Кіріспе
Замбиялық саясаткер (1916-1983) Гарри Мваанга Нкумбула (15 қаңтар 1916 - 8 қазан 1983) - 1964 жылы британдық биліктің соңына дейін Замбия ретінде белгілі болған Солтүстік Родезияның тәуелсіздігі үшін қозғалысқа қатысқан замбиялық ұлтшыл көшбасшы. Ол Замбияның оңтүстік провинциясының Намвала ауданындағы Маала ауылында дүниеге келген. Ол үш баланың кенжесі және жалғыз ұл еді.
Harry Mwaanga Nkumbula (15 January 1916 – 8 October 1983) was a Zambian nationalist leader involved in the movement for the independence of Northern Rhodesia, as Zambia was known until the end of British rule in 1964. He was born in the village of Maala in the Namwala district of Zambia's southern province. He was the youngest of three children and the only son.
Білім деңгейі
Нкумбула алғашқы білімін методисттік миссионерлік мектептерде алды және 1934 жылы Кафуе оқу институтында VI стандартты аяқтады. Содан кейін ол бірнеше жыл бойы Намула ауданында сабақ берді. 1938 жылы Нкумбула Солтүстік Родезия үкіметінің оқыту қызметіне қосылды және кейіннен Мыс белдеуіндегі Китве мен Муфулирада жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол сол кездегі көптеген білімді африкалықтар сияқты африкалық ұлтшыл саясатқа араласты. Мысалы, ол Муфулира әл-ауқат қауымдастығының хатшысы қызметін атқарды және Китве африкалық қоғамының негізін қалады. 1946 жылы Чалигана мұғалімдер мектебінен Кампаладағы Макерере университетінің колледжіне оқуға түседі. Бұл Сэр Стюарт Гор Браунның, британдық қоныстанушылардың қара нәсілділерді жақтаған саясаткерінің қолдауымен мүмкін болды. Нкумбула Макеререден Лондон университетінің Білім институтында білім алып, диплом алды. Лондонда Нкумбула 1945 жылы Манчестерде өткен Пан-Африка конгрессіне қатысқаннан кейін басқа африкалық ұлтшылдармен кездесуге мүмкіндік алды. 1949 жылы ол Ниасалендтің Хастингс Камузу Бандамен бірге ақ нәсілді Орталық Африка Федерациясына қарсылық білдіретін құжатты жасады. Бұл ынтымақтастық екі адамды өз елдеріндегі отаршылдармен күрес үшін дайындады. Диплом алғаннан кейін Нкумбула Лондон экономика мектебінде экономиканы оқыды, бірақ емтиханнан сүрініп, 1950 жылдың басында дипломсыз Солтүстік Родезияға оралды. 1955 жылдың басында Нкумбула мен Каунда "төңкеріс" әдебиеттерін таратқаны үшін екі айға бірге қамауға алынды (жұмысты қатаң түрде). Мұндай түрмеге қамау және басқа да қысым түрлері африкалық ұлтшыл басшылардың дәстүрлі рәсімдері болды. Түрмедегі өмір Нкумбулаға жұмсақтық танытса, Каунданы радикалдылыққа итермеледі. Нкумбула ақ либералдылардың ықпалына түсіп, көпшілік билік мәселесінде келісімге келуге дайын болды. 1960-1961 жылдары Лондонда өткен тәуелсіздік туралы конституциялық келіссөздер кезінде Нкумбула тек екінші реттік рөл атқарды. Ол қауіпті жүргізу арқылы адам өліміне себеп болған үшін түрме жазасын өтеп жатқанда, саяси сахнадан тоғыз ай бойы (1961 жылдың сәуірінен 1962 жылдың қаңтарына дейін) жоғалып кеткен кезде одан әрі сәтсіздікке ұшырады. 1962 жылдың қазан айында сайлау алдында Нкумбула Катангадағы Моиз Тшембе режимін қаржыландыруды қабылдау қателігін жіберді. Сонымен қатар ол ақ нәсілділер басымдылық ететін Біріккен федералды партиямен (UFP) жасырын сайлау келісімін жасады. Ол ANC жеті орынға ие болып, UNIP мен UFP арасындағы билік тепе-теңдігін ұстап алғаннан кейін өзін қиын жағдайда тапты. Ақырында Нкумбула ЮНИП-пен коалиция құрып, Африка білім министрі лауазымына тағайындалды. UNIP / ANC одағы 1964 жылдың қаңтарында өткен тәуелсіздікке дейінгі сайлауға дейін жалғасты, онда UNIP ANC-дің он орынға қарсы елу бес орын алды. Нкумбула оппозицияның басшысы болды.
Тәуелсіздік алғаннан кейін
Федерацияның соңғы күндері АНК негізінен оңтүстік провинциядағы Нкумбуланың аймақтық базасына шектелген болатын. Партия 1968 жылғы жалпы сайлау кезінде Батыс провинциясында орын алса да, Нкумбула Замбия жұртшылығына ұсына алатын ештеңе жоқ еді. Каунда Замбияны бір партиялы мемлекетке айналдыру үшін қозғалғанда, Нкумбула берілді. Ол 1973 жылы 27 маусымда "Чома декларациясы" деп аталатын құжатқа қол қойды және UNIP-ке қосылатынын жариялады. ANC 1973 жылы қазанда парламенттің таратылуынан кейін өмір сүруін тоқтатты. Кейбіреулер Каунда Нкумбуланы "сатып алды" деп, оған зөбәржат кен орнын ұсынды. Алайда 1975 жылы ғана ол иемденген зығыр кен орны бұл айыптың жалған екенін көрсетеді. Нкумбуланың соңғы көрнекті саяси әрекеті 1978 жылы Замбияның бір партиялық президенттік номинациясына Каундаға қарсы тұру үшін Саймон Капвепвемен бірге сәтті емес әрекет болды. Нкумбула мен Капвепве екеуін де Каунда жеңіп алды, ол кандидатураны қамтамасыз етті, ал екеуі Замбияның саяси сахнасынан жоғалып кетті. Нкумбула 1983 жылы 8 қазанда 67 жасында қайтыс болды. Оның ұлы Болдуин Нкумбула да саясаткер болды. Жол апатынан қайтыс болғанға дейін ол Замбияның келесі президенті бола алады деп күтілді.