Кіріспе
АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы маңызды өзен – Сускехана өзені екі негізгі саладан құралады: Солтүстік саласы, Нью-Йорк штатының Куперстаун қаласынан бастау алады және федералды карта жасаушылар оны басты сала немесе бастауы деп санайды, ал Батыс саласы, Пенсильвания штатының батысынан басталып, Орталық Пенсильваниядағы Нортумберленд маңында басты саламен қосылады. Өзен 27 500 шаршы миль (71 225 км²) су жинау алабын қамтиды, оның ішінде Пенсильванияның жер аумағының шамамен жартысы. Су жинау бассейні Аппалачи тауларының Аллегей платосы аймағының бір бөлігін қамтиды, кең зигзаг тәрізді бағытта суарналарын кесіп өтеді және Оңтүстік-Шығыс Пенсильванияның ауылдық жерлері мен Солтүстік-Шығыс Мэриленд арқылы тау тізбектерінің жанынан өтеді. Өзен Мэриленд штатындағы Перривилл және Гавр-де-Грейс қалаларында Чесапик шығанағының солтүстік жағына құйылып, шығанақтың тұщы су ағынының жартысын қамтамасыз етеді. Шығанақ Сускехана өзенінің су басқан аңғарында орналасқан.
The Susquehanna River forms from two main branches: the North Branch, which rises in Cooperstown, New York, and is regarded by federal mapmakers as the main branch or headwaters, and the West Branch, which rises in western Pennsylvania and joins the main branch near Northumberland in central Pennsylvania. The river drains 27500 square miles (71,225 km2), including nearly half of the land area of Pennsylvania. The drainage basin includes portions of the Allegheny Plateau region of the Appalachian Mountains, cutting through a succession of water gaps in a broad zigzag course to flow across the rural heartland of southeastern Pennsylvania and northeastern Maryland in the lateral near parallel array of mountain ridges. The river empties into the northern end of the Chesapeake Bay at Perryville and Havre de Grace, Maryland, providing half of the Bay's freshwater inflow. The bay lies in the flooded valley, or ria, of the Susquehanna.
Геология
Сускехана өзені – әлемдегі ең көне өзендердің бірі, 320–340 миллион жыл бұрын пайда болған, ағып өтетін тау жоталарынан да ескі. Бұл жоталар Африка (Гондвананың бір бөлігі ретінде) Еурамериканың солтүстік бөлігіне шабуыл жасаған кезде Аллегения оргенезінің көтерілу оқиғаларынан пайда болды. Сускехана бассейні соңғы құйылысын Чесапик шығанағында жасайды. Ол 252–66 миллион жыл бұрын мезозой дәуірінде Солтүстік Американың шығысындағы жазық жағалау аймақтарында қалыптасты. Осы кезеңде Гудзон, Делавэр және Потомак өзендері де пайда болды. Оңтүстікке қарай бірнеше шақырым жерде, Пенсильвания штатының Афина қалашығында, ол солтүстік-батыстан Кемунг өзенін қабылдайды. Сайр мен Тоунда арасында Пенсильвания штатының Аллегени платосындағы Ендесс тауларын кесіп өту үшін тік бұрышпен қисық түзеді. Скрантонның оңтүстік-батысында Лаккаванна өзенін қабылдап, оңтүстік-батысқа қарай күрт бұрылып, солтүстік-шығыс Пенсильванияның тау жоталарындағы бұрынғы антрацит өнеркәсіптік аймағы арқылы ағады, Питтстон қаласы (Ұлы Питтстон), Уилкс-Барр, Нантикок, Шикшинни, Бервик, Блумсбург және Данвилл қалаларынан өтіп, Нортумберлендте Батыс тармағын қабылдайды.
Батыс бөлімшесі
Ресми Батыс тармағы Пенсильвания штатының Эльмора қаласының жанында, қазіргі және АҚШ 219-шы тас жолы (жергілікті Планк жолы) маңындағы Камбрия округінің солтүстігінде бастау алады. Ол солтүстік-шығысқа қарай Солтүстік Камбрия, Черри Три, Бернсайд, Махаффи және Кервенсвилл қалалары арқылы (өзен көл құрайтын жерде) Клерфилдке дейін және Клерфилд өзенімен бірге ағып өтеді. Батыс тармағы оңтүстік-шығысқа бұрылып, Картхаус (Москито сағасында), Китинг (Синнемахонинг сағасында), Реново және Лок-Хейвен қалаларынан өтеді, онда Балд Игл өзені құйылады. Ол Уильямспорттан өтеді, онда Ликоминг Крик және Лоялсок Крик екеуі де оған қосылады, содан кейін оңтүстікке бұрылып Льюисбургтен өтеді, және солтүстік-батыстан ағып келетін Солтүстік тармақпен Нортумберленд қаласында бірігеді.
Негізгі Сускехана ағысы
Нортумберлендтегі тармақтарының қосылған жерінен ағып, өзен Селинсгроудан оңтүстікке қарай ағады, онда оған Пеннс Крик саласы қосылады және Махантонго тауының батыс шетіндегі су айдынынан өтеді. Ол Данканноннан солтүстік-батыстан Джуниата өзенін қабылдайды, содан кейін соңғы су айдынынан – Сусквеханна айдынынан, Харрисбергтің солтүстік-батысындағы Блю Маунтин Ридж арқылы өтеді. Харрисберг қаласының орталық бөлігі өзеннің шығыс жағасында орналасқан, мұнда өзеннің ені шамамен бір мильге жуық. Харрисберг – төменгі өзен бойында орналасқан ең ірі қала, ол Оңтүстік-Орталық Пенсильвания арқылы оңтүстік-шығысқа қарай ағып, Йорк және Ланкастер округтерінің арасындағы шекараны құрайды және солтүстік-шығыстан Сватара сағасын қабылдайды. Ол Балтиморден шамамен 30 миль (48 км) солтүстік-шығысқа қарай орналасқан Мэриленд штатының солтүстігіне өтеді, сондай-ақ солтүстік-шығыстан Октораро және солтүстік-батыстан Дир салалары қосылады. Өзен Хавр-де-Грейс қаласы тұсында Чесапик шығанағының солтүстік жағына құяды. Көбейіп келе жатқан кеме жүрісін қамтамасыз ету үшін Конкорд Пойнт маяғы 1827 жылы салынған.
Этимология
"Сусквеханна" атауы ленапи (Делавэр) тіліндегі siskëwahane сөзінен шыққан болуы мүмкін, яғни "лақты өзен". Басқа нұсқа бойынша, ол ленапи (Делавэр) тіліндегі Sisa'we'hak'hanna терминінен шыққан, яғни "устрица өзені". Устрица ошарлары өзеннің сағасына жақын шығанақта кеңінен таралған, оларды ленапилер өсірген. Олар өз ауылдарында устрица қабығынан құрылған үйінділерді қалдырған. Үшінші түсіндірме бойынша "Сусквеханна" сөзі ирокеялықтар отбасына жататын сускеханнок тілінен "оңтүстікке қарай ағатын өзен" немесе "ұзын, ирек өзен" деп аударылады. Ленапилер – альгонкиан тілінде сөйлейтін американдық түпкі халық, олардың қауымдастықтары Коннектикуттың жағалауынан Нью-Йорк және Лонг-Айленд арқылы, оңтүстікке қарай Нью-Джерси және Делавэр штаттарындағы Атлантиканың орталық бөлігіне дейін орналасқан. Олардың Пенсильваниядағы елді мекендері Con'esto'ga ("Шатырлы орын" немесе "қала", қазіргі Вашингтон Боро, Ланкастер округі), сондай-ақ Ka'ot'sch'ie'ra ("Қарабалық орны", қазіргі Чикисаланга, Ланкастер округі) немесе Gasch'guch'sa ("Өзендегі үлкен сарқырама", қазіргі Коневаго сарқырамасы, Ланкастер округі) деп аталған. Басқалар оларды Минква ("өте ерекше") немесе Sisa'we'hak'hanna'lenno'wak ("Устрица өзенінің халқы") деп атаған. Ленапилер бұл аймақты Sisa'we'hak'hanna'unk ("Устрица өзені жері") деп те атаған. Атлантика жағалауының орталық бөлігіндегі халықтарға альгонкиан тілдерінде сөйлейтін жағалаулық халықтар кірді, мысалы, ленапилер (олардың тайпалары ленапи тілінің үш диалектісінде сөйлеген) және ішкі аймақтардағы ирокея тілдерінде сөйлейтін халықтар, мысалы, Эрони және Ирокез лигасының бес тайпасы немесе Хауденосаунне, негізінен қазіргі Нью-Йорк штатында және Ұлы көлдер маңындағы Пенсильванияның солтүстік бөлігінде орналасқан. Сонымен қатар, Вирджиния штатының Джеймстаун қаласынан Джон Смит 1612 жылы Чесапик шығанағының жоғарғы бөлігін зерттеген кезде олардың елді мекенін өз картасында "Саскесахано" деп белгілеген. Вирджинияда және басқа оңтүстік колонияларда сиуан тілінде сөйлейтін тайпалар үшінші негізгі тілдік отбасын құрады, олардың халқы ішкі аймақтың көп бөлігін мекендеген. Альгонкиан тілінде сөйлейтін халықтар жағалау аймақтарында басым болған. Ирокея тілінде сөйлейтін халықтар, мысалы, чероки және тускарора тайпалары, әдетте Пьемонт және тау етегіне жақын ішкі аймақтарды мекендеген.
Тарих
1615 жылы өзен арқылы француз саяхатшысы Этьен Бруле өтті. 1670 жылдары Конэстога немесе Сюскеханнок тайпасы күшті Ирокез лигасының, қазіргі Нью-Йорк штабында орналасқан Бес Ұлттың жаулап алуына ұшырады. Олар еуропалықтармен тері саудасын бақылауды қалады. Сюскеханноктар ирокездермен бірігіп кетті. Соңынан ирокездер осы аймаққа жартылай тәуелді Ленапе тайпасын қоныстандырды, себебі бұл Ленапелердің бұрынғы аумағының батыс шекарасына жақын, Ленапехокинг деп аталатын жерге жақын болды. Сускехана өзені АҚШ тарихында маңызды рөл атқарып келеді. 18 ғасырда Пенсильвания колониясын құрған Уильям Пенн, Делавэр өзені мен Сускехана арасындағы аймақта ақтардың қоныстануына рұқсат беру үшін Ленапе тайпасымен келіссөздер жүргізді, бұл Ленапе жерінің бір бөлігі болды. Колониялық дәуірдің соңында өзен маңызды көлік дәлізіне айналды, Нечо Аллен тапқан антрацит көмірін таулардан төмендегі базарларға тасымалдау үшін пайдаланылды. 1779 жылы Америка Тәуелсіздік соғысы кезінде генерал Джеймс Клинтон Сускехана өзенінің бастауынан экспедицияға жетекшілік етті. Оның жасағы өзеннің жоғарғы бөлігін жүзеліс еткізу үшін Отсего көліндегі өзеннің бастауын бұғаттап, көлдің деңгейін көтерді, содан кейін бұғатты бұзды және өзенді су басып, флотилиясы шақырымдар бойы ағып өтуіне мүмкіндік берді. Джеймс Фенимор Купер осы оқиғаны 1823 жылы жарық көрген "Пионерлер" атты тарихи романының кіріспесінде сипаттады. Афинада, Пенсильванияда, сол кезде Тиога немесе "Тиога нүктесі" деп аталған жерде Клинтон генерал Джон Салливанмен және оның әскерімен кездесті, олар Пенсильванияның Истон қаласынан келді. 29 тамызда олар Ньютаун шайқасында (қазіргі Нью-Йорк штатының Эльмира қаласының жанында) торилер мен одақтас Ирокез тайпаларының жауынгерлерін жеңді. Бұл "Салливан-Клинтон науқаны" немесе "Салливан экспедициясы" деп аталды. Олар Сенека тайпасы басым болған Нью-Йорктің батысын басып алды, 40-тан астам Сенека ауылдарын және адамдар қысқа дайындаған егін қорын жойды. Көптеген Ирокездер Нью-Йоркті тастап, Канадаға босқындар ретінде кетті; сол қыста суықтан және аштықтан көп адам қайтыс болды. АҚШ Тәуелсіздік соғысында тәуелсіздік алғаннан кейін, 1790 жылы полковник Тимоти Маттлак, Сэмюэл Маклей және Джон Адлум Пенсильвания штатының Жоғарғы Атқарушы Кеңесімен Сускехана өзенінің бастауын зерттеуге жіберілді. Олар Батыс тармағын Питтсбург пен Огайо өзеніне ағатын Аллегейни өзенінің суларымен байланыстыратын жолды табуды тапсырылды. 1792 жылы Сускеханна мен Делавэр өзендерін Пенсильваниядағы Суатара және Тулпехокен ағындары бойымен байланыстыру үшін Юнион каналы ұсынылды. 19 ғасырда Сускехана бойында көптеген өнеркәсіптік орталықтар пайда болды, олар су қуатын диірмендер мен көмір машиналарын іске қосуға, машиналарын салқындатуға және шикізат пен өндірілген тауарларды тасымалдау үшін су жолы ретінде пайдаланды. Колониялық харталарға сүйенсек, Пенсильвания және Коннектикут штаттары Сускехана бойындағы Вайоминг аңғарында жерді иеленді. Коннектикут осы жерде Вестморленд округін құрды және Пеннамит соғыстарында өз құқығын қорғады. Федералдық төрелік шешімімен штат бұл аумақты Пенсильванияға берді. 1790 жылдары ағылшыз көл ақындары Роберт Саути, Сэмюэл Тейлор Колридж және Роберт Ловелл үш қарындасты үйлендіру және Сускеханна өзенінің жағалауына көшіп социалистік эксперимент бастау үшін "Пантисократия жоспарын" жасады. Олар үйленді, бірақ Саути Португалияның Лиссабон қаласына барып, ағасын көріп келді және АҚШ-қа көшу жоспарынан бас тартты. 1833 жылы Джон Б. Джервис Ченанго өзенін кеңейту және Сускеханна суларын Ченанго нүктесінен Нью-Йорктің Мохок аңғары арқылы өтетін Эри каналына жалғастыру үшін канал жүйесін бастады, ақырында Вуд каналы арқылы Эри көлімен байланысты. 1836 жылдың қазан айында Сускеханна өзенінің суы Нью-Йорк штатының Утика қаласындағы Эри каналына қосылды. Бұл дәуірде су көлігі басты көлік түрі болды. Эри каналы Ұлы көлдер мен Нью-Йорк және Пенсильвания нарықтары арасындағы сауданы едәуір кеңейтті. Теміржол желілерін салудың кеңеюімен каналдық көлік тиімді болмай қалды, себебі ол жылдамдық және икемділік жағынан бәсекелесе алмады. Кемелерге бассейн арасында 1009 фут (308 м) биіктікке көтерілу қажет болды, бұл 100-ден астам су шлюздарын пайдалануды талап етті, олар жаңа бәсекелестік жағдайында күтіп ұстауға тым қымбат болды. 1972 жылы Агнес дауылдың қалдықтары Нью-Йорк пен Пенсильвания шекарасында тоқтап, төбелі жерлерге көп жаңбыр жауды. Бұл жауын-шашынның көп бөлігі Сускеханнаға оның батыс салаларынан келді, және аңғар қатты су тасқынына ұшырады. Вилкс-Барре, Пенсильвания, ең көп зардап шеккен қалалардың бірі болды, ал астанасы Гаррисбург суға батты. Чесапик шығанына көп мөлшерде тұщы су келді, бұл экосистеманы өзгертті, тұзды суға тәуелді теңіз жануарларының көп бөлігі өлді. 2006 жылғы маусымдағы Атлант мұхитының су тасқыны, тоқтаған реактивті ағынмен тудырылған дауылдық жүйеден туды, өзен жүйесінің бір бөлігіне әсер етті. Ең көп зардап шеккен аймақ – Нью-Йорктің Бингемтон қаласы, рекордтық су тасқыны мыңдаған тұрғындарды эвакуациялауға мәжбүр етті. 2011 жылдың қыркүйегінде Сускеханна өзені мен оның қалаларына "Ли" тропикалық дауылы соқты, ол 1972 жылғы Агнес даулынан бері ең қатты су тасқынына әкелді.
Көпірлер, паромдар, арналар мен бөгеттер
Сускехана өзені АҚШ тарихындағы көлік саласында маңызды рөл атқарады. 1818 жылы Порт-Депозит көпірі ашылғанға дейін, өзен солтүстік және оңтүстік штаттар арасындағы кедергі болып келді, оны тек паром арқылы ғана кесіп өтуге болатын. Алғашқы бөгеттер су деңгейі төмен болғанда паромдардың жұмыс істеуіне көмектесу үшін салынды. Өзендегі көптеген таяздықтар сауда кемелері көктемгі қар еріген кездегі судың жоғары деңгейінде өзенмен төмен қарай жүзе алатын болса, кері бағытта жүру мүмкін болмады. 1820-1830 жылдар аралығында Сускехана каналы арқылы кеме қатынасы жақсартылды, ол Пенсильвания каналы ретінде танылды. Аллегени Портаж темір жолының мүмкіндіктерімен бірге, жүк тиелген баржалар каналдан көшіріліп, тау жотасы арқылы Питтсбург аймағына жеткізілді, содан кейін Мононгахела, Аллегени өзендері және олардың Огайо өзенімен қосылатын жеріне, Миссисипи өзеніне қарай оңтүстік-батысқа қарай ағып кетті. 1828 жылы 82 миль (132 км) ұзындығындағы Одақ каналы аяқталды, ол Ридингтегі Скуилкилл өзенін (Филадельфиядағы Делавэр өзеніне қарай оңтүстік-шығысқа ағады) Харрисбургтен жоғары орналасқан Сускехана өзенімен батысқа қарай жалғастырды. 1850 жылдары теміржол саласының жылдам көлігінің бәсекелестігі өзенге тәуелділікті азайтуға әкелді. Төменгі Сускеханада таяздықтарды айналып өту үшін екі канал жүйесі салынды. Біріншісі – Сускехана каналы, сондай-ақ Коновинго каналы немесе Порт-Депозит каналы деп те аталады, ол 1802 жылы Мэриленд компаниясы, Сускехана каналының иелері деп танымал болған компаниясымен салынды. Екіншісі – ұзағырақ және табыстырақ Сускехана және Тидуотер каналы. Каналдар сумен қамтамасыз ету үшін бөгеттерді және су жинау алаптарын қажет етті. Өнеркәсіптік дәуір дамыған сайын, паромдардың орнына көпірлер, ал каналдардың орнына теміржолдар салынды. Теміржолдар көбінесе өзен бойындағы каналдардың жеріне салынды. Каналдардың көптеген қалдықтарын көруге болады; мысалы, Мэриленд штатындағы Гавр-де-Грейс қаласында, Пенсильваниядағы 15-ші трассаның бойында және Нью-Йорк штатының солтүстігіндегі әртүрлі жерлерде. Бұл қалдықтардың көпшілігі Пенсильвания каналының, жеке қаржыландырылған каналдардың және Нью-Йорк жүйесіндегі каналдардың жоғары ағыстағы бөлімдерінің бөлігі болып табылады. Бүгінде Сускехана өзенін 200-ге жуық көпір кесіп өтеді. Харрисбургтен Пенсильвания штатының Мэрисвилл қаласына дейін өтетін Роквиль көпірі – әлемдегі ең ұзын тас аркалы көпір. Ол 1902 жылы Пенсильвания темір жолымен бұрынғы темір көпірдің орнына салынды. Сускехана арқылы екі маусымдық паром жүреді. Миллерсбургтегі Миллерсбург паромдары төрт көлікке және 50 жолаушыға арналған, ал Харрисбургте орналасқан "Сускехананың мақтанышы" паромдары жолаушыларға ғана арналған демалыс круизін ұсынады. Көптеген каналдар толтырылды немесе тарихи саябақтардың бір бөлігі ретінде сақталды. Бөгеттер көбінесе электр энергиясын өндіру үшін немесе демалысқа арналған көлдер құру үшін пайдаланылады.
Қоршаған ортаға қауіп төндіретін факторлар
Америка өзендері экологиялық тобы Сускехананы "2005 жылғы Американың ең қауіпті өзені" деп атады, себебі ол аса көп ластануға ұшырайды. Өзендегі ластанудың басым бөлігі ауыл шаруашылығынан түсетін мал қалдықтары, егістік жерлерден ағып келетін сулар, қалалық және қала маңындағы ливневые сулар, сондай-ақ шикі немесе толыққанды тазартылмаған канализациялық сулардан туындайды. 2003 жылы бұл өзен Чесапик шығанағына тұщы судың 50%, азоттың 44%, фосфордың 21% және шөгінділердің 21% бөлігін жеткізді. 1997 жылы ол Американың табиғи мұрасы бар өзендердің бірі деп жарияланды. Бұл мәртебе Сускехана су алабында жұмыс істейтін мемлекеттік және жергілікті органдарға федералдық агенттіктерден техникалық көмек алуға мүмкіндік береді. 1979 жылғы Три-Майл-Айленд апаты кезінде болған радиоактивті заттардың таралуы да қоршаған орта үшін маңызды мәселе болып табылады. Алайда, 1979 жылдан 2003 жылға дейінгі 25 жыл ішінде жүргізілген радионуклидтерді зерттеулер Три-Майл-Айленд апатының зиянды радиациялық әсерлерге әкелмегенін растады. Пенсильвания штатындағы Сускехана өзенінің 262 км-лік бөлігі мен оның жағалауындағы аумақтар радиоактивті материалдардың болуына қадағалауда болды. Бұл зерттеу 1979 жылғы Три-Майл-Айленд (TMI) атом электр станциясының реакторының ішінара балқыуынан кейін екі ай өткен соң басталды және келесі 25 жылға созылды. Қадағалау пункттеріне PPL Susquehanna және TMI атом электр станциялары кірді. Ай сайынғы гамма-сәуле өлшемдері табиғи және антропогендік көздерден алынған радионуклидтердің концентрациясын анықтады. Зерттеу барысында жануарлардың, өсімдіктердің және басқа да органикалық емес заттардың көптеген түрлерінде гамма-сәуле шығаратын радионуклидтердің концентрациясы өлшенді, бұл өлшемдер өзеннің ішінде де, жанында да жүргізілді. Алғашқы сынама алу 1979 жылы PPL Susquehanna электр станциясы іске қосылғанға дейін басталды. Барлық түрлердің барлық кезеңде үнемі қадағалауда болғанымен, кең көлемді деректер базасы жинақталды. 1986 жылы жүргізілген өлшемдер Чернобыль атом электр станциясынан тараған радиоактивті жауын-шашынды анықтады. Бұл деректер дозаны немесе қоршаған ортаға тасымалды есептеулерді қолдау үшін пайдаланылуы мүмкін. Три-Майл-Айленд атом электр станциясының қалған реакторы 2019 жылы тоқтатылды. 2015 жылы өзеннен сирек кездесетін, қатерлі ісігі бар кіші ауызды шабақ ұсталды, бұл уытты заттар мен судың ластануына қатысты жаңа алаңдаушылықтарды тудырды. Қоршаған ортаны қорғау агенттігі "қазіргі уақытта Сускехананың негізгі арнасын зақымдалған деп санауға ғылыми тұрғыдан жеткілікті деректер жоқ" деп мәлімдеді.
Демалыс
Сускехана өзені көшіп жүретін балық түрлерін қадағалауға немесе балық аулауға келген қайық жүргізушілерге тартымды. Көптеген туристер мен жергілікті тұрғындар жаз айларында Сускеханнаны каякпен, каноэмен және моторлы қайықпен серуендеу сияқты демалыс мақсатында пайдаланады. Өзенде шабақ балығының көп болуына байланысты, жыл сайын көптеген шабақ балық аулау турнирлері өткізіледі және көптеген адамдар оны Солтүстік Америкадағы шабақ балық аулауға арналған ең үздік өзендердің бірі деп санайды. Өзеннің әртүрлі бөліктерінде жыл сайын каноэ жарыстары ұйымдастырылады, мысалы, Нью-Йорк штатының Онеонта қаласындағы әуесқойлар жарысы. Сускеханнада қайықпен жүзудің ұзақ тарихы бар. 1874 жылдан бастап, Пенсильвания штатының Шамокин бөгетінен келген қайықшылар Санбериден келгендермен жарысқан. Генерал Клинтонның каноэ регатасы – 70 мильдік (113 км) тегіс су жарысы, ол жыл сайын Нью-Йорк штатының Бейнбридж қаласында Мемориалдық күн демалысында өтеді. Бингхэмтон университетінің қайық командасы және Хиавата аралы қайық клубы да Нью-Йорктің оңтүстік аймағында, өзенде орналасқан. Аппалачи табиғат жолы Пенсильвания штатының Дунканнон қаласынан өтеді және Кларкс паромдық көпірі арқылы Сускеханна өзенін кесіп өтеді.