Кіріспе
Раджа ибн Хайуа әл Кинди (رَجَاء بْنِ حَيْوَة الكِنْدِيّ) - Омейяд халифалары Абд әл Мәліктің, әл-Уәлид I, Сүлеймен мен Умардың көрнекті мұсылман діни және саяси кеңесшісі. Ол халифалардың дінге қарсы қарсылық білдіргендерге қарсы діни мінез-құлқының берік қорғаушысы болды. Ол Иерусалимдегі Қабырға күмбезінің құрылысында маңызды рөл атқарды. Ол Сүлейменнің Палестинаның губернаторы болған кезінде оның ақыл-кеңесшісі және халифалық кезінде оның хатшысы немесе бас хатшысы болды. Раджа Сүлейменнің ағалары мен ұлдарына Умардың мұрагерлігін қамтамасыз етуде ықпалды рөл атқарды және жаңа халифаның хатшысы ретінде жалғасты. Ол өмірінің соңғы он жылдығын зейнеткерлік өмірде өткізді, бірақ халифа Хишаммен байланыста болды.
Raja ibn Haywa al Kindi (رَجَاء بْنِ حَيْوَة الكِنْدِيّ) was a prominent Muslim theological and political adviser of the Umayyad caliphs Abd al Malik , al Walid I , Sulayman and Umar He was a staunch defender of the religious conduct of the caliphs against their pious detractors. He played an important role in the construction of the Dome of the Rock in Jerusalem under Abd al Malik. He became a mentor of Sulayman during the latter's governorship of Palestine and his secretary or chief scribe during his caliphate. Raja played an influential role in securing the succession of Umar over Sulayman's brothers or sons and continued as a secretary to the new caliph. He spent the last decade of his life in retirement, though he maintained contact with Caliph Hisham .
Ерте өмір
Раджа, сондай-ақ оның куниясы "Абу әл Микдам" немесе "Абу Наср" деп те белгілі, Хайва ибн Ханзалдың ұлы. Ол Иордан аймағындағы Бейсанда (Бейт-Шеан) дүниеге келіп, Палестина аймағына көшіп барған. Раджаға тән бір дерекке сәйкес, тарихшы әл Суюти (1505 ж. қайтыс болған) жазған, Раджа өзін Иерусалимнің тұрғыны деп санайды. Оның шамамен 660 жылы дүниеге келгені, мұның алғашқы Умайя халифасы Муавия I-нің алғашқы билігі кезінде болғаны айтылады. 9 ғасыр тарихшысы Халифа ибн Хаят Раджаның Кинда руының мавласы (арап емес, мұсылман клиенті немесе азаттыққа ие адам) болғанын айтады. Қазіргі заманғы тарихшы Майкл Леккер оның мавла мәртебесін ақылға қонымды мүмкіндік деп санайды, бірақ Раджаның нақты Киндиттік ұрпақты екеніне жақсы дәлел бар, өйткені оның толық шежіресі бар, бұл оны Кинди тайпасының ұрпағы ретінде көрсетеді. Сонымен қатар, Имру әл-Қайс пен Раджа екеуі де Бейсанда өмір сүрді, біріншісі өмірінің соңғы жылдары, ал Раджа жастайынан өмір сүрді. Отбасысының Палестина немесе Иорданиядағы Сирия ауданында тұратындығына байланысты, Раджаға кейде әл Филаштини ("Палестиналық") немесе әл Урдунни ("Иорданиялық") нисба (эпитет) беріледі. Отбасы, ықтимал, өздерінің кинди тайпасының туыстары немесе қамқоршылары мекендеген аймақтан шыққан немесе сол аймақта қоныстанған, олардың Сириядағы беделі Муавияның және одан әрі халифа Марван I-нің тұсында өскен.
The 9th century historian Khalifa ibn Khayyat mentions that Raja was a mawlā (non Arab, Muslim client or freedman) of the Kinda tribe. The modern historian Michael Lecker considers his mawla status as a reasonable possibility, but also holds there is good evidence that Raja was of actual Kindite descent, due to the existence of his full genealogy, which places him as a great grandson of the Kindite tribesman Imru al Qays ibn Abis, a contemporary of the first caliph Abu Bakr. Moreover, Imru al Qays and Raja both lived in Baysan, the former in his later life and Raja in his youth. Because of his family's residence in the Palestine or Jordan district of Syria, Raja is occasionally given the nisba (epithet) of al Filasṭīnī ("the Palestinian") or al Urdunnī ("the Jordanian"). The family likely hailed from or settled in an area inhabited by their Kindite tribal kin or patrons, whose prominence in Syria had grown under Mu'awiya and further still under Caliph Marwan I .
Қалқа күмбезімен байланысы
Бұл, ықтимал, Киндиттердің Сириядағы халифалар сотында қамқорлық жасауы арқылы Раджа Омейядтардың, әсіресе Марванның ұлы мен мұрагері Абд әл-Маликтің ықыласына ие болды. Соңғысы Раджаға және өзінің Иерусалимдік мавласы Язид ибн Салламға Иерусалимдегі Қүбалдың құрылысын қаржыландыруды сеніп тапсырды. Бұл Раджаның Иорданиядан Палестинаға көшіруінің және оның жаңа атағы сайид ахл Филастин (Палестина халқының көшбасшысы) болуының себебі болуы мүмкін. Раджаның оның құрылысындағы рөлі Иерусалимнің қадір-қасиетіне арналған ең ерте мұсылман әдеби еңбегінде, 1019 жылға дейін Иерусалимнің уағыздаушысы Ахмад әл Васити жазған Фадаил әл Байт әл Муқдоста сипатталған. Раджа мен Язид халифаның тапсырмасы бойынша ғимаратты салу мен әшекейлеуге жомарттықпен жұмсалды. XV ғасырдағы Палестиналық тарихшы Муджир ад-Дин әл-Улаими жазған мәліметке сәйкес, Раджа мен Язид Абд-әл-Маликке Қалқа күмбезі аяқталғаннан кейін құрылыс бюджетіне 100 000 алтын динар қалды деп хабарлады. Халифа оларға бұл ақшаны қосымша сыйлық ретінде ұсынды, бірақ екеуі де бас тартты. Нәтижесінде Абд әл-Малик монеталарды балқытып, ғимараттың күмбезіне алтын жағуды бұйырды. Тарихшы Насер Раббат Раджаның оның құрылысын қаржылай басқарудан басқа, Қабырға күмбезін құруда үлкен рөл атқарғанын болжайды. Ол Раджа Абдул Маликке Ғибадатхана тауындағы Тас күмбезінің орнын таңдауға кеңес бергенін және құрылыстың ішкі және сыртқы бөлігін безендіретін Құран жазуларын жасақтағанын айтады. Ол бұл теорияны Раджаның Омейяд сотындағы жоғары лауазымына, Құранды білуге, Палестинамен әлеуметтік байланысқа, Иерусалимнің қасиетті жерлері туралы тәжірибеге және Иерусалимнің қасиеттілігі туралы ерте мұсылман дәстүрін дамытуға атқарған маңызды рөліне негіздеді.
Абдул-Маликтің кеңесшісі
691/92 жылы Қабырға күмбезінің аяқталуының соңында Раджаға Абд әл-Малик жоғары Месопотамиядағы тайпалық көтерілістің басшысы Зуфар ибн әл-Харит әл-Килабимен татуласу туралы келіссөздер жүргізу үшін әл-Хаджадж ибн Юсуфпен бірлескен елшілікке тағайындады. Раджа әл-Хаджадж намаз оқымауға қарсылық білдірген кезде Зуфармен бірге намаз оқып, өзінің қарапайым мінез-құлқын көрсетті. Әл-Баладхуридің айтуынша, Раджа кейіннен Абд әл-Маликпен 700701 жылы Көпедегі көрнекті кінді Ибн әл-Ашаттың ұлы Омейяларға қарсы, ирақтық көтеріліске қатысқан көтерілісшілерді кешіру үшін араласқан.
Сүлеймен мен Омардың хатшысы
Абд әл-Малик ұлы Сүлейменді Палестинаның губернаторы етіп тағайындағанда, Раджаны өзінің ұстазы етіп тағайындады. Раджа 710 жылы Мекке мен Мединаға хажға барған Абд әл-Малик ұлы мен оның мұрагері әл-Валид І-ге еріп барған. 715 жылы Сүлеймен халифалық билікке кірген кезде Раджа Омейядтардың аскеті және "Сирия үшін өз дәуірінің ең үздік дін адамы" ретінде танымал болды. Ол Мұхаммед пайғамбардың кейбір серіктерінен, соның ішінде Муавия, Джабир ибн Абдалла, Әбу Умама әл-Бахили және Абдалла ибн Омардан қалған салт-дәстүрлерді баяндады, олар өз кезегінде көптеген кейінгі мұсылман салт-дәстүршілерімен байланысты. Сүлейменнің ағасы, Византияның майданындағы Омейяд әскерінің бас қолбасшысы Масламадан алынған сөздерде: "Раджа мен оның секілділері арқылы біз жеңіске жеттік". Раджаның Омейяд халифаларына деген адалдығына куәлік ретінде Саид ибн Джубайр (714 ж. қайтыс болды) Раджа "Сириядағы ең білімді заңгер (фақих) ретінде қарастырылды, бірақ егер сіз оны қозғайтын болсаңыз, сіз оны сириялық деп табасыз. Раджа Сүлейменнің бас катибі (хатшысы немесе жазушысы) және сот әкімшілігінің басшысы болды. Мамлюк тарихшысы Ибн Фадлалла әл-Умари Сүлейменге Палестинаның губернаторы болған кезде, жақын маңдағы Лидданың (Лод) орнына Рамланың ислам Палестинасының жаңа астанасы ретінде таңдалуын кеңес бергені үшін оған несие беріледі. Дәстүрлі мұсылман тарихшыларының айтуынша, Раджа Сүлейменнің әке жағынан туған ағасының ұлы Абдул-Азиз ибн Марванның ұлы Умардың халифалық мұрасын алуда ықпалды рөл атқарды. Тарихшы әл-Вакхидидің (823 жылы қайтыс болған) айтуынша, 717 жылы Византияға қарсы ірі шабуыл кезінде Сүлеймен Дабиктегі әскер лагерінде өлім аузында жатқан кезде, Сүлейменнің мұрагерлігі өзекті мәселе болды. Абд әл-Малик әл-Валид пен Сүлейменді өзінің мұрагерлері ретінде ресми түрде тағайындаған, бірақ олардан басқа ешкімді атаған жоқ; дегенмен, халифаттың кеңсесі оның тікелей ұрпақтарының қолында қалуы туралы ниетін билеуші отбасында жалпыға мәлім болды. Сүлейменнің таңдаған мұрагері, оның үлкен ұлы Әюб, оның көз жұмғанын және ауру халифа Раджамен ықтимал алмастырушыларды талқылады. Дабиктегі екі Омейяд тобы - Раджа және Абд әл-Малик отбасынан құралған, Халифаның ағасы Хишамнан тұратын, Сүлейменнің ішкі тобынан шыққан анонимдер тобы. Соңғы топ хажға барған Сүлейменнің ағалары Язид II-ге билік бағындыруды ұсынған, ал бірінші топ Умарды жақтырған. Әл-Вакхидидің жазбаларында, ақыр соңында оқиғалар туралы Раджаның өз жазбасына сүйене отырып, Раджа Сүлейменді өз ұлдары мен бауырларын Омардың пайдасына айналып өтуіне көндірді. Раджа Сүлейменнің өсиетін орындау үшін таңдалды. Ол бұл шешімді Умаядтар отбасының аты құпия сақталған мөрленген хатпен Сүлейменнің мұрагеріне ант беру арқылы қамтамасыз етті. Қасиетті Омар халифаның орнын иелегеннен кейін, оның келесі халифа, ал Язид ІІ-нің орнын иелеуі белгілі болды. Ол Сүлейменнің бауырларына қарсы күш қолданумен қорқытты, өйткені олар бұл әрекетті елемеді. Раджаның бұл оқиғадағы рөлін қазіргі заманғы тарихшы Рейнхард Айзенер ашады деп санайды, өйткені Раджаның жеке есебі ерте мұсылман деректерінің бастапқы авторитеті болды. Раджа алғаш рет Омармен 710 жылы хаж кезінде кездесті, ол кезде Омар әл-Валидтің Медина губернаторы болып қызмет етті. Омар халифалық дәуірінде (717-720) Раджа халифаның үш катибінің бірі болды. Раджа Сүлеймен мен Омардың хатшысы болған болса да, оның ешқашан көшірмеші болғанына, Қалқа күмбезіне көрінетін стильдердің белгілі бір жиынтығын ұстануына немесе осындай көшірмешілердің тобы Абд әл-Малик кезінде Палестинада өркендегеніне ешқандай дәлел жоқ. Раджаның Омардың жақсы құжатталған әкімшілік реформаларына қосқан үлесі туралы нақты ақпарат жоқ.
Зейнеткерлік және өлім
Умардың өлімінен кейін Раджа зейнеткерлікке шыққан болуы мүмкін. Ортағасырлық парсы тарихшысы Әбу Нуаим әл-Исфаханидің (1038 ж. қайтыс болған) айтуынша, ол Умардың мұрагері халифа Язид ІІ-нің Иерусалимге сапарында бірге болудан бас тартты. Халифа Хишам Раджаға халифалар Ғайлан әл-Димашқи мен Салих Куббаның қазасына өкінгенін білдіргеннен кейін, Раджа Хишамның шешімін қолдап, қайта жазды; қазаға ұшыраған ғалымдар Раджаның қамқоршысы Умардың тұсында саяси диссиденттер болған. Орта ғасыр тарихшысы Ибн әл-Атирдің (1233 ж. қайтыс болған) айтуынша, Раджа Куфаның маңындағы Куссинде қайтыс болған. Босуорт Раджа сол жерге Ирактың Омейядтар билеушісі Халид әл Касридің серігі ретінде келген деп болжайды.