Кіріспе

Ислам пайғамбары Мұхаммедтің жақын достары / шәкірттері. Пайғамбардың сахабалары (اَلصَّحَابَةُ) – Мұхаммедтің өмірінде оны көрген немесе кездескен, мұсылман болған және оның қасында болған шәкірттері мен ізбасарлары. Кейінгі ислам ғалымдары Мұхаммедтің сөздері мен іс-әрекеттері, Құранның түсірілген уақыттары және ислам тарихы мен амалдарындағы басқа да маңызды мәселелер туралы олардың куәліктерін қабылдады. Сахабалардың куәлігі, сенімді рауаятшылар (асанид) арқылы берілгендіктен, ислам дәстүрінің қалыптасуының негізі болды. Мұхаммедтің және оның сахабаларының өмірінен алынған риуаяттар (хадис) – мұсылманның өмір салты (сунна), оларға қатысты мінез-құлық ережелері (шариғат) және ислам құқығы (фикх) болып табылады. Исламның ең ірі екі бағыты – сунниттер мен шииттер – сахабалардың куәліктерінің маңыздылығын бағалауда әртүрлі көзқарастарға ие, әртүрлі хадис жинақтарын пайдаланады және нәтижесінде сахабалар туралы әртүрлі пікірлерде болады. Үш буын исламның салафы құрайды.

Этимология

Сахаба термині "серіктер" дегенді білдіреді және "бірге жүру", "қосылу", "араласу" мағынасын білдіретін صَحِبَ етістігінен туындайды. "Әл-Сахаба" – нақты көпше түр; нақты емес жекеше түрі еркек түрі صَحَابِيٌّ, әйел түрі صَحَابِيَّةٌ.

Түрлері

Исламда Мұхаммедтің (с.ғ.с.) сахабалары Мұхаммедтің (с.ғ.с.) Меккеден Мединеге көшкен кезде бірге болған Мухажирлер, Мединеде тұрған Ансарлар және Бадр шайқасында күш көрген Бадриййундар сияқты топтарға бөлінеді. Сахабалардың ішінде екі маңызды топ бар: Мұхажирлер, яғни Мұхаммедтің (с.ғ.с.) Меккеде уағыз бастаған кезде оған иман келтіріп, қудалаудан кейін оныңмен бірге көшкендер, және Ансар – Мұхаммедті (с.ғ.с.) және оның сахабаларын қарсы алып, оларды қорғаған Медине халқы. Көбінесе танымал сахабалардың тізіміне Мұхаммедке (с.ғ.с.) ең жақын болған деп есептелетін 50-60 адамның есімдері кіреді. Дегенмен, Мұхаммедпен (с.ғ.с.) байланысы болған көптеген адамдар болды, олардың есімдері мен өмірбаяндары Ибн Садтың «Ең ірі сыныптар кітабы» сияқты діни анықтамалықтарда жазылған. Әл-Құртубидің «Исти’аб фи ма’рифат аль-Асхаб» (1071 ж.) кітабында 2770 ер адам және 381 әйел сахабаның өмірбаяны келтірілген. Әл-Қасталланидің «Аль-Мувахиб аль-Ладунния» еңбегінде айтылғандай, Мұхаммедтің (с.ғ.с.) дүниеден өткен кезге дейін көптеген адамдар ислам дінін қабылдаған. Меккені жаулаған кезде 10 мың, ал 630 жылы Табук жорығында 70 мың адам болған. Кейбір мұсылмандар олардың саны 200 мыңнан асып кеткенін айтады: Мұхаммедтің (с.ғ.с.) Меккеге жасаған соңғы қажылығынан кейін айтқан қоштасу уағызына 124 мың адам куә болған деп есептеледі.

Сүнниттер

Сахабаның ең көп тараған анықтамасы – Мұхаммедті (с.ғ.с.) кездестіріп, оған сенген және мұсылман болып қайтыс болған адам. Сунни ғалымы Ибн Хажар әл-Асқалани (852 жылы қайтыс болған) былай деді: «Мен тапқан ең дұрысы – сахаба дегеніміз, Мұхаммед пайғамбарға (с.ғ.с.) сеніп, оған кездескен және мұсылман болып қайтыс болған адам. Бұған оның қасында ұзақ немесе қысқа уақыт болғандар, одан риуаят еткендер мен етпегендер, оны көрген бірақ оның жанына отырмағандар, соқырлықтан оны көре алмағандар да кіреді. Ал егер біреу Исламнан бас тартып, мұрттыққа (апостасияға) ұшырап қайтыс болса, ол сахаба саналмайды. Пайғамбардың (с.ғ.с.) өлімінен кейін ғана оған сенгендерді сахабалар мен табиғиндер деп санамайды. Сунни ғалымдарының пікірінше, өткен заманда Мұхаммедпен (с.ғ.с.) байланысы болған мұсылмандар, егер олар өтірікші болмаса немесе оған және оның үйретіліміне қарсы болмаса, сахаба ретінде қарастырылуы керек. Оны көрген, дауысын естіген немесе оның қасында тіпті қысқа ғана уақыт болғандардың барлығы сахаба саналады. Барлық сахабалар, егер дәлелдермен басқаша дәлелденбесе, әділ (ʻудул) деп есептеледі; яғни, сунни ғалымдары сахабалардың өтірік айтуы немесе хадис ойлап табуы мүмкін емес деп санайды, егер олар өтірікші, сенімсіз немесе Исламға қарсы екені дәлелденбесе. Құрандағы кейбір аяттар барлық сахабаларға көрсетілуі тиіс құрмет туралы сунни мұсылмандарының көзқарасына маңызды; кейде оларды ескертеді, мысалы, Мұхаммедтің (с.ғ.с.) әйелі және бірінші сунни халифа Әбу Бәкірдің қызы Айшаға адалдыққа қарсы шыққандық танылған деп айып тағылған кезде. Сахабаның анықтамасы туралы әртүрлі пікірлерге дәстүршілдер мен муътазилалар арасындағы тартыс та әсер етті. Дәстүршілдер бұл анықтаманы мүмкіндігінше көп адамды қамту үшін кеңейтуге, ал муътазилалар оны шектеуге ұмтылды.

Шииттер

Шииттер, сондай-ақ Жавед Ахмад Гамиди және Әмин Ахсан Ислахи сияқты кейбір суннит ғалымдары Мұхаммед (с.ғ.с.) кездестірген әрбір мұсылманды серік деп санаудың қатаң шарттарын сақтайды. Олардың пікірінше, Құран серіктерден жоғары дәрежеде имандылықты талап етеді, сондықтан Мұхаммед (с.ғ.с.)пен тығыз байланыста болғандар ғана серік деп есептелуі керек, мысалы, оныңмен бірге тұрғандар, әскери жорықтарға қатысқандар немесе дінді таратумен айналысқандар. Осы қатаң талаптар шииттердің әрбір сахабаны жеке-жеке қарастыратынын білдіреді. Олар көптеген сахабалардың куәліктерін хадистің сенімді жеткізу тізбегінің бір бөлігі деп қабылдамайды. Шииттер сахабаның адалдығы Мұхаммед (с.ғ.с.) қайтыс болғаннан кейін оның отбасына көрсеткен құрметімен бағаланады деп санайды және Ахл аль-Байт имамдарынан жеткен хадистерді қабылдайды, оларды Құран мен «Хадистің хадисі» арқылы тазартылған деп есептейді. Шиит мұсылмандары кейбір серіктер Әли (р.а.) отбасының халифалық билігін жоғалтуына кінәлі деп санайды.

Сүнни көзқарастары

Пайғамбарлар мен патшалар тарихында Ислам пайғамбары Мұхаммедтің қайтысынан кейін Әбу Бәкір, Омар және Әбу Убайда ибн әл-Жаррах пен Мединаның ансарлары кеңесіп, Әбу Бәкірді бірінші халифа етіп сайлады. Кейін Абд әл-Рахман ибн Ауф пен Мұхаммедтің сахабасы және күйеу баласы, сондай-ақ Бану Умайяның маңызды басшысы болған Усман, Әбу Бәкірдің қайтысынан кейін Омарды екінші халифа ретінде сайлады, ал қалған ансарлар мен мухаджирлер оны қабылдады. Сунни мұсылман ғалымдары сахабаларды көптеген критерийлерге сүйене отырып, түрлі топтарға жіктеді. Жоғарыда айтылған хадис сахаба, табиин және табиин әл-табииннің дәрежелерін көрсетеді. Әл-Суюти достықтың он бір деңгейін анықтады. Сахабалардың Мұхаммедпен бірге әскери жорықтарға қатысқандығын үшінші буын ғалымы Ибн әл-Мүбарак ерекше атап көрсетті. Бір күні одан Мұғоуия ибн Әби Суфян, сахаба болған және өзінің тақуалығымен белгілі болған Омар ибн Абд әл-Азиздің кімге артық екенін сұрады. Ибн әл-Мүбарак: "Муавияның Хунайндағы шайқаста Мұхаммедпен бірге шайқасқанда мұрнына шаң бөлшектері түскені, Омардың (Ибн Абд әл-Азиз) алты жүзінен де артық" деп жауап берді.

Шииттік көзқарастар

Мұхаммед пайғамбардың мұрагері мәселесінде сахабалармен кеңескеннен кейін, шиит ғалымдары әділетсіз сахабалардан жеткен деп саналатын хадистерді сынға алып, Мұхаммедтің отбасы мүшелері, Ахл аль-Байт, және Әлиді қолдаған сахабалар жеткізген хадистерге көбірек сенім артады. Шииттер Мұхаммед пайғамбар өмірінде Дават Зул-Аширада, содан кейін пайғамбарлық кезеңінде, ал соңында Гадир Хумм оқиғасында мұрагерін жариялаған деп санайды. Шииттер Мұхаммед пайғамбардың барлық сахабаларды күнәдан тазартқаны туралы кез келген хадисті Ахл аль-Байтқа қарсы болғандардың жалған айғағы деп есептейді.