Кіріспе

Тахмурас (; Авеста Taxma Urupi "Қуатты түлкі" арқылы) - Иранның мифтік Пишдадиан әулетінің үшінші шахы. Ол Мервтің құрылысшысы болып саналады.

Шахнамедегі тахмуралар

Тахмурес Хушанның ұлы. Сол кезде Әмірханның жын-перілері әлемді қатты мазалаған. Тахмурес өзінің уәзирі Шахрасптың кеңесімен Ахиманды сиқырлы күшпен бағындырып, құл етіп, тіпті атта отырғандай арқасына отырғызды. Жын-шайтандар Тахмурасқа қарсы көтерілді, ол оларға қарсы сиқырлықпен де, күшпен де соғыс жүргізді. Ол сиқырлы күшімен жындардың үштен екісін байлап, қалғандарын сопақпен талқандады. Дивтер Тахмурастың құлы болып, оған отыз түрлі жазуды үйретті. Тахмурас әкесі сияқты адам өмірін жеңілдету үшін өнердің ұлы тапқыры болды. Ол жүнді тоқуды, үйрек тауықтарды бағуды, мал жайылмасын, ал мал азығын жинап, ит пен соколды адам аулауға үйретті. Тахмурес отыз жыл билік жүргізді, оның орнын ұлы Жамшид бағындырды.

Парсы риваяттарында баяндалған Таксмораның өлімі

Жорж Думезил Даниялық шығыстанушы және тарихшы Артур Кристенсен аударған және Фридрих фон Шпигель жариялаған парси тіліндегі реваятта сақталған Таксмору (Тахмурестің) өлімі туралы әдепсіз және скатологиялық, бірақ де сабақты есептің түйінін ұсынады. Бұл (кез келгені рас) мәтін Дюмезилдің бойындағы архаикалық прото-индоевропалық тақырыптарды сақтап қалу үшін, ол "le borgne and le manchot" проблемасын, яғни "бір көзді (құдай) " және "бір қолды (құдай) " деп атаған, бұл жағдайда, бір қолды мифтік мотивке қатысты. Бұл әуесқой оқиға Авестадағы Тахма Урупидің билігі туралы баяндалады, онда әлемнің осы билеушісі жын-перілер мен сиқыршыларды ғана емес, сонымен қатар жел құдайы Ваюдың көмегімен және оның (Такма Урупидің) хаваране немесе мистикалық "патшалық даңқы" иелігінің арқасында, бас жауы Ангра Майньюды бағындырғандығы туралы айтылады. Осылайша, батыл патша, ат сияқты, "жердің бір шетінен екінші шетіне дейін" отыз жыл бойы күн сайын "Ангра Майньюға" мініп жүре алады. (Бұл жерде Авеста үндемей, парсы риваяттары әңгімені жалғастырады). Арыман (Ангра Майнью) жүк айуан ретінде лайықсыз құлдыққа түсіп, ақырында (мүлік сыйлау арқылы) Таксморувтің әйеліне сенім артуға тырысады. Ол одан күн сайынғы саяхатта Таксморувтің айтарлықтай қауіпті таулы жолдың бір бөлігінде айтарлықтай қорқынышты сәтке тап болғанын біледі. Келесі күні Ахриман "ат" пен салт атты өзінің мүмкіндіктерін пайдаланып, Таксморуды жерге лақтырып, бақытсыз патшаны тұтас жұтып алған сәтке дейін күтеді. Уақыт өтеді, бірақ Таксморудың денесі табылмады, ол Ахриманның құрсағында қалды. Осы арада, Жамшид, Таксморувтің адал ағасы (Шахнамедегідей ұлы емес), оның денесін іздеу үшін әлемді аралайды, ақырында ол Ахура Мазданың барлық жайтты білетін сенімді адамы Шроштан оның Ахриманның ішегінде жасырынғанын біледі. Джамшид Срошқа мәйітті оның жағымсыз демалатын жерінен алу үшін қандай да бір сиқырлы амал айтуын сұрайды, содан кейін Срош Ариманның екі нәрсені бәрінен де артық жақсы көретінін айтады: музыка және анальдық жыныстық қатынас. Сроштың кеңесіне сай, Жамшид Ахриманның тұрған жеріне барады да, ән айта бастайды. Музыканың қызығушылығына ұшыраған жын өз орнында пайда болып, өзінің сүйікті іс-әрекетімен айналыса бастайды. Джамшид Ахриманның ішіне енуге келіседі, бірақ алдымен оған Таксморуның денесін жынның ішінен алып шығуға рұқсат етіледі. Арыман қатты қобалжып, келісімге келіседі, ал Жамшид қолын жынның түкірігіне, ішінің тереңіне тығып, тез арада ағасының мәйітін алып, жерге қойып, қашады. Ариман қуып шығады, бірақ Жамшид (Шрош бұған дейін нұсқау бергендей) артынан қуып жүрген адамға артына қарамауды және әсіресе оның бетін қарамауды қадағалап, қашып жүреді. Ариман қуаныштан да, олжадан да бас тартып, тозаққа түседі. Содан кейін Жамшид Таксморуның денесін тастаған жерге қайта оралады, прототиптік Үнсіздік мұнарасын салады және денесін жыртқыш құстармен өлтіру үшін оған қояды, бұл рәсімді зороастрийлер әлі күнге дейін дұрыс деп санайды. Ақыры ағасына лайықты жерлеу рәсіміне қатыса алғаны үшін риза болған Жамшид Ахриманның анусына қарап, оның ақ және иіскей бастағанын көреді. Ауру бірте-бірте нашарлай түседі, қол қурап, одан да ауырлайды, Жәмшид өзінің ақаулығына қайғырады, адам қоғамынан аулақ болып, адасып, жалғыздықты сезінеді. Алайда, бәрі бақытты аяқталады, бір түнде, қасіретке ұшыраған адам ұйықтап жатқанда, өгіз оның зақымдалған қолына несеп салып, оны сауықтырады. Осылайша, зороастризмде тазалаушы сұйықтық ретінде қарастырылатын және Барашнумның тоғыз түндік рәсімінде қолданылған (Вендидадтың тоғызыншы тарауында егжей-тегжейлі көрсетілген) гомез сиырдың зәрін табу туралы айтылады.

Тахмуруп және Бундахишндегі үш қасиетті от

Бундахишн деп аталатын космологиялық трактаттың он сегізінші тарауының 8-9 тармақтарына сәйкес, ежелгі Иранның үш ең басты Атар (Ұлы от) - Фарнбаг, Гушнашп және Бурзин Михр - алғашқы билеуші Такмуруптың тұсында Хваириратха деген жерден Сиришок өгізінің арқасында әкелінген, мүмкін оның білімімен және мүмкін оның бұйрығымен. Бұл жерде Бундахишн мәтінін түсіндіру оңай емес, бірақ бұл ер адамдардың тобы (Каспий?) Олар үш атар (құдайға бағышталған от) жанып тұрған отты құрбандық үстелін алып жүреді. Сонда дауыл көтеріліп, Шришоктың арқасынан отты құрбандық үстелін жел ұрып алып, теңізге лақтырып жіберді. Алайда үш қасиетті от сөнбей, керемет түрде су бетінде жанған күйінде қалды, бұл адамдар (немесе теңізшілер?) (Бұл белгісіз) мақсатқа дейін. Судың ортасында от жанып тұрған ерекше ұғым ежелгі Индо-Иран құдайы Апам Напатпен байланысты және мифологиялық мотивтің екі пайда болуы да Каспий теңізінің бетінде (әсіресе оңтүстік-батыс бөлігінде) көтерілген отты (табиғи көмірсутектердің бұрқасынан алынған) байқауға байланысты болуы мүмкін. Әзірбайжандағы Баку маңындағы Абшерон газ кен орны қазіргі уақытта пайдаланып жатыр.

Шираздың құрылуы

Ирандықтардың кейбір дәстүрлеріне сәйкес Шираз қаласын бастапқыда Тахмуралар салған. Кейбір жергілікті жазушылар Шираз атауын Тахмурастың ұлынан алған деп айтады.