Кіріспе
Батыс Австралия мен Оңтүстік Австралияның географиялық ерекшелігі – Нулларбор жазығы (Nullarbor Plain) – Оңтүстік Австралияның жазық, көбінесе ағашсыз, құрғақ немесе жартылай құрғақ аймағының бір бөлігі. Ол Ұлы Австралия шығанағының жағалауында орналасқан және солтүстігінде Ұлы Виктория шөлі жатыр. Бұл әлемдегі ең үлкен біртұтас әктас жартасты аймағы, шамамен бір аумақты алып жатыр. Ең кең жерінде Оңтүстік Австралия мен Батыс Австралия шекарасы бойынша шығыстан батысқа қарай созылып жатыр.
The Nullarbor Plain ('/n//ʌ//l//ər//b//ɔr/ NULər bor; Latin: nulla feminine of nullus 'no' and arbor 'tree') is part of the area of flat, almost treeless, arid or semi arid country of southern Australia, located on the Great Australian Bight coast with the Great Victoria Desert to its north. It is the world's largest single exposure of limestone bedrock, and occupies an area of about At its widest point, it stretches about from east to west across the border between South Australia and Western Australia.
Тарих
Тарихи тұрғыдан алғанда, Нулларборды австралиялық аборигендер, Мирнинг тайпалары мен Йиньила халқы маусымдық түрде мекендеген. Дәстүр бойынша бұл аймақ Оондири деп аталған, яғни «сусыз» деген мағынаны білдіреді. Нулларбор жағалауын алғаш көріп, картаға түсірген еуропалықтар – голландтың Шығыс Индия компаниясына қарасты «Гулден Зеепарт» (Алтын теңіз аты) кемесінің капитаны Франсуа Тийсен және Индия кеңесінің мүшесі Питер Нюйц болды. 1626–1627 жылдары олар Австралияның оңтүстік жағалауының Лиувин мүйісінен шығысқа қарай, 133°30'Ш ұзындығына дейін созылған бөлігін картаға түсірді. Келесі екі ғасыр бойы ішкі аймақ еуропалықтарға жақсы танылмады, бірақ Ұлы Австралия шығанағына жақын жағалау бөлігі Нюйцтің есімімен аталып, 1627 жылдан кейінгі карталарда «Landt van P. Nuyts» немесе «Terre de Nuyts» деген жазу болды. Бұл атау Батыс Австралияда екі географиялық нысан ретінде сақталған: Нюйтсленд табиғат қорығы және Нюйтс жер ауданы, ал Оңтүстік Австралияда – Нюйтс рифі, Нюйтс мүйісі және Нюйтс архипелагы. Эдвард Джон Эйр 1841 жылы Нулларборды табысты басып өткен алғашқы еуропалық болды. 1865 жылы Генри Кингсли Эйрдің саяхаттары туралы жазғанда, Нулларбор мен Ұлы Австралия шығанағының арғы жағындағы аймақты «қорқынышты аномалия, Табиғат бетіндегі бір дақ, жаман түс көретін жер сияқты» деп сипаттады. Эйр 1840 жылдың 17 қарашасында Джон Бакстермен және үш аборигеннен тұратын топпен Фоллер шығанағынан аттанды. Үш жылқысы сусыздан өлген соң, ол Фоллер шығанағына қайтып келді. 1841 жылдың 25 ақпанында ол екінші экспедициямен қайта жолға шықты. 29 сәуірге қарай топ Кайгунаға жетті. Азық-түлік пен судың жетіспеуі көтеріліске әкелді. Екі абориген Бакстерді өлтіріп, топтың жабдықтарын алып кетті. Эйр мен үшінші абориген Уайли саяхатын жалғастырды, олар құс кемесі арқылы және Росситер шығанағында тоқтаған француз кит аулау кемесінен алған көмек сияқты жағдайлардың арқасында аман қалды. Олар 1841 жылдың маусым айында саяхатын аяқтады. 1865 жылдың тамызында Нулларбор жазығынан өтіп бара жатқан Э. А. Делиссер өзінің күнделігінде Нулларбор және Евкла атауларын алғаш рет қолданды. Ұсынылған жаңа Ауралия мемлекеті («алтын жері» деген мағынада) Алтын алқаптарды, Нулларбор жазығының батыс бөлігін және Эсперанс порты қаласын қамтитын болжанатын. Оның астанасы Калгурли болар еді. 1950 жылдары Маралингадағы британдық ядролық сынақтар кезінде Австралия үкіметі Вангай халқын олардың туған жерінен көшірді. Содан бері оларға өтемақы төленді және көптегендері бұл аймаққа қайтып келді. Ал кейбіреулері ешқашан кетпеді. Жазықтың шетіндегі шаруашылықтардың арасында 2,5 миллион акр (1 011 715 км²) аумақты қамтитын Rawlinna станциясы бар, ол Батыс Австралиядағы ең үлкен қой шаруашылығы болып табылады. Бұл шаруашылық Австралиядағы басқа шаруашылықтармен салыстырғанда салыстырмалы түрде жас, ол 1962 жылы Оңтүстік Австралияның мал шаруашылығымен айналысатын МакЛаклан отбасының мүшесі Хью Г. МакЛаклан құрған. Ескі шаруашылық – жағалауға жақын орналасқан Мадура станциясы, оның аумағы 1,7 миллион акр (687 966 км²) және қой шаруашылығымен айналысады. Мадура 1927 жылға дейін құрылған, сол кездегі аумағы 2 миллион акр (809 372 км²) деп есептелген. 2013 жылы Нулларбор жазығының үлкен бөлігі, Батыс Австралия шекарасынан Ұлы Австралия шығанағына дейін созылып жатқан аймақ, 1992 жылғы Жайма табиғатты қорғау туралы заңға сәйкес Нулларбор жабайы табиғатты қорғау аймағы деп жарияланды, бұл Оңтүстік Австралиядағы қоршаған ортаны қорғау астындағы жер аумағын екі есеге арттырды. Бұл аймақта 390 түрлі өсімдік және сирек жануарлар мен құстардың көптеген мекендеу орындары бар.
Шектері
Көптеген жағдайларда "Нулларбор" атауы туристік әдебиеттерде және интернет материалдарында Аделаида (Оңтүстік Австралия) мен Перт (Батыс Австралия) арасындағы барлық аймақтарды шартты түрде білдіреді. Спутниктік суреттерді қарастырғанда, жазықтың әктас қалыптасу шекаралары бастапқы Баладания елді мекенінің батысынан (қазіргі тасталып кеткен) басталып, Седуна қаласынан батысқа қарай бірнеше километрге дейін созылғандығын көруге болады.
Климат
Нулларбордың климаты шөлді, құрғақ және жартылай құрғақ. Ішкі аймақтарда жаз айларында күндізгі температура өте жоғары, шамамен , ал қыс түндері температура мұздан төмен түседі. Жағалауға жақын аудандарда температура жұмсақ, қыс айларында жауын-шашын көбірек болады. Кук қаласындағы орташа жылдық жауын-шашын мөлшері , жауын-шашынның көп бөлігі мамыр мен тамыз аралығында жауады. Жаз айлары өте құрғақ өтеді, жаңбыр көбінесе сирек дауылдармен байланысты болады; алайда, кейде тропикалық жүйелердің әлсіреуі жаз айларында ауыр жаңбырға себеп болуы мүмкін. Нулларбор (Оңтүстік Австралия) жазығындағы температуралар аралығында, бұл Австралиядағы төртінші ең жоғары температура (және ең жоғары желтоқсан температурасы), ал Эйрде (Батыс Австралия) - ең төмен температура рекорды тіркелген.
Биогеографиялық
Нулларбор жазығы шөлдер мен ксерик бұталы жерлердің экорегионы болып табылады, және Дүниежүзілік жабайы табиғат қоры оны Нулларбор жазығының ксерик бұталы жерлері деп атайды. Бұл экорегион Австралияның уақытша биогеографиялық аймақтау жүйесі (IBRA) бойынша Нулларбор биогеографиялық аймағымен толық сәйкес келеді. Экорегион батыс және оңтүстік-батыс жағынан Куолгарди ормандары экорегионымен, солтүстік және солтүстік-шығыс жағынан Ұлы Виктория шөлімен, оңтүстік-шығыс жағынан Эйр және Йорк маллилерімен, ал оңтүстік жағынан Ұлы Австралия шығанағымен шектеседі.
Флора
Аймақтағы өсімдіктер негізінен жантақты тұз бұталары (Atriplex spp.) және көк тұз бұталары (Maireana spp.) тобынан тұрады.
Фауна
Нулларбордың фаунасына Нулларбор үңгірлерінің қараңғылығына және олар арқылы өтетін жер асты өзендері мен көлдеріне бейімделген шаяндар, өрмекшілер мен қоңыздар кіреді. Шөлдегі сүтқоректілердің қатарында ыстық күннен сақтану үшін құмға қазылып кіретін оңтүстік жұмсақ мұрынды уомбат, сондай-ақ қызыл кенгурулар мен динголар сияқты шөлге тән жануарлар бар. Нулларборға ғана тән, Австралияның маскалы сұлуқұсының сирек кездесетін бір түрі жазықтағы көптеген үңгірлерде қыстайды. Нулларбордың далаларында мал өсіруге жарамды шабындықтар бар, бірақ олар қояндардан зардап шегеді. Үңгірлер Chalinolobus morio түріне жататын шағын жарықшандардың үлкен топтарына пана болады.
Телеграф
Континентте байланыс желісінің қажеттілігі шығыс-батыс бағытындағы өткелді дамытуға серпін берді. Эйр Оңтүстік Австралия мен Батыс Австралия арасында байланыс мүмкін екенін дәлелдегеннен кейін, оларды телеграф арқылы қосуға күш-жігер жұмсалды. 1877 жылы, екі жылдық еңбектен соң, жаңа телеграф желісінде алғашқы хабарлар жіберілді, олар жол бойындағы сегіз ретрансляциялық станциялармен күшейтілді. Бұл желі шамамен 50 жыл бойы қолданылды, бірақ кейіннен оның қалдықтары бүгінге дейін көрініп тұр.
Темір жол желісі
Транс-Австралия темір жолы Калгурлиден Порт-Аугустаға дейін Нулларбор жазығын кесіп өтеді. Жолдың құрылысы 1917 жылы Батыс Австралиядағы Калгурлиден және Оңтүстік Австралиядағы Порт-Аугустадан екі команданың, сумен қамтамасыз етуге белгілі, адам тұрмайтын Оолдеа жазығының ортасында кездесуімен басталды. Бұл бастапқы желі шөл құмдарына шөгу және рельстердің иілуі сияқты ауыр мәселелерге тап болды, сондықтан жазықты кесіп өту сапарлары баяу және қиын болды. 1969 жылы әртүрлі штаттардағы бұрынғы әртүрлі рельс ендерін біртектеу жобасының аясында желі толығымен қайта жаңартылды. Жаңа желі бойынша Нулларборды алғашқы рет кесіп өту 1970 жылдың 27 ақпанында Пертке жетті. Үнді мұхиты – Аделаида арқылы Перттен Сиднейге дейін Нулларбордан өтетін тұрақты жолаушылар пойызы. Бұл темір жол әлемдегі ең ұзын тік учаскеге ие, ал Эйр тас жолы (төменде қараңыз) Австралиядағы ең ұзын тік тас жол учаскесін қамтиды. Нулларбор жазығының көптеген елді мекендері темір жол бойындағы және Эйр тас жолы бойындағы шағын елді мекендерде орналасқан, олар саяхатшыларға қызмет көрсетеді және әдетте бір-екі жүз шақырым аралықта орналасқан. Оңтүстік Австралиядағы Кук қаласы бұрын 40 адам тұратын, мектеп және гольф алаңы бар, шағын дамыған елді мекен болған. Қаланың темір жол операцияларын қысқарту оның іс жүзінде тасталуына әкелді және қазір онда төрт тұрғын тұрады. "Шай және қант пойызы" 1996 жылға дейін жұмыс істеді, темір жол бойындағы қалаға азық-түлікпен қамтамасыз етті.
Most of the inhabited areas of the Nullarbor Plain can be found in a series of small settlements located along the railway, and in small settlements along the Eyre Highway that provide services to travellers, mostly spaced between one and two hundred kilometres apart. The town of Cook, in South Australia, was formerly a moderately thriving settlement of about 40 people, with a school and a golf course. The reduction of railway operations at the town resulted in its virtual desertion, and it now has a permanent population of four. The Tea and Sugar Train operated until 1996, supplying provisions to the town along the railway line.
Жол
Батыс Австралиядағы Норсман қаласын Порт-Аугустаға жалғастыратын Эйр тас жолы 1941 жылы континент арқылы салынды. Бастапқыда ол қиыр жол ғана еді, бірақ келесі тридцать жылда біртіндеп асфальтталды. 1976 жылы Эйр тас жолының соңғы асфальтталмаған бөлігі толығымен асфальтталды. Темір жолдан өзгеше, ол жазықты ортасынан емес, ең оңтүстік шетінен кесіп өтеді. Транс-Австралия темір жолының бойын ұстанған Транс-Австралиялық транзит жолы Калгурлиден Порт-Аугустаға дейін және одан әрі созылады. Бұл жол Нулларбордың батыс жағындағы мал шаруашылықтарына қызмет көрсетеді және темір жол күту бригадаларына қолжетімділік қамтамасыз етеді. Жол өте қиын және, қозғалысы көп болғанына қарамастан, нашар күтілген.
Мәдени маңызы
Нулларбор – шығыс және батыс Австралия арасындағы шекара, саяхат тәсіліне қарамастан. Баспасөз Пертке келген премьер-министрдің «Нулларбордан өткені» туралы жазбауы мүмкін. Көптеген австралиялықтар үшін «Нулларбордан өту» – «Австралияның шөлді аймағының» (аутбэк) ең маңызды тәжірибесінің бірі. Тас жол бойындағы жанармай бекеттерінен сатып алынған стикерлерде «Мен Нулларбордан өттім» деп жазылған, оларды әртүрлі сападағы немесе ұзақ қашықтыққа жүруге жарамды көліктерде кездестіруге болады. Маңызды спорттық шаралар кезінде қымбат әрі толық салынған әуе билеттерінен қашу үшін көптеген адамдар жолға шығып, жолда көліктердің саны артуы мүмкін. 1950 жылдарға дейін Нулларбордан өту үлкен жетістік саналды, себебі жолдың көп бөлігі сапасы нашар топырақ жол болды және жүргізушілерге үлкен қауіп төндірді. Бұл «Австралия айналымы» (Round Australia) автокөлік сынақтарында (Redex және Ampol сынақтары) ең үлкен қиындықтардың бірі болды және фотографтарға қауіпті жүргізу мен автокөлік апаттарын түсіруге көптеген мүмкіндіктер берді. Нулларбор 1981 жылғы австралиялық триллер «Roadgames» фильмінде көрсетілген. Фильмді Ричард Франклин түсірді, ал басты рөлдерді Стейси Кич пен Джейми Ли Кертис ойнады. Бұл фильмді Альфред Хичкок түсірмеген ең үздік Хичкок фильмдерінің бірі деп жиі айтады.
Велосипедтерде
1896 жылы 25 желтоқсанда Артур Чарльз Джестон Ричардсон отыз бір күндік қиын сапардан кейін велосипедпен Куолгардиден Аделаидаға дейін велосипедпен өтіп, Нулларбор жазығын кесіп өткен алғашқы велосипедші болды. Ол тек шағын жиынтық және су бөтелкесін алып, телеграф сызығы бойымен Нулларборды кесіп өтті. Кейін ол ыстықты "көлеңкеде 1000 градусқа жетеді" деп сипаттады. 1937 жылы Хьюберт Опперман Фримантельден Сиднейге жасаған трансконтиненталдық сапарында 13 күн, 10 сағат және 11 минуттық ең жылдам уақыт рекордын орнатты. Оның көрсеткен уақыты бұрынғы рекордтан 5 күнге артық. 1946-1949 жылдар аралығында Австралияны велосипедпен үш жыл бойы аралаған Уэнди Лоу Сьюарт және Ширли Дункан жазықты велосипедпен кесіп өткен алғашқы әйелдер атанды. 2015 жылдың 29 маусымы мен 3 шілдесі аралығында Тайрон мен Аарон Бикнелл ағайындылары бір жылдамдықты велосипедтермен Нулларбор жазығын ең жылдам кесіп өту рекордын тіркеді. Олардың сапары Австралияның қыс айларындағы төмен температурадан пайдаланып, 4 күн, 5 сағат және 21 минутта аяқталды, бұл велосипедпен жасалған ең жылдам өткелдердің бірі және бір жылдамдықты велосипедпен жасалған ең жылдам көрсеткіш.
Жаяу жүру
Батыстан шығысқа қарай Австралияны аралап өтетін алғашқы түпкілікті емес адам, Генри Гилберт, жаздың ортасында қолдау тобы немесе жабдықсыз, Нулларбор жазығын жаяу жүріп өтті. Оның Австралияны Фримантельден Брисбенге дейінгі аралығында 1897 жылдың тамызынан 1898 жылдың желтоқсанына дейін басып өтуіне қол жеткізді. 1985 жылы екі қысқы ай бойы алты жас Иса Мәсіхшісі тамақ, су, қосымша киім немесе көмекші көліксіз Порт-Агустадан Норсеманға дейін жүрді, бірақ оларға жолдан өтетін жүргізушілер көмек көрсетті. 1998 жылы жүгіруші Роберт Гарсайд әлемді айналып өтудің бір бөлігі ретінде Нулларборды ресми қолдау тобысыз жүгірді. Гарсайд "өткен көліктерден" су және басқа да қолдау алды, олар оны алдын ала келісілген жерлерге тастап, осы жетістікке жетуіне көмектесті. 2010 жылы бағанашы Дэн Копел Гарсайдты ақтау үшін досымен бірге Нулларбордың ортасымен дәл осылай жүгірді. Гарсайд күнделігінде "Нулларборды жүгірудің кілті – австралиялықтардың жомарттығы екенін анықтадым" деп жазды, ал Копел "креслодан отырып Нулларборды жүгіру мүмкін емес. Бірақ, сол жерге шыққаннан кейін, жол табылады. Роберт Гарсайд оны тапты. Мен де солай ойлаймын" деді.