бастап АҚШ-та "J-1 мамандар визасы" бар, ол академиялық білімі жоқ жергілікті тілдер сарапшыларына өз білімдерін бөлісу және дағдыларын кеңейту мақсатымен АҚШ-қа сарапшы ретінде кіруге мүмкіндік береді.