Кіріспе

Тілді меңгеру процесі мен тәжірибесі

Екінші тілді сыныпта оқыту

Тіл білімі – екінші немесе шетел тілін оқыту процесі мен тәжірибесі – негізінен қолданбалы лингвистиканың бір саласы болып табылады, бірақ ол көп салалы ғылым да болуы мүмкін. Тіл біліміндегі негізгі төрт оқу санаты: коммуникативтік қабілеттер, тиімділік, мәдени араласу тәжірибесі және көп түрлі сауаттылық.

Қажеттілік

Жаһанданудың күшеюі жұмыс күшінде бірнеше тілде қарым-қатынас жасай білетін мамандарға зор қажеттілік тудырып отыр. Сауда, туризм, дипломатия, технология, бұқаралық ақпарат құралдары, аударма, түсіндіру және ғылым сияқты салаларда көп қолданылатын тілдер пайдаланылады. Корея (Ким Ён Со, 2009), Жапония (Кубота, 1998) және Қытай (Киркпатрик және Чжичан, 2002) сияқты көптеген елдер білім беру саясатын қалыптастырып, бастауыш және орта мектептерде кем дегенде бір шет тілін оқытуды міндеттейді. Дегенмен, Үндістан, Сингапур, Малайзия, Пәкістан және Филиппин сияқты кейбір елдер үкіметтерінде екінші ресми тілді қолданады. GAO (2010) мәліметтеріне сәйкес, Қытайда соңғы кезде шет тілдерін, әсіресе ағылшын тілін үйренуге ерекше мән беріліп отыр.

Ежелгі және ортағасырлық кезең

Ежелгі білім алушылар негізгі сөздік қорын және грамматиканы табиғи жағдайда ұсынатын шағын әңгімелер мен диалогтарды оқу, жаттау және айту арқылы бастаған сияқты. Бұл мәтіндер (олар әрқашан байланысты мәтіндер болған, қазіргі оқушылар жиі жаттығатын жеке сөйлемдер емес) таңертең киіну (және сол жұмыстың көмекшілерін басқару), мектепке бару (және кеше болмағаны үшін жазадан қашу), ауру досын зиярат ету (және римдік үйлерде жеке пәтерді қалай табу), сөз таластыру (және жеңіліске қалай лайықты түрде мойын бұру) немесе жаңа жұмыс іздеу (егер менімен оқысаң, бұл оңай шаруа, – бір ежелгі ұстаз шәкірттеріне жалған уәде берді) сияқты тақырыптарды қамтыды. Мәтіндер екі тілде, екі бағанға бөлінген: сол жақта сіз үйреніп жатқан тіл, оң жақта сіз білетін тіл. Әр жол сөздік болды, ал әр баған – мәтін. Шет тілдерін үйрену қажеттілігі адамзат тарихы сияқты көне болғанымен, қазіргі тіл білімінің бастауы 17 ғасырда латын тілін зерттеу және оқытудан басталады. Ежелгі Таяу Шығыста аккад тілі дипломатиялық тіл ретінде қолданылды, мысалы, Амарна хаттарында. Латын тілі ғасырлар бойы Батыс әлемінің көп бөлігінде білім беру, сауда, дін және үкіметтің басты тілі болды. 16 ғасырдың соңында оның орнын француз, итальян және ағылшын тілдері басып алды. Джон Амос Коменский осы тенденцияны кері қайтаруға тырысқан көптеген адамдардың бірі болды. Ол латын тілін үйренуге арналған толық курсты құрастырды, ол мектептік оқу бағдарламасының барлық бөлімін қамтыды, соның нәтижесінде 1657 жылғы Opera Didactica Omnia жарық көрді. Бұл еңбегінде Коменский тілді меңгеру теориясын да баяндады. Ол тілдерді қалай үйренеміз және тілді меңгерудің педагогикалық әдістемесі туралы жүйелі түрде жазған алғашқы теоретиктердің бірі. Ол тілді меңгеру сезімдер мен тәжірибемен байланысты болуы керек деп есептеді. Оқыту ауызша жүргізілуі тиіс. Сыныпта заттардың үлгілері болуы керек, болмаса, олардың суреттері. Осының нәтижесінде ол әлемдегі алғашқы суреттелген балалар кітабын – Orbis sensualium pictus шығарды. Латын тілін зерттеу тірі тіл ретінде қолданылудан мектеп бағдарламасының пәніне айналды. Мұндай құлдырау оны зерттеудің жаңа себебін тудырды. Латын тілін зерттеу зиялылық қабілетті дамытады деп мәлімделді, ал латын грамматикасын зерттеудің өзі мақсатқа айналды. 16-18 ғасырлардағы «грамматикалық мектептер» классикалық латынның грамматикалық аспектілерін оқытуға бағытталған. Жоғары сынып оқушылары грамматиканы оқығаннан кейін риториканы оқыды.

18 ғасыр

Қазіргі тілдерді оқыту 18 ғасырға дейін еуропалық мектептердің оқу жоспарына енбеген. Латын тілін академиялық тұрғыдан зерттеуге негізделген қазіргі тілдерді оқыған студенттер грамматикалық ережелерді зерттеу және абстрактілі сөйлемдерді аудару сияқты ұқсас жаттығулар жасады. Ауызша жұмыс минималды болды, ал студенттер грамматикалық ережелерді жаттап алып, оларды мақсатты тілдегі жазба мәтіндерді түсіндіру үшін қолдануы керек болды. Осы дәстүрлі әдіс грамматикалық-аударма әдісі деп аталды. Дегенмен, екінші немесе шетел тілін табысты үйренудің көптеген мысалдарына кездесуге болады, бұл осы жағдайлар мен көптеген тілдік бағдарламалардың сәтсіздігі арасында қарама-қайшылық тудырады. Бұл екінші тілді меңгеруді зерттеуді эмоционалды түрде күрделендіреді. Грамматикалық-аударма әдісі және тікелей әдіс сияқты ескі әдістер мен тәсілдер жоққа шығарылып, тіпті сыналады, ал жаңа әдістер мен тәсілдер шетел тілін оқытудағы жоғары сәтсіздік көрсеткіштеріне жалғыз және толық шешім ретінде ұсынылады. Тілдерді оқыту туралы көптеген кітаптар бұрын қолданылған әртүрлі әдістерді тізімдейді және көбінесе автордың жаңа әдісімен аяқталады. Бұл жаңа әдістер көбінесе автордың ойларынан туған деп көрсетіледі, себебі авторлар әдетте бұрынғы тәжірибеге сенімсіздікпен қарайды және оның жаңа әдіспен қалай байланысты екенін түсіндірмейді. Мысалы, сипаттамалық лингвистер өздерінің жұмысына дейін ғылыми негізделген тілдерді оқыту әдістері болмағанын (бұл екінші дүниежүзілік соғыста АҚШ армиясы үшін әзірленген аудиолингвистикалық әдіске әкелді) ойланбай-ақ айтады. Алайда, оған қарсы дәлелдер жеткілікті. Сондай-ақ, ескі әдістер мүлдем тиімсіз немесе толығымен жойылған деген тұжырымдар жиі айтылады, бірақ шындығында ең көне әдістердің өзі әлі де қолданылуда (мысалы, тікелей әдістің Berlitz нұсқасы). Жаңа әдістерді жақтаушылар өз идеяларының жаңа және дұрыс екеніне соншалықты сенімді болғандықтан, ескі әдістердің де дау тудыруға жеткілікті құндылығы болуы мүмкін екенін елестете алмады. Бұл жаңа ғылыми жетістіктерге баса назар аударудың салдарынан болды, бұл зерттеушілерді ескі еңбектердегі тәжірибелерге немқұрайлы қылды. Кейбір елдерде, мысалы, Австралияда, қазіргі уақытта мектептерде шетел тілін оқыту соншалықты кең таралған, тіл білімі пәні LOTE немесе Ағылшыл тілінен басқа тіл деп аталады. Көптеген ағылшын тілді білім беру орталықтарында француз, испан және неміс тілдері оқу және үйрену үшін ең танымал тілдер болып табылады. Ағылшын тілін екінші тіл ретінде (ESL) ағылшын тілінде жеткілікті деңгейде сөйлей алмайтын студенттер үшін де қолжетімді.

Аудио жазбалар мен кітаптар

Аудио жазбаларда туған тілінде сөйлейтін адамдар пайдаланылады, және олардың бір артықшылығы – оқушылардың айтылуын жақсартуға көмектесу. Кейбір жазбаларда оқушының сөйлеуі үшін үзіліс қарастырылған. Ал басқалары үздіксіз, сондықтан оқушы жазылған дауыспен бірге сөйлейді, бұл ән үйренуге ұқсас. Өздігінен оқу үшін жасалған аудио жазбалар сыныпта оқытуда қолданылатын көптеген әдістерді пайдаланады және пластинкалар, кассеталар, CD, DVD және веб-сайттарда жарық көрді. Көптеген аудио жазбалар оқушының өз тілінде түсіндіріліп, мақсатты тілдегі сөздерді оқытады. Балама ретінде, мақсатты тілдегі сөздердің мағынасын көрсету үшін дыбыс эффектілерін қолдануға болады. Мұндай жазбаларда тек мақсатты тіл ғана қолданылады, және олар оқушының туған тіліне қарамастан түсінікті болады. Сөздік пен грамматиканы оқытатын тіл кітаптары ғасырлар бойы жарияланып келеді. Ең қарапайым кітаптар – саяхатшылар, аспаздар, ресепшн қызметкерлері немесе нақты сөздік қоры қажет болған басқа да адамдар үшін пайдалы қысқа фразаларды ұсынатын тілдік анықтамалықтар. Көлемді кітаптарда көбірек сөздік, грамматика, жаттығулар, аударма және жазу практикасы бар. Сонымен қатар, соңғы жылдары нарыққа түрлі "тіл үйрену құралдары" енгізілуде.

Оқу стратегиялары

Тілдерді үйрену стратегиялары тілді меңгеру процесін түсінуге арналған зерттеулерге қызығушылықты арттыруда.

Оқудың бір жолы - тыңдау

Мұқият тыңдау – білім алу үшін қолданылады, бірақ барлық тіл үйренушілер оны әдейі түрде пайдаланбайды. Түсіну үшін тыңдау – тыңдаудың бір деңгейі, ал назарлы тыңдау – көптеген оқушылар қолданбайтын стратегия. Назарлы тыңдау – бұл оқушыларға ешқандай алаңдаусыз, жақсылап тыңдауға көмектесетін тыңдау стратегиясы. Шет тілін үйренуде ең кішкентай акцент те сөздің мағынасын толығымен өзгерте алатындықтан, назарлы тыңдау өте маңызды.

Оқу - білім алудың бір жолы

Көптеген адамдар түсіну үшін оқиды, бірақ грамматика мен тілдік стильдерді үйрену мақсатымен мәтінді оқу стратегиясын да қолдануға болады. Түсінуді арттыру үшін параллель мәтіндерді пайдалануға болады.

Сөйлеу - білім алудың бір түрі

Тыңдау және оқу жаттығуларымен қатар, сөйлеу дағдыларын дамыту тіл үйренудің маңызды бөлігі болып табылады. Тіл үйренушілер шетел тілдерінде сөйлеу тәжірибесін жүзбе-жүз тіл сабақтарында, тілдік кездесулерде, университеттердегі тіл алмасу бағдарламаларында, онлайн тіл үйрену қауымдастықтарына қосылу арқылы немесе тіл қолданылатын елдерге саяхаттап алуға болады.

Сөздік қоры

Аударма және жатқа айту – дәстүрлі түрде қолданылып келген екі стратегия. Контексттік белгілерге сүйене отырып, сұранып табу, түрлі қосымшалар, ойындар және құралдарды (мысалы, Duolingo және Anki) пайдалану арқылы үзіліспен қайталау сияқты басқа да стратегияларды қолдануға болады. Мидың қалай жұмыс істейтіні туралы білім сөздерді жаттау стратегияларын жасау үшін пайдаланылуы мүмкін.

Эсперантоны басқа тілдерді үйренудің пропадевтикалық стратегиясы ретінде үйрену

Эсперанто – ең көп тараған халықаралық қосымша тіл. Оны 1887 жылы поляк еврейі, көз дәрігері Л. Л. Заменгоф халықаралық қарым-қатынастағы тілдік кедергілерді жою мақсатымен құрды. Эсперанто – үнді-еуропа тілдері негізінде жасалған, герман тілдерінің ортақ ерекшеліктерін сіңірген жасанды тіл. Эсперантода айтылуы мен жазылуы толыққанды үйлеседі. Егер адам жиырма сегіз әріпті оқып, фонетикалық ережелерді меңгерсе, кез келген сөзді оқи да, жаза да алады. Эсперантоны одан әрі жеңілдету және стандарттау арқасында басқа тілдерге қарағанда оңай үйренуге болады. Оңай үйрену адамның сенімділігін арттырады, ал эсперантоны оқыту стратегиясы ретінде үйрену, шет тілдерін оқып үйренуге тамаша кіріспе болып табылады.

Аралас оқыту

Аралас оқыту – бұл бетке қарайғы оқытуды қашықтықтан оқытумен үйлестіреді, көбінесе электрондық форматта, компьютерлік немесе интернетке негіделген түрде. Соңғы он жылда бұл ELT (Ағылшын тілін оқыту) саласындағы маңызды даму бағыты болды. Дегенмен, кейбір адамдар "аралас оқыту" терминін басқа іс-әрекеттерге назар аударғанда болатын оқу процесін сипаттау үшін қолданады. Мысалы, карталарды сұрауды қажет ететін карта ойыны арқылы сандарды (1-ден 10-ға дейін) аралас түрде үйренуге болады.

Кәсіби білім беру

Тіл дағдылары туралы айтқанда, негізгі төрт дағды: тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу. Дегенмен, жақында әлеуметтік негіздемеге байланысты басқа дағдылар анықталды, мысалы, қорытынды жасау, сипаттау, әңгімелеу сияқты. Сонымен қатар, оқу дағдылары және өзің қалай оқуды білу сияқты жалпы білім алу дағдылары тіл сабақтарында қолданылып келеді. 1970-ші және 1980-ші жылдары төрт негізгі дағды көбінесе сөйлеуге дейін тыңдау сияқты қатаң ретпен оқшауланған түрде оқытылды. Бірақ содан бері біз көбінесе бір уақытта бірнеше дағдыны қолданатынымызды түсіндік, бұл біріктірілген жаттығуларға алып келді. Мұғалім соңғы буынды айтады, оқушы қайталайды, содан кейін мұғалім сөздің соңынан бастап басына қарай кері бағытта жұмыс істейді. Мысалы, «Муссоргский» есімін оқыту үшін мұғалім соңғы буынды: «ский» деп айтады, оқушы оны қайталайды. Содан кейін мұғалім оны қайталайды, сосын «сорг» қосады: «сорг ский», енді тек бірінші буын қалады: «Мус сорг ский».

Кодты ауыстыру

Кодты ауыстыру – бұл тілдік ерекшелік, онда сөйлеуші әртүрлі уақыт, орын, мазмұн, объектілер және басқа да факторларға қарай екі немесе одан көп тілді саналы түрде алмастырып сөйлейді. Кодты ауыстыру ана тілі студенттердің өмірі мен оқуында үстемдік етпейтін жағдайда, мысалы, екі тілді немесе иммигрант отбасындағы балаларда өз функцияларын көрсетеді. Яғни, кодты ауыстыру қабілеті – фонетика, сөздер, тіл құрылымы, сөйлеу үлгісі, ойлау жолы, мәдени ерекшеліктер және т.б. түрлендіруге байланысты болғандықтан, күнделікті қарым-қатынас ортасында оны дамыту және бағыт беру қажет. Көптеген адамдар шет тілін ана тілінің жиі қолданылуымен үйренетіндіктен, кодты ауыстыру қабілетіне мүмкіндік тумайды, демек шет тілді меңгерудің тиімділігі төмендейді. Сондықтан, оқыту стратегиясы ретінде кодты ауыстыру студенттерге түсініктерді жақсы қабылдауға және нақты сөздерді түсіну үшін мағыналық бай контекст құруға көмектеседі.

Өңір бойынша

Тіл біліміндегі тәжірибелер аймақтар бойынша өзгеше болуы мүмкін, бірақ оларды басқаратын түйсіктер негізінен бірдей. Әлемнің түкпір-түкпірінде жатқа айту, жаттап алу, грамматикалық өзгертулер мен жаттығулар қолданылады. Кейде аймақтар арасында оқыту әдістеріне қатысты әртүрлі талғамдар кездеседі. Тілдік ортаға ену (тілге батыру) кейбір Еуропа елдерінде кең таралған, бірақ Америка Құрама Штаттарында, Азияда не Австралияда осылай жиі қолданылмайды.

Ерте балалық шақтағы білім беру

Ерте балалық шақ – адам өмірінде тілді меңгерудің ең жылдам және маңызды кезеңі. Балалардың тілдік қарым-қатынасы бір жастан бес жасқа дейін сөзсіз қарым-қатынастан сөздік қарым-қатынасқа өтеді. Олардың тілдік дағдыларының көп бөлігі ауызша қарым-қатынас ортасында өмір сүру арқылы табиғи түрде қалыптасады. Балаларды дұрыс бағыттап, оларға мүмкіндіктер жасасақ, балалардың тілдік қабілетін дамыту және жетілдіру оңай.

Міндетті білім беру

Көптеген адамдар үшін міндетті білім беру – олардың екінші немесе шетел тілімен алғаш рет танысатын кезеңі. Осы кезеңде студенттерге ең жоғары деңгейдегі шетел тілі білімі және академиялық орта дайындалады. Олар мұғалімдерден көмек және ынталандыру ала алады, сондай-ақ әрдайым сыныптастарымен бірге белсенді болу мүмкіндігіне ие. Шынымен көптеген сөздерді, грамматика ережелерін және ауызекі қарым-қатынас дағдыларын меңгеру үшін мамандық бойынша терең білім алу қажет.

Ересектер білім беруі

Ересек шақта шет тіл үйрену – жаңа дағдыны меңгеріп, өзін-өзі жетілдірудің жоғары құндылығын іздеу. Осы кезеңде адамдар өздерінен-өздері тіл үйренуді қадағалау қабілетіне ие болады. Дегенмен, сонымен қатар, қысым ересектер үшін де қиындық тудыруы мүмкін.

Қарттар білім беруі

Өмірдің басқа кезеңдерімен салыстырғанда, осы кезеңде жаңа тіл үйрену қиындыққа толы, себебі мидың біртіндеп тозуы және есте сақтау қабілетінің нашарлауы байқалады. Бұл қиындыққа қарамастан, егде жастағы адамдарға тіл үйрету мидың тозуын баяулатып, белсенді өмір сүруге көмектеседі.

Тіл үйрену демалысы

Қазіргі кезде демалыс күндерін тіл үйренумен бірге, тілдің туған жерінде өткізетін адамдардың саны артып келеді. Бұл студенттерге жергілікті тұрғындармен араласып, мақсатты мәдениетті өздері сезінуге мүмкіндік береді. Мұндай демалыс әдетте ресми сабақтарды, мәдени саяхаттарды, ойын-сауық шараларын және жергілікті отбасымен бірге тұруды қамтиды, содан кейін елді аралап көруге де уақыт бөлінеді. Тіл үйрену демалысы Еуропа (әсіресе Мальта мен Ұлыбритания) және Азияда көлік инфрақұрылымының дамығандығы мен жақын орналасқан елдердің көптігіне байланысты танымал. Бұл демалыстар Гватемала, Эквадор және Перу сияқты Орталық және Оңтүстік Америка елдерінде де кеңінен тарады. Осының нәтижесінде соңғы жылдары бірнеше халықаралық тіл білімі беру агенттіктері дамып келеді. Әлемдегі білім беру жүйелері тілдерді оқытуға көп қаржы жұмсағанымен, студенттердің сыныптан тыс оқыған тілдерін еркін қолдануының нәтижелері көбінесе белгісіз болып қалады. Халықаралық бизнес айналымының артуына байланысты, қазір бірнеше тілді білу өте маңызды. Бұл өз бөлімдерін Шығыс Еуропаға аутсорсингке берген компанияларда да көрініс табады.

Азшылық тілдердегі білім беру саясаты

Азшылық тілдерінде білім беруді қолдаудың басты саяси аргументтері – көптілді жұмыс күшінің қажеттілігі, интеллектуалдық және мәдени байлықтар мен жаһандық ақпараттық қоғамға кеңірек қатысу мүмкіндігі. Азшылық тілінде білім алу Адам құқықтары мен негізгі бостандықтар туралы еуропалық конвенциясы, өңірлік немесе азшылық тілдері туралы еуропалық хартасы және БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі комитеті тарапынан берілген адам құқығы ретінде қарастырылады. Азшылық және басым тілдерді қолдану мен құрметтеуді дамыту мақсатында көптеген елдерде, соның ішінде АҚШ-та екі тілді білім беру жүзеге асырылды.

Азшылық тілдерінде білім беру үшін материалдар мен электрондық оқыту

Азшылық тілдерін оқыту және үйренуге қажетті ресурстарды табу мен қолжеткізу қиын болуы мүмкін, соның салдарынан азшылық тілдерін оқытуға арналған материалдарды көбейту қажеттігі туындады. Интернет мәтіндердің, аудио және бейне материалдардың кең ауқымын қолжеткізуге мүмкіндік береді. Тіл білімі 2.0 (тіл білімін дамыту үшін web 2.0 құралдарын қолдану) аз таралған тілдер үшін материалдар жасауға және географиялық тұрғыдан шашыраңқы оқытушылар мен оқушыларды біріктіруге жағдай жасайды.