Кіріспе

Екі тілде білім беруде оқушылар екі (немесе одан да көп) тілде оқытылады. Бұл екінші тілді пән ретінде оқынудан өзгеше, себебі математика, ғылым және тарих сияқты түрлі пәндерді оқытуда екі тіл де қолданылады. Әр тілге жұмсалатын уақыт қолданылатын модельге байланысты. Мысалы, кейбір модельдер оқушының барлық білім беру кезеңінде екі тілде білім беруге баса назар бөледі, ал басқалары біртіндеп бір тілге көшуге мүмкіндік береді. Екі тілді білім берудің басты мақсаты – түрлі стратегияларды, мысалы, тілдерді араластыру және түзету арқылы екі тілде де еркін сөйлеуге және жазуға үйрену.

Екі тілді білім беру бағдарламасының үлгілері

Екі тілді білім беру үлгілерін жіктеудің бірнеше әртүрлі жолы бар, ең көп қолданылатын тәсілдердің бірі – бағдарламаларды олардың қорытынды мақсатына қарай бөлу. Төменде осы тәсіл қолданылады, бірақ бұл жалғыз мүмкін тәсіл емес. Екі тілді білім берудің әлемдік практикадағы әртүрлі тәсілдерін толығырақ қарастыру үшін елдер мен аймақтар бойынша екі тілді білім беру және мәдениаралық екі тілді білім беру туралы ақпаратты қараңыз.

Екі тілді білім беруді қолдау

Екі тілді білім беру бағдарламасында оқушылардың білімін екі тілде де дамыту және олар арқылы оқыту, білім алудың көп бөлігінде жалғастырылады. Екі тілді білім беру бағдарламасын аяқтаған оқушылар кез келген пән бойынша екі тілдің бірінде де пікірталас жүргізе алуы керек. Екі тілді білім берудің екі көп таралған түрі – екі бағытты/қос тілдік енгізу және дамыту (кешіктірілген шығу) екі тілді білім беру. Екі бағдарлама да тілдік енгізу бағдарламалары болып саналады.

Екі тілді бағдарламалар

Екі тілді қолданатын бағдарлама, екі тілді бағдарлама деп аталады, әдетте оқушыларды әр тілдің ана тілінде сөйлейтін оқушылардың аралас топтарына орналастырады. Екі тілді бағдарламалардың танымал әдісінің бірі – 90/10 моделі. Онда бастауыш сыныптарда оқудың 90 пайызы оқушының ана тілінде, ал 10 пайызы екінші тілінде жүргізіледі. Оқушы білімі арта келе, бұл үлес өзгереді, екі тілге де бірдей уақыт бөлінетіндей болады. Тағы бір модель – 50/50 моделі, ол оқушының білімі басталысымен-ақ екі тілге оқыту уақытын тең бөліп бастайды.

Келесі бағдарламаларды орындау

Кейінгі шығу немесе даму бағдарламасында барлық оқушылардың ана тілі бірдей болады. Олар жоғарыда сипатталған 90/10 моделіне ұмтылып, бастауыш мектепте оқу барысында үй тіліндегі оқытудан бастап, екі тілдің теңгерімді арақатынасына біртіндеп көшеді.

Екі тілдік бағдарлама

Бимодальді екі тілді бағдарламада оқушылар екі тілде екі түрлі тәсілмен оқытылады, әдетте ауызша/жазба тілі және қол тілі арқылы. Мұндай бағдарлама саңыра және нашар еститін оқушыларға арналған мектептерде кең таралған.

Екі тілді білім берудің ауыспалы кезеңі

Екі тілді білім берудің өтпелі (ерте шығу) бағдарламаларындағы мақсат – баланың туған тілінде білім беру арқылы, жаңа тілді үйрену кезеңінде оқушылардың математика, ғылым және әлеуметтану сияқты пәндерде қалып қоймауын қамтамасыз ету. Бастапқы тілді сақтау бағдарламаларынан өзгеше, баланың екінші тілді меңгеру деңгейі қанағаттанарлық деп есептелген жағдайда, оқушылар тек сол тілді қолдануға көшеді. Мұндай бағдарламалардың тілдік мақсаты – оқушылардың жалпы білім беретін, бір тілді сыныптарға ауысуына көмектесу, сонымен қатар оқушының туған тілін сауаттылықты дамыту және академиялық білім алу құралы ретінде пайдалану баланың туған тілінің жойылуына кедерес жасайды.

Екінші тіл ретінде ағылшын тілі

Екінші тіл ретінде ағылшын тілі (ESL) бағдарламалары екі тілді білім беру бағдарламалары деп есептелмейді, себебі олардың мақсаты оқушыларды екі (немесе одан да көп) тілде сауатты ету емес. ESL бағдарламаларының негізгі міндеті – ағылшын тілін үйренушілердің, бір немесе бірнеше ана тілін меңгергеннен кейін ағылшын тілін үйренуіне көмектесу. ESL – ағылшын тілін үйренудің қосымша, жан-жақты бағдарламасы, ол ағылшын тілін сөйлейтін елдерде және колониализм немесе жаһандану салдарынан қарым-қатынаста ағылшын тілінің маңызды рөл атқаратын елдерде кең таралған. ESL бағдарламаларында қолданылатын әдістердің бірі – қорғалған оқыту (SEI) арқылы ағылшын тілін үйрету.

Тіл аударма

Тілдерді араластыру немесе тілдік қосымша қолдану – оқушының барлық білетін тілдерін оқу процесін қолдау үшін пайдалануға баса назар аударатын стратегия. Мысалы, оқушыларға әртүрлі оқу мазмұнын талқылағанда бір немесе екі тілде өзін-өзі жеткізуге рұқсат ету. Тілдік қосымша қолдануды жаттығу арқылы студенттер тілдерді оңай ауыстыру дағдысын жетілдіре алады.

Тілдерді бөлу

Сабақта тілдерді бөлу – оқушыларға белгілі бір тілдегі дағдыларын дамытуға көмектесу мақсатында, нақты уақыт, мазмұн немесе іс-әрекет үшін белгілі бір тілді пайдалануды білдіреді. Екі тілді білім беру бағдарламалары көбінесе оқушылардың екі тілді сауаттылыққа қол жеткізуіне көмектесу үшін тілдерді бөлу және тілдерді араластыру тәсілдерін біріктіреді.

Жасалма

Оқу-әдістемелік қолдау барлық білім беру түрлерінде қолданылуы мүмкін, тек екі тілді білім беруде ғана емес. Мұғалім оқушылардың мазмұнды меңгеруі үшін қажетті көмек көрсету мақсатында оқу процесін ұйымдастырады. Екі тілді білім беру класында бұл оқушының туған тілінде мазмұнды алдын ала түсіндіріп, содан кейін сол мазмұнды екінші тілде оқыту түрінде болуы мүмкін.

Қайта құру

Екі тілді білім беруде мұғалімдер оқушылардың тілдік қателерін түзету үшін әртүрлі тәсілдерді қолдана алады. Мұндай тәсілдердің бірі – түзету арқылы қайталау, яғни мұғалім оқушының сөзін грамматикалық немесе айтылу қателерін түзете отырып қайталайды, бұл ата-аналар балаларының ана тілін үйренуіне көмектесетін тәсілге ұқсас. Тағы бір тәсіл – тікелей түзету, онда мұғалім оқушының сөзіндегі қатені анық көрсетеді.

Екі тілді білім берудің әсері

Бұл бөлім екі тілді білім берудің әсерлеріне қатысты, ал екі тілділік немесе көп тілділіктің әсері туралы ақпаратты «Екі тілділіктің когнитивтік әсерлері» бөлімінен қараңыз.

Екі тілді білім берудің пайдасы

Екі тілді білім берудің ең айқын артықшылығы – екі (немесе одан да көп) тілде еркін сөйлеу және сауаттылық. Көп тілділік жұмысқа орналасу мүмкіндіктерін арттырып қана қоймай, мәдениеттер аралық байланысқа да жаңа мүмкіндіктер ашады. Екі тілді білім беру азшылық тілінде сөйлейтін оқушыларды олардың ана тілінің немесе тамыр тілінің құндылығын көрсету арқылы қолдайды, бұл олардың өзіне деген сенімін арттырады. Сонымен қатар, екі тілді білім беру моделі оқушылардың сабаққа белсенді қатысуын және ата-аналардың мектеп шараларына қатысуын жақсартады. Екі тілді білім беру оқушылардың екі тілде де сауатты болуына көмектеседі, және бұл екі тілде де оқу көрсеткіштерін жақсартатыны дәлелденген. Зерттеушілердің пікірінше, бұл екі тілді бағдарламаларда оқушылардың тілдер мен олардың жазу жүйелерін жақсы түсінуімен байланысты болуы мүмкін. Көптеген екі тілді білім беру бағдарламаларында осыған баса назар беріледі. Дегенмен, кейбір алғашқы зерттеулер көрсеткендей, екі тілді білім беру бағдарламаларындағы мектепке дейінгі жастағы балалардың миының белсенділігі, белгілі және беймәлім тілдерге жауап ретінде, бірнеше жылдан бері екінші тіл үйреніп жүрген ересектердің миының белсенділігімен ұқсас келеді.

Екі тілді білім берудің кемшіліктері

Көптеген ағылшын тілді елдерде стандартты тесттер ағылшын тілінде өткізіледі, сондықтан ағылшын тілін оқытуға жұмсалатын уақытты барынша арттыруға тырысады. Бұл көзқарасты қолдайтындар Структураланған ағылшын тіліне батыруды (Structured English Immersion) жақтады, онда оқушылар күнінің көп бөлігін ағылшын тілі туралы және ағылшын тілінде, қазіргі ағылшын тілі біліміне сүйене отырып, деңгейлік қолдаулармен өткізеді. Екі тілді білім беру мұғалімдерден екі тілде де еркін сөйлей білуді және жаза білуді талап етеді, ал екінші тіл ретінде ағылшын тілі бағдарламаларында мұғалімдерден тек ағылшын тілінде еркін сөйлей білу және жаза білу қана талап етіледі.

Тілдерді жаңғырту үшін екі тілді бағдарламалар

Екі тілді білім беру жойылып бара жатқан тілдері бар елдерде тілді қайта жаңғыртуға да көмектесе алады. Осы тілдер келесі буынның мәдениетімен, мекенімен және өзіндік ерекшелігімен тығыз байланысты болғандықтан, жойылып бара жатқан тілдерді қайта оятуға бағытталған екі тілді бағдарламаларды құру өте тиімді. Әдетте, екі тілді бағдарламаларда елдің ресми негізгі және қосымша тілдеріне басымдық беріледі, бірақ жойылып бара жатқан тілді қоғамға қайта енгізу үшін жаңа екі тілді бағдарламалар да пайда болып келеді. Бұл білім беру саясаты қоғам мен келер ұрпақтың өзіндік құндылығын қалыптастыру үшін өте маңызды. Мысалы, Канаданың интернат мектептері осы процеске кедергі келтірді. Балалар ана тілінде сөйлегені үшін қатты жазаланды, бұл елдегі көптеген жергілікті халық өкілдері арасында ұрпақтар бойы сақталған ауыр психикалық жарақаттарға әкеп соқты. Көп жағдайда үкіметтік білім беру саясаты мен оның іс жүзіндегі іске асырылуы арасында қарама-қайшылықтар туындайды. Бағдарлама ана тілінде сөйлейтін адамдардың мүмкіндіктерін пайдаланады, сонымен қатар жаңа тіл үйренушілердің тілді қазіргі заманға бейімделуіне көмектесетінін ескереді. Осы екі тілді бағдарламалардың арқасында қай тілдің, қай білімнің бағалырақ екені туралы сұрақ туындауы керек емес.