Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тілдерді қорғау шарты
Treaty to protect languages
Еуропалық өңірлік немесе азшылық тілдер хартасы (ЕӨАХ) – 1992 жылы Еуропа Кеңесінің басшылығымен қабылданған Еуропалық шарт (CETS 148), Еуропадағы тарихи өңірлік және азшылық тілдерін қорғау және дамыту мақсатын қойды. Алайда, хартада тілдің азшылық немесе өңірлік тіл екендігін анықтау үшін ешқандай критерий немесе анықтама келтірілмейді, тілдерді жіктеу ұлттық мемлекеттің құзырында болады. Хартаның дайындалуымен қазіргі жергілікті және өңірлік билік органдары конгресінің алдағысы – Еуропаның жергілікті және өңірлік билік органдарының тұрақты конференциясы айналысты, себебі жергілікті және өңірлік биліктің қатысуы маңызды болды. Хартаның өзі Парламенттік Ассамблеяда Конгресс ұсынымдары негізінде жазылды. Ол тек қана қатысушы мемлекеттердің азаматтары дәстүрлі түрде қолданатын тілдерге ғана қолданылады (осылайша басқа мемлекеттерден келген жақындағы иммигранттар қолданатын тілдерді есепке алмайды, иммигранттар тілдеріне қараңыз), бұл тілдер көпшілік немесе ресми тілден едәуір өзгеше (осылайша мемлекет қатысушы ресми немесе көпшілік тілдің қарапайым жергілікті диалектілері деп санайтын тілдерді есепке алмайды) және аумақтық негізде тараған (яғни, мемлекет ішіндегі өңірлер мен аудандардың халқы дәстүрлі түрде қолданады) немесе мемлекеттің барлық аймағында тілдік азшылықтар қолданады (осылайша кең географиялық аймақта қолданылатын идиш, романи және лемко тілдері де осылардың қатарына жатады). Украина және Швеция сияқты кейбір мемлекеттер азшылық тілінің мәртебесін этникалық, мәдени және/немесе діни критерийлер бойынша анықталатын мойындалған ұлттық азшылықтармен байланыстырды, осылайша Хартаның тілдік азшылық туралы түсінігін айналып өтеді. Мемлекеттің аймақтарында, провинцияларында немесе федеративтік бірліктерінде ресми тілдер (мысалы, Испаниядағы каталон тілі) мемлекеттің ресми тілдері болып саналмайды және осылайша Хартадан пайда көруі мүмкін. Ал Ирландия (азшылық тілі болса да) ирланд тіліне қатысты Хартаға қол қоя алмады, себебі ол мемлекеттің бірінші ресми тілі ретінде анықталған. Біріккен Корольдік Хартаны (басқа тілдермен қатар) Уэльстегі уэльс тілі, Шотландиядағы шотланд және гэль тілдері, Солтүстік Ирландиядағы ирланд тіліне қатысты ратификациялады. Франция, қол қойған болса да, конституциялық себептермен Франция тілдеріне қатысты Хартаны ратификациялаудан бас тартты. Харта мемлекеттерге тарихи өңірлік және азшылық тілдерді қорғау және дамыту үшін көптеген шаралар қолдануға мүмкіндік береді. Қорғаудың екі деңгейі бар – барлық қол қойған мемлекеттер талапқа сай келетін тілдерге төменгі деңгейдегі қорғауды қолдануға міндетті. Қол қойған мемлекеттер талапқа сай келетін тіл немесе тілдерге жоғары деңгейдегі қорғауды қолдануға дайын екенін жариялай алады, онда мемлекеттер кем дегенде 35 шараны жүзеге асыруға келісуі керек.
The European Charter for Regional or Minority Languages (ECRML) is a European treaty (CETS 148) adopted in 1992 under the auspices of the Council of Europe to protect and promote historical regional and minority languages in Europe. However, the charter does not provide any criterion or definition for an idiom to be a minority or a regional language, and the classification stays in the hands of the national state. The preparation for the charter was undertaken by the predecessor to the current Congress of Local and Regional Authorities, the Standing Conference of Local and Regional Authorities of Europe because involvement of local and regional government was essential. The actual charter was written in the Parliamentary Assembly based on the Congress' Recommendations. It only applies to languages traditionally used by the nationals of the State Parties (thus excluding languages used by recent immigrants from other states, see immigrant languages), which significantly differ from the majority or official language (thus excluding what the state party wishes to consider as mere local dialects of the official or majority language) and that either have a territorial basis (and are therefore traditionally spoken by populations of regions or areas within the State) or are used by linguistic minorities within the State as a whole (thereby including such languages as Yiddish, Romani and Lemko, which are used over a wide geographic area). Some states, such as Ukraine and Sweden, have tied the status of minority language to the recognized national minorities, which are defined by ethnic, cultural and/or religious criteria, thereby circumventing the Charter's notion of linguistic minority. Languages that are official within regions, provinces or federal units within a State (for example Catalan in Spain) are not classified as official languages of the State and may therefore benefit from the Charter. On the other hand, Ireland has not been able to sign the Charter on behalf of the Irish language (although a minority language) as it is defined as the first official language of the state. The United Kingdom has ratified the Charter in respect to (among other languages) Welsh in Wales, Scots and Gaelic in Scotland, and Irish in Northern Ireland. France, although a signatory, has been constitutionally blocked from ratifying the Charter in respect to the languages of France. The charter provides many actions state parties can take to protect and promote historical regional and minority languages. There are two levels of protection—all signatories must apply the lower level of protection to qualifying languages. Signatories may further declare that a qualifying language or languages will benefit from the higher level of protection, which lists a range of actions from which states must agree to undertake at least 35.
Қорғау
Елдер жарғының ІІ немесе ІІІ бөлімдеріне сүйене отырып, әртүрлі принциптерді қамтитын жарғыны өздерінің азшылық тілдеріне қатысты ратификациялай алады. Елдер жарғыға сәйкес тілдерді әртүрліше қарастыруы мүмкін, мысалы, Ұлыбританияда уэльс тілі ІІ бөлімнің жалпы принциптерімен қатар, ІІІ бөлімнің арнайы міндеттемелері бойынша да ратификацияланса, корн тілі тек ІІ бөлім бойынша ғана ратификацияланады.
Countries can ratify the charter in respect of its minority languages based on Part II or Part III of the charter, which contain varying principles. Countries can treat languages differently under the charter, for example, in the United Kingdom, the Welsh language is ratified under the general Part II principles as well as the more specific Part III commitments, while the Cornish language is ratified only under Part II.
ІІ бөлім
Хартияның ІІ бөлімі мемлекеттер өз саясаты мен заңнамасын негізге алуға тиіс сегіз негізгі принцип пен мақсатты егжей-тегжейлі сипаттайды. Олар аталған тілдерді сақтау үшін құрылған база ретінде қарастырылады. Өңірлік немесе азшылық тілдерін мәдени байлықтың бір көрінісі ретінде мойындау. Әрбір өңірлік немесе азшылық тілінің географиялық аймағына құрмет көрсету. Мұндай тілдерді қолдау үшін белсенді шаралар қабылдау қажеттігі. Мұндай тілдерді ауызша және жазбаша түрде, қоғамдық және жеке өмірде қолдануды жеңілдету және/немесе ынталандыру. Аталған тілдерді оқыту мен зерттеудің барлық қажетті деңгейлерінде тиісті формалар мен құралдармен қамтамасыз ету. Тиісті трансұлттық байланыстарды дамытуға көмектесу. Өңірлік немесе азшылық тілін қолдануға байланысты, оның сақталуын немесе дамуын бәсеңдетуге немесе қауіпке тікелей ұшыратуға бағытталған, қандай да бір негізсіз айырмашылықтарға, шеттетуге, шектеуге немесе артықшылықтарға тыйым салу. Мемлекеттердің елдегі барлық тілдік топтар арасындағы өзара түсіністікті нығайтуға жәрдемдесуі.
Part II of the Charter details eight main principles and objectives upon which States must base their policies and legislation. They are seen as a framework for the preservation of the languages concerned. Recognition of regional or minority languages as an expression of cultural wealth. Respect for the geographical area of each regional or minority language. The need for resolute action to promote such languages. The facilitation and/or encouragement of the use of such languages, in speech and writing, in public and private life. The provision of appropriate forms and means for the teaching and study of such languages at all appropriate stages. The promotion of relevant transnational exchanges. The prohibition of all forms of unjustified distinction, exclusion, restriction or preference relating to the use of a regional or minority language and intended to discourage or endanger its maintenance or development. The promotion by states of mutual understanding between all the country's linguistic groups.