Кіріспе

Great Bay) - АҚШ-тың Нью-Гэмпшир штатының шығысындағы Страффорд және Рокингем округтерінде орналасқан суға құятын саға. Бұғаздың аумағы 700 км-ден астам, оның ішінде бірнеше тасқындық өзеннің қосалқы өзендері. Оның шығу жері Нью-Гэмпшир штатының Довер қаласындағы Хилтон-Пойнт қаласында орналасқан. Бұғаттың солтүстік шетіндегі сағасы Кіші бұғаз деп аталады.

География

Мэн шығанағының су айдынында орналасқан Ұлы шығанақ сағасы - бұл жоғары энергиялы тасқын суларынан, терең арналардан және шеткі саздан тұратын су астында қалған өзен аңғары. Бүкіл сағасы Киттерри, Мэн және Нью-Кэстл, Нью-Гэмпшир арасындағы Пискаткава өзенінің сағасынан бастап, Фурбер бұғазындағы Кіші шығанаққа дейін, 12 миль (19 км) қашықтықта орналасқан. Ұлы шығанақтың сағасы - бұл тасқынмен үстемдік ететін жүйе және үш ірі өзеннің, Лэмпри, Скуамскотт және Винникуттың су ағызуы. Фурбер бұғазы мен ашық жағалау арасындағы жүйеге тағы төрт өзен құяды: Кочеко, Салман шарлауығы, Беллами және Остер өзендері. Пискаткава өзені - Портсмут портындағы Мэн шығанағынан басталып, Нью-Гэмпшир мен Мэннің шекарасын құрайтын, оның қосалқы өзендері Салмон-Фолс және Кочеко өзендерінің бұрышына дейін созылатын мұхит үстемдік ететін жүйе. Бұл өзендер, бірнеше кішігірім сағалар мен олардың қосалқы өзендері мен Мэн шығанағының мұхит суы Ұлы шығанақтың су жүйесіне айналады. Ұлы шығанақтың ішінде су тасқыны өте жиі болады. Үлкен шығанақтың су бетінің көлемі 8,9 шаршы миль (23 км2) жоғары тұман кезінде және 4,2 шаршы миль (11 км2) төмен тұман кезінде, шығанақтың 50% -дан астамы төмен тұман кезінде ашық.

Табиғи мұра

Ұлы шығанақтың сағасы, бүкіл тасқындық жүйені, соның ішінде Пискаткава өзенін санағанда, Нью-Хэмпшир штатының Нью-Касл қаласы мен Мэн штатының Киттерри қаласы арасындағы Пискаткаваның сағасында Атлант мұхитымен кездеседі. Ал құйылған су Атлант мұхитынан күніне екі рет өзенге құйылады. Бұл жерде ол Great Bay-ге құятын әртүрлі өзендердің тәтті су әсерімен араласады. Бұл Атлант жағалауындағы ең үлкен сағалардың бірі және 10 миль (16 км) ішкі жердің ең терең жерлерінің бірі. Шамамен 14000 жыл бұрын мұздықтардың ерігенінен кейін Ұлы шығанақтың сағасы пайда болды. Мұздықтардың еріген суы мұхиттың су деңгейін көтеруге ықпал етті, ол жерді су басып, бүгінгі Ұлы шығанақты құрайтын өзен аңғарларын толтырды. Ұлы шығанақты құрайтын сумен қамтылған бес түрлі мекен бар. Олардың саны бойынша: балық тұқымдас шөптесін жайылымдары, саздықтар, тұзды батпақтар, арна түбіндегі және тас аралық аралық. Бұл мекендерде 162 құс, балық және өсімдік түрлері (23 түрі жойылып кету қаупі бар), көптеген омыртқасыз жануарлар түрлері, тіпті кейде порттық тұтқалар да кездеседі. Аға шөп - су астындағы гүлдейтін өте аз өсімдіктердің бірі. Оның суағарлар жүйесінде көптеген функциялары бар. Балық шөптері бірнеше организмдерге, әсіресе балықтар мен омыртқасыздардың жас тұқымдарына тіршілік ортасын қамтамасыз етеді. Аға шөптің тамыры жер асты шөгінділерін тұрақтандыруға көмектеседі. Ағлан шөптері судың сапасы мен мөлдірлігін сақтауға көмектеседі, суды сүзгілеу арқылы шөгінділерді тұндыруға мүмкіндік береді, содан кейін артық қоректік заттарды өсім үшін пайдаланады. Грейт-Бейдің жартысынан астамы судың төмендеу кезінде батпақ болып көрінеді. Құрттар, жұмсақ қабықшалы моллюскалар, балшық шаяндар, жасыл крабтар, құстар, ат тікесі бар крабтар және басқа көптеген жануарлар кең көлемді балшық мекенді тамақтану, көбейту және жыртқыш аңдардан қорғау үшін пайдаланады. Құбырдың түбіндегі тіршілік ортасы балықтар мен омыртқасыздарға судың төмендеу кезінде көшуге мүмкіндік береді. Бұл жерде тек суға құйылатын жерлер ғана мекендейтін ерекше жануарлар - устрицалар мекендейді. Бұл таулы аралық мекенде теңіз баулары, балыққұйрықтары мен қабырғалы мюссельдер үшін берік тұрақ болады. Жыл сайын қыста теңіз балдырларының көп бөлігі мұз астында қалады. Көктемде мұздың ыдырауын бастағанда, теңіз шөптері тау жыныстарынан жұлып алынады да, қалдықтар айналымға енеді.

Мәдениет тарихы

Американың түпкүлкілері Ұлы шығанақтың жағалауында тұңғыш болып өмір сүрді. Олар өзен сағасында және оның айналасында өмір сүрген мол балық, балыққұстар, су құстары мен сүтқоректілермен тіршілік етті. XVII ғасырдың басында Еуропадан қоныс аударушылар келді, олар да осы шексіз байлықтарды пайдаланды. Олар өз өнімдерін шығанақтан тасымалдайтын. Бұл кеме адам мен жануарлардың күшін қажет етпей, кемелерді тасымалдаудың керемет тәсілі болды. Гундалоу деп аталатын қарапайым, жазық түбі бар қайық пайдаланып, судың аз тереңдігіне ауыр жүктерді тасымалдайтын. Гундалалар көптеген жүктерді тасымалдайтын. Бұл жүктердің ішінде тұщы шөп, ағаш, балық, балшық және маталар бар еді. Жағалаудан жиналған тұзды шөптер жылқы мен малдың азығы әрі төсегі болды. Құрлықтардың бойында орналасқан ағаш өңдеу зауыттары АҚШ-тың басқа порттарына экспортталатын ағаш өндірді. Бұрынғы кездегі судың тереңдігін бұрғылау кезінде, бүкіл шығанақты шығанақтың жағалауындағы ондаған sawmills-тің бірнеше сантиметрлік пісіру шаңдары жауып кеткенін дәлелдеді. Ағаш өндірісі Пискаткава өзенінің бойындағы кеме жасау бизнесіне де септігін тигізді. Сонымен қатар, Грейт-Бей және оның қосалқы өзендерінің жағалауында кірпіш салатын орындар көп болды. Ағыстағы көк балшық ағыстар жағалауынан жиналып, жергілікті және бүкіл Жаңа Англияда салынған кірпіштерге айналдырылды. Мақта өндірісі өнеркәсіптік революцияның маңызды бөлігі болды. Гундал порттары болған жерде диірмендер салынды. Ағыстағы су 19 ғасырдың басында және 20 ғасырдың басында коммерциялық мақсаттарда кеңінен пайдаланылды. Ағыстағы өзендердегі қол диірмендері мен тері өңдеу зауыттары ХХ ғасырдың ортасына дейін химиялық ластануға елеулі үлес қосты. 1973 жылы грек кәсіпкер Аристотель Онассис Олимпиялық мұнай өңдеу зауытын Дарем қаласында Ұлы шығанақтың жағалауында салуды ұсынғанда, жергілікті азаматтар жұмылдырылды және "үй билігін" жүзеге асыру құқығынан пайдаланып, бұл ұсынысты тоғызға бірден жеңді.

Өңірлік маңызы

Мэн шығанағы - ғалымдар мен көпшілік үшін АҚШ-тың шығыс жағалауындағы ең таза теңіз ортасының бірі. Мэн шығанағы су айналымы мен теңіз балдырлары, тұзды батпақ шөптері мен фитопланктонның біріккен өнімділігі нәтижесінде әлемдегі ең өнімді су айдындарының бірі болып табылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, ондаған мың коммерциялық балықшылар үшін бұл тіршілік көзі болды. Соңғы уақытта демалыс және туризммен байланысты жұмыспен қамту аймақтың экономикасына үлкен үлес қосады.

Ұлы шығанақ қорығы

Ұлы шығанақтың ұлттық суағасын зерттеу қорығы шығанақтың жағалауының бірнеше бөлігін алып жатыр және тұщы батпақтар, таслы жағалаулар, жартастар, орманды алқаптар, ашық алқаптар, өзен жүйелері мен тасқын суларын қоса алғанда, шығанақтың айналасындағы көптеген жер және су аймақтарын қорғайды.