Кіріспе

Батыс славян этносы

Чехтер (, ; жекеше чех, еркек: Čech, жекеше әйел: Češka), немесе чех халқы (Český lid) – Орталық Еуропадағы Чехия Республикасына тән, ортақ ата-бабалары, мәдениеті, тарихы және чех тілі бар батыс славян этносы және ұлт. 20-ғасырдың басына дейін этникалық чехтер ағылшын тілінде богемиялықтар деп аталды, бұл олардың елінің бұрынғы атауы – Богемияға сілтеме жасады, ол өз кезегінде кейінгі темір дәуіріндегі кельт тайпасы Боиден алынған. Ұлы көші-қон кезеңінде батыс славян тайпалары осы аймаққа қоныстанды, "қалған кельт және герман халқын сіңіріп алды" және 9-ғасырда княздық құрды, ол бастапқыда Ұлы Моравияның бір бөлігі болды, Богемия Герцогтығы және кейін Богемия Корольдігі түрінде, қазіргі республиканың негізін қалаушылары. Чех диаспорасы АҚШ, Канада, Израиль, Австрия, Германия, Словакия, Швейцария, Италия, Ұлыбритания, Австралия, Франция, Ресей, Аргентина, Румыния және Бразилия сияқты елдерде кеңінен таралған.

Этнология

Чех этносы ірі славян этно-лингвистикалық тобының Батыс славян кіші тобының бір бөлігі болып табылады. Батыс славяндардың шығу тегі ерте славян тайпаларымен байланысты, олар көші-қон кезеңінде герман тайпалары осы аймақты қалдырғаннан кейін Орталық Еуропаға қоныс аударды. Чехтердің Батыс славян тайпасы көші-қон кезеңінде Богемия аймағына қоныстанды және қалған кельт және герман тұрғындарын ассимиляциялады. Чех мәдениетінің Словакия мәдениетіне тигізген әсері, керісінше, одан әлдеқайда күшті болды. Чех (славян) халқы герман халқымен бірге өмір сүрудің ұзақ тарихына ие. 17 ғасырда орталық және жергілікті басқаруда неміс тілі чех тілін ығыстырды, Богемия мен Моравияның жоғарғы топтары германизацияланды және (Landespatriotismus) саяси ұстанымды қабылдады, ал чех этностық ерекшелігі төменгі және орта таптар арасында сақталды. Чех ұлттық қайта жаралуы 18 және 19 ғасырларда чех тілінің, мәдениетінің және ұлттық сананың қайта жаңғыруын мақсат етті. Чехтер панславизмнің бастамашылары болды. Чех этнонимі (архаикалық Čechové) – 9 ғасырдың соңында айналасындағы тайпаларды бағындырып, чех/богемиялық мемлекет құрған Орталық Богемиядағы славян тайпасының атауы. Тайпаның атының шығу тегі белгісіз. Аңыз бойынша, ол оларды Богемияға әкелген Чех атты көшбасшыдан шыққан. Зерттеулер Чехті "чел" (халық мүшесі, туысқан) түбірінен туындаған деп санайды. Чех этнонимін моравиялықтар 19 ғасырда қабылдады.

Генетика

[[File:Correspondence Analysis of Y chromosomal variation in the Czech Republic Am J Phys Anthropol 2007. png|thumb|upright=0.9|right|Гаплогруппалар жиілігіне сәйкес таңдалған елдердегі халықтардың таралуы, Американдық физикалық антропология журналы, 2007 жыл. 9000 жыл бұрын неолит революциясы кезінде Анатолиядан көшіп келген неолит шаруалары және 5000 жыл бұрын индоевропалық көші-қондар контекстінде Понт-Каспий даласынан Еуропаға кеңейген Ямная далалық малшылары. Чех жерінің халқына уақыт өте келе Еуропаны аралап өткен әртүрлі адам көшіп-қонуының әсері тиді. Y ДНК гаплогруппалары, олар әкелік желі бойынша мұрагерлікпен беріледі, чехтерде Шығыс және Батыс Еуропалық белгілерінің араласуын көрсетті. 2007 жылғы зерттеуге сәйкес, чех ерлерінің 34,2% R1a гаплогруппасына жатады. Чехия ішінде R1a үлесі батыстан шығысқа қарай біртіндеп артуға көрінеді. 2000 жылғы зерттеуге сәйкес, чех ерлерінің 35,6% R1b гаплогруппасын ұстайды, ол Батыс Еуропада герман және кельт ұлттары арасында өте көп кездеседі, бірақ славян ұлттары арасында сирек. Батыс Богемиядан алынған 179 адамның мтДНК зерттеуі көрсеткендей, 3%-ы ерте орта ғасырларда Орталық Азия көшпелі тайпаларымен араласу арқылы гендік қорға енген Шығыс Еуразиялық тектік желілерге ие болған. Ғалымдар тобы Орталық Еуропа (соның ішінде Чехия) және кельт халықтарында кистоздық фиброзды тудыратын гендік мутацияның жоғары жиілігі чех халқының арасында кельт тегі бар деген теорияны қолдайды деп болжады. + Y ДНК зерттеулері Халық саны R1b R1a I E1b1b J G N T Басқалары Сілтеме Чех R. 257 — 34.2 18.3 5.8 4.7 5.1 1.6 — — Luca et al. 2007 Чех R. ? 35.6 ? ? ? ? ? ? ? ? Semino et al. 2000

Тарихи тұлғалар

Соңғы бес Премислидтер патша болды: Богемияның Оттакар I, Богемияның Вацлав I, Богемияның Оттакар II, Богемияның Вацлав II және Богемияның Вацлав III. Чехияның ең табысты және ықпалды патшасы Карл IV болды, ол сонымен қатар Киелі Рим императоры да болды. Люксембург әулеті Чехия (Богемия) мемлекетінің аумақтық және ықпалдық жағдайының ең жоғалған деңгейін, сондай-ақ адамзаттың көптеген салаларындағы дамуын көрсетеді. Көптеген адамдар ұлттық батырлар мен мәдени тұлғалар ретінде есептеледі, көптеген ұлттық аңыздар олардың өмірімен байланысты. Ян Гус 15 ғасырдағы діни реформатор және гусит қозғалысының рухани әкесі болды. Ян Жижка мен Ұлы Прокоп гусит армиясының басшылары болды, Георгий Подебрадий гусит патшасы болды. Альбрехт фон Валленштейн Отыз жылдық соғыс кезіндегі көрнекті әскери қолбасшы. Ұлттардың ұстазы Ян Амос Коменский де чех тарихындағы маңызды тұлға саналады. Йозеф Радецкий фон Радец Наполеон соғыстарының кейінгі кезеңінде Австрия штабының басшысы болды. Йозеф Юнгманн қазіргі чех тілін кеңейтуге және оның жойылуына жол бермеуге үлкен үлес қосты деп есептеледі. Чехияның ең белгілі тарихшысы Франтишек Палацкийді көбінесе "ұлттың әкесі" деп атайды.

Қазіргі саясаткерлер

Чехословакияның негізін қалаушылар, қазіргі тәуелсіз Чехия және Словакия мемлекеттерінің президенттері Томаш Гарриг Масарик және Эдвард Бенеш – ең танымал тұлғалардың бірі, сондай-ақ Э. Бенеш Екінші дүниежүзілік соғыста эмиграциядағы үкіметтің басшысы болды. Людвик Свобода Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Шығыс майданындағы чехословакиялық әскери құрамалардың басшысы болды (кейін Чехословакия президенті). Коммунистік режимнің негізгі тұлғалары – Клемент Готтвальд, Антонин Запотоцкий, Антонин Новотный (және словак Густав Хусак), ал осы режимнің ең танымал құрбандары – Милада Хоракова және Рудольф Сланский. Ян Палах 1968 жылы Варшава шартының әскерлері Чехословакияға басып кіргеннен кейін аяқталған Прага көктеміне қарсы саяси наразылық нысаны ретінде өзін өртеді. Коммунистік режим құлағаннан кейін танымал саясаткерлердің бірі – Чехословакияның соңғы және Чехия Республикасының бірінші президенті Вацлав Гавел. Алғашқы тікелей сайланған президент – Милош Земан. Чехияда бірнеше премьер-министр болды, олардың алғашқылары кейін президент болған Вацлав Клаус және Милош Земан. Чехияның басқа да премьер-министрлері консерваторлар, мысалы Мирек Тополанек, Петр Нечас және социал-демократтар, мысалы Владимир Шпидла, Жири Парубек, Бохуслав Соботка болды. Дипломат Мадлен Олбрайт чех тегінен шыққан және чех тілінде сөйлейтін. Ян Масарик және Жири Дистбиер де чех дипломаттарының арасында белгілі болды.

Бейнелеу өнері

Миколас Алеш - Прага Ұлттық театрының дизайнын жаңартқан суретші ретінде танымал. Альфонс Муха Эдвард дәуіріндегі модерн қозғалысының белгілі суретшісі болды. Франтишек Купка абстрактілі өнер қозғалысының негізін салушылардың бірі және пионері болды. Басқа да танымал суретшілер: Йозеф Чапек, Йозеф Лада, Прагалық Теодорик, Венцеслаус Холлар, Тойен, Ян Купецкий, Петр Брандл, Владимир Вашичек, Вацлав Брожик, Йозеф Манес, Карел Шкрета немесе Макс Швабинский. Белгілі мүсіншілер: Йозеф Вацлав Мыслбек немесе Матьяш Бернард Браун, фотографтар Ян Саудек, Йозеф Судек, Франтишек Дртикол немесе Йозеф Куделька, иллюстраторлар Зденек Буриан немесе Адольф Борн, архитекторлар Ян Котера немесе Йозеф Гочар. Жири Килиан – маңызды балет хореографы.

Фильм

"Құқы ұясынан ұшқандар" фильмімен әйгілі режиссер Милош Форман чех тегінен шыққан және мансабын Чехословакияда бастаған. Форман "Чехия жаңа толқыны" деп аталатын ағымның мүшесі болды. Басқа мүшелеріне Жири Менцель (Оскар 1967), Иван Пассер, Вера Читилова және Эльмар Клос (Оскар 1965) кірді. Сонымен қатар, "Ең үздік шетелдік фильм" номинациясы бойынша Оскар сыйлығын Ян Сверак (1996) алды. Әсерлі сюрреалистік режиссер және аниматор Ян Шванкмайер Прагада дүниеге келді және өмірінің соңына дейін Чехияда тұрды. Анимация және қуыршақ фильмдер саласындағы танымал тұлғалар – Зденек Милер, Карел Земан және Жири Трнка. Актерлер Зденек Сверак, Властимил Бродский, Владимир Меншик, Либуше Шафранкова және Карел Роден де қазіргі чех тарихында өзінің есімін қалдырды. Чехияның ең сәтті эротикалық актрисасы – Сильвия Сент.

Модельдеу

Халықаралық модельдік өнерде алғашқы чех модельдері Паулина Порицкова және Ивана Трамп табысқа жетті. Чехословакияда коммунизм құлағаннан кейін Каролина Куркова, Ева Герзигова, Татьяна Кучарова, Петра Немцова және Даниэла Пештова сияқты көптеген модельдер жетістікке қол жеткізді.

Қасиеттілер

Бас бармақша, тік. Непомук Иоанны (Jan Nepomucký)
Чех мәдениеті көптеген қасиеттілерді қамтиды, ең танымалдары – Чехия ұлтының қамқоршысы Әулие Вацлав (Václav), Непомук Иоанны (Jan Nepomucký), Әделбер (Vojtěch), Әулие Прокопий немесе Богемиялық Әулие Агнес (Anežka Česká). Христиан болмаса да, 16 ғасырдың ғалымы және еврей тарихындағы ең ықпалды тұлғалардың бірі Прагалық раввин Юда Лоу бен Безалель де елдің діни мұрасының бір бөлігі деп есептеледі.

Жергілікті тұрғындар

Қазіргі заманғы чех ұлты чех ұлттық қайта жаралу процесі арқылы қалыптасты. Осының нәтижесінде чех ұлтының тілдік тұжырымы (әсіресе Юнгманн жақтаған) құрылды, яғни «чех – бірінші тілі чех тілі болған адам: тумысынан немесе таңдау арқылы». (Сондықтан, әдеби тілі ретінде чех тілін таңдаған словактар, мысалы Ян Колла́р немесе Павел Йозеф Шафа́рик, көбінесе чехтер деп есептеледі.) Басқа ұлттар сияқты, чехтер де екі баламалы ұғымды атап өтеді: жерге байланысты ұғым (чех – тарихи чех аймағында туған адам), Юнгман заманында бұл көбінесе ақсүйектерді білдірді, және этникалық ұғым. Аумақ бойынша анықтама әлі де талқыланып жүр, белгілі бір уақыт аралығында чехтердің туған жерінен шыққан адамдарының саны (көбінесе неміс, ағылшын немесе басқа тілдерде сөйлейтін) көрсетіледі – олардың ішінде АҚШ Мемлекеттік хатшысы Мэделин Олбрайт, режиссер Карел Рейз, актер Герберт Лом, психоанализдің негізін қалаушы Зигмунд Фрейд, генетиканың негізін қалаушы Грегор Мендель, логик және математик Курт Гёдель, философ Эдмунд Гуссерль, ғалымдар Герти Кори, Карл Кори және Петер Грюнберг (бәрі де Нобель сыйлығының лауреаттары), Эрнст Мах, экономистер Йозеф Шумпетер және Эйген Бём-Баверк, философтар Бернард Больцано, Эрнест Геллнер, Вилем Флуссер және Герберт Фейгль, марксистік теоретик Карл Каутский, астроном Йоханн Палиса, құқық теориясының маманы Ханс Кельсен, өнертапқыштар Алоис Зенефельдер және Виктор Каплан, автомобиль дизайнымен айналысушы Фердинанд Порше, психолог Макс Вертхаймер, геолог Карл фон Терцаги, музыка зерттеушілері Эдуард Ханслик және Гвидо Адлер, химик Йоханн Йозеф Лошмидт, биологтар Генрих Вильгельм Шотт және Георг Йозеф Камель, дерматологияның негізін қалаушы Фердинанд фон Гебра, бейбітшілік қозғалысының белсендісі Берта фон Суттнер (Нобель бейбіт сыйлығының лауреаттары), композиторлар Густав Малер, Генрих Бибер, Виктор Ульманн, Эрвин Шульхофф, Павел Хаас, Эрих Вольфганг Корнгольд және Ральф Бенацки, жазушылар Франц Кафка, Рейнер Мария Рильке, Макс Брод, Карл Краус, Франц Верфель, Мари фон Эбнер-Эшенбах, Лео Перуц, Том Стоппард және Эгон Эрвин Киш, суретшілер Антон Рафаэль Менгс және Эмиль Орлик, сәулетшілер Адольф Лоос, Петер Парлер, Йозеф Хофманн, Ян Сантини Айхель және Килиан Игнац Динценхофер, виолоншист Давид Поппер, альтист Генрих Вильгельм Эрнст, пианиношылар Алиса Герц-Зоммер және Рудольф Серкин, Австрия президенті Карл Реннер, Польша премьер-министрі Ежи Бузек, кәсіпкер Оскар Шиндлер немесе шахматшы Вильгельм Штейниц.

Чех туысы

Чех тегі бар адамдардың арасында астронавттар Эуджин Сернан мен Джим Ловелл, кинорежиссерлер Крис Колумб және Джим Ярмуш, жүзуші Кэти Ледеки, саясаткерлер Джон Форбс Керри және Каспар Вайнбергер, химик және Нобель сыйлығының лауреаты Томас Чех, физик Карл Гуте Янский, экономист Фридрих Хайек, суретшілер Ян Матейко, Густав Климт, Эгон Шиле және Оскар Кокошка, актерлер Эштон Катчер, Сисси Спацек және Ким Новак, теннисшілер Ричард Кражичек, Якоб Хлашек және Стэн Вавринка, әнші Джейсон Мраз, Бразилия президенті Жуселино Кубичек, Макдональдс компаниясын құрған Рей Крок, жазушылар Георг Тракл және Роберт Музил, Чикаго қаласының мэрі Антон Сермак, сондай-ақ Иванка Трамп және оның ағасы Дональд Трамп кіреді.

Чех тілі

Чех тілінде дүние жүзінде шамамен 12 миллион адам сөйлейді, бірақ олардың көп бөлігі Чехия Республикасында тұрады. Ол 10 ғасырда протославян тілінен пайда болған және словак тілімен өзара түсіністік.