Кіріспе

Мұсылман агиографы және тарихшысы (704–767) тарихшы.

Әбу Абдалла Мұхаммед ибн Исхақ ибн Ясар әл-Мұтталиби (أَبُو عَبْدُ ٱلله مُحَمَّد ٱبْن إِسْحَاق ٱبْن يَسَار ٱلْمُطَّلِبيّ; шамамен 704–767), қарапайым Ибн Исхақ ретінде танымал, 8-ғасырлық мұсылман тарихшысы және агиограф еді. Ибн Исхақ, сондай-ақ ṣāḥib al sīra аталымымен де белгілі, ислам пайғамбары Мұхаммедтің өмірбаянының маңызды негізін құрайтын ауызша дәстүрлерді жинады.

Өмір

85 жылы Мединада дүниеге келген. Ибн Исхақтың әкесі Ясар ибн Хияр (кейбір деректерде Ибн Хаббар, Куман немесе Кутан делінеді). Халид ибн әл-Валидтің жорықтарының бірінде табылғаннан кейін Ясар Мединаға әкелініп, Кейс ибн Махрама ибн әл-Мұтталиб ибн Абд Манаф ибн Кусайдың құлы болды. Ислам дінін қабылдағаннан кейін ол "мавля" (қызметкер) ретінде босатылып, әл-Мутталиби тегін алды. Оның үш ұлы – Мүса, Абд әл-Рахман және Ысқақ – "ахбар" жеткізушілер болды, яғни олар өткеннің жазба және ауызша куәліктерін жинап, баяндады. Ысқақ тағы бір мавляның қызына үйленді, осы некеден Ибн Исхақ дүниеге келді. Сондай-ақ, Ибн Исхақ Малики мектебімен танымал жас Малик ибн Анаспен пікір таластырды. Мединаны қалдырып (немесе қалдыруға мәжбүр болғаннан кейін), ол шығысқа қарай "әл-Ираққа" сапар шекті, Куфада, сондай-ақ әл-Жазирада тоқтады, тіпті Рейге дейін Иранға дейін барды, содан кейін батысқа қайтты. Ақырында ол Бағдадқа қоныстанды. Сол жерде Аббасид әулеті Омейяд әулетін құлатып, жаңа астана құрып жатты. Ибн Исхақ астанаға көшіп келіп, жаңа үкіметте қолдау тапты. Ол Аббасид халифасы әл-Мансурдың ұстазы болды, ол оған Адамның жаратылуынан бастап қазіргі күнге дейінгі тарихты қамтитын кітап жазуды тапсырды, ол "әл-Мұбтадаʾ ва әл-Баʿс ва әл-Мағази" (яғни "Бастапқыда, [Мұхаммедтің] миссиясы және жорықтары") деп аталды. Бұл кітап Бағдад сарайының кітапханасында сақталды. Ол 150 жылы Бағдатта қайтыс болды.

Бастапқы нұсқалары, сақталуы

Ибн Исхақ ислам пайғамбары Мұхаммедтің өмірі туралы ауызша айтылған риуаяттарды жинады. Осы дәстүрлерді ол шәкірттеріне ауызша диктанттаған, ал Ибн Хишам өз еңбегінен "ұятты әңгімелер; белгілі бір адамдарды қынжырлататын мәселелер; және әл-Баккаи маған сенімді деп қабылдамайтын хабарлар" деп алып тастады. Оның шәкірті Салама ибн Фадл әл-Ансари дайындаған өңделген түрі де жойылды және қазір тек Мұхаммед ибн Жарир әл-Табаридің "Пайғамбарлар мен патшалар тарихы" кітабындағы көптеген үзінділерде ғана сақталған. Басқа бірнеше редакциялардың фрагменттері де бар. Гийом оларды алғы сөзінің xxx бетінде тізімдейді, бірақ олардың көпшілігін маңызды емес деп санайды. Доннердің сөзіне сәйкес, Ибн Хишам мен әл-Табари материалдары "іс жүзінде бірдей". Ибн Исхақтың дәстүрлерінің бұрын белгісіз фрагменттері жарияланғаннан кейін, соңғы зерттеулер Ибн Исхақтың қазіргі қолда бар ешқандай дәстүрді жазбаға түсірмегенін, олар оның жеткізушілеріне ауызша жеткізілгенін көрсетеді. Бұл жаңа мәтіндер Салама әл-Харрани мен Юнус ибн Букайрдың еңбектерінде табылды және олар басқа еңбектерде кездеспейтін нұсқаларды қамтиды.

Гилёменнің мәтінін қайта құруы

Ибн Исхақтың "Сірат Расулуллаһ" кітабының түпнұсқа мәтіні сақталмаған. Дегенмен, түпнұсқа мәтіннің көп бөлігі Ибн Хишамға (Басра; Фустат, 833 жылы, 218 жылы қайтыс болған) көшіріліп, оның еңбегіне енген. Гилломеннің сөзіне сүйенсек, Ибн Хишам Ибн Исхақтың мәтінін "қысқартып, түсіндірмелер қосып, кейде өзгертіп" жазған (ж. xvii). Ибн Хишам жасаған қосымшалар анықталатындықтан, оларды алып тастауға болады, сонда Ибн Исхақтың түпнұсқа мәтінінің "өңделген" нұсқасы қалады (әйтпесе, жоғалған болар еді). Сонымен қатар, Гийом (XXXI бетте) Ибн Хишамның нұсқасында әл-Табари өз тарихында келтірген бірнеше баяндардың жоқ екенін көрсетеді. Әл-Табари осы үзінділерде Ибн Исхақты дереккөз ретінде нақты көрсетеді. Осылайша, Ибн Хишамның қосымшаларын ажыратып немесе алып тастап, әл-Табариден Ибн Исхаққа жатқызылған үзінділерді қосу арқылы "жақсартылған" "өңделген" мәтінді қайта құруға болады. Бірақ, бұл реконструкцияның Ибн Исхақтың түпнұсқа мәтініне қаншалықты жақын екенін болжау ғана мүмкін. Мұндай қайта құру, мысалы, Гийомның аудармасында қолжетімді. Бұл жерде Ибн Исхақтың кіріспе тарауларында Исламға дейінгі Арабия сипатталады, содан кейін Мұхаммедтің өміріне қатысты оқиғалар баяндалады (Гийомде, 109–690 беттерде).

Қабылдау

Құқықшы Ахмад ибн Ханбал сияқты көрнекті ғалымдар оның сира риуаяттарын жинауға салған еңбегін бағалап, фиқһ мәселелеріндегі әдістемесіне қатысты күмәндеріне қарамастан, оны мағхази бойынша қабылдады. Оның сирасын ең көп талқылаған сын – оның замандасы Малик ибн Анас жасаған сындар еді. Кейіннен Ибн Хажар әл-Асқалани осы оқиғаларды "ерекше әңгімелер" (ғара’иб) деп сынады. "Біз Ибн Исхақ пен әл-Уақиди арасындағы жарты ғасырлық әңгімелеудің қандай нәтижелерге әкелгенін көрдік, әсіресе көптеген материалдар жазылып үлгерген кезде. Ибн Исхақтан бұрынғы ғасырда осы процестер қандай өзгерістерге ұшырағанын біз тек болжауға ғана болады". Куктың тағы бір ревизионисі Патриция Кроун Сираттың "қарама-қайшылықтарға, шатасуларға, үйлесімсіздіктерге және аномалияларға" толы екенін айтады, оны "пайғамбардың немересі емес, шөбересі" жазған, ол ғалымдар мен Аббасилердің көзқарасынан жазылғандықтан, "біз ешқашан Омейя халифаларының өз пайғамбарын қалай еске алғанын білмейміз".

Аудармалар

1864 жылы Гейдельберг профессоры Густав Вейл екі томдық түсіндірмелі неміс тіліне аудармасын жариялады. Бірнеше онжылдықтан кейін венгр ғалымы Эдвард Рехацек ағылшын тілінде аударма дайындады, бірақ ол жарты ғасырдан астам уақыт өткен соң ғана жарық көрді. Батыс тілдеріндегі ең белгілі аударма – Альфред Гийомның 1955 жылғы ағылшын тіліне аудармасы, алайда кейбіреулер осы аударманың дұрыстығына күдік келтіреді. Онда Гийом ибн Хишам мен әл-Табаридегі ибн Исхақтың материалдарын, егер олар ибн Хишамнан өзгеше болса немесе оған қосымша ақпарат берсе, біріктірді, осылайша жоғалған еңбекті қалпына келтіретініне сенді. Әл-Табариден алынған үзінділер нақты көрсетілген, бірақ кейде оларды негізгі мәтіннен ажырату қиын (тек үлкен "Т" әрпі қолданылады).

Басқа жұмыстар

Ибн Исхак бірнеше еңбек жазды. Оның ең маңызды еңбегі – әл-Мұбтада уа әл-Бағс уа әл-Мағази. Кітап әл-Мұбтада мен Кітап әл-Мабағс екеуі де ішінара сақталған, әсіресе Кітап әл-Мабағс, ал Кітап әл-Мұбтада негізінен үзінділер түрінде жеткен. Оған сондай-ақ жоғалған Кітап әл-Хулафа әл-Умауидің оған хабарлаған (Fihrist, 92; Udabāʾ, VI, 401) және Сунан кітабы да есептеледі (Ḥād̲j̲d̲j̲ī Ḵh̲alīfa, II, 1008).

Оның хадистерінің сенімділігі

Хадис зерттеулерінде Ибн Исхақтың хадисі (оның пайғамбарлық өмірбаянынан бөлек қарастырылғанда) көбінесе "жақсы" (хасан) деп есептеледі (егер иснады, яғни санақ тізбегі дұрыс және сенімді болса), ал ол өзі "шындыққа адал" немесе "сенімді" (садуқ) репутациясына ие болған. Дегенмен, оның иснадтарын жан-жақты талдау оған "мудаллис" деген жағымсыз айрықша белгі берді, яғни ол өз ұстазының атын атамай, тікелей оның ұстазының ұстазынан баяндағандай сезім тудырған. Ахмад ибн Ханбал сияқты басқалар фиқхқа қатысты барлық мәселелерде оның хабарларын қабылдамады.

Негізгі дереккөздер

Альфред Гийом, Мұхаммедтің өмірі. Исхақтың "Сырат расулы Алла" кітабының аудармасы, кіріспесімен [бб. xiii–xliii] және түсіндірмелер (Оксфорд университеті, 1955), xlvii + 815 бет. Гийом қолданған араб тіліндегі мәтін – Мұстафа әл-Саққа, Ибрагим әл-Абайри және Абдул Хафиз Шалабидің 1355/1937 жылғы Каир басылымы, сондай-ақ Ф. Вюстенфельдтің (Геттинген, 1858–1860) нұсқасы. Ибн Хишамның "түсіндірмелері" 691–798 беттерде келтірілген. цифрлық түрде сканерленген.

Густав Вейл, Мохаммедтің өмірі. Мохаммед ибн Исхақтың жұмысы, Абд ел Малик ибн Хишам өңдеген (Штутгарт: J. B. Metzler'schen Buchhandlung, 1864), 2 томдық. "Сира Расулуллаһ" кітабы неміс тіліне аударылып, түсіндірмелер қосылған. Цифрлық басылым.

Ибн Исхақ, Мұхаммедтің өмірі. Алланың елшісі (Лондон: The Folio Society, 1964), 177 бет. Эдвард Рехацек жасаған аудармадан (Мажарстан 1819 – Мумбай [Бомбей] 1891), Майкл Эдвардс қысқартып, кіріспе жазған [бб. 5–13]. Рехацек аудармасын аяқтаған; 1898 жылы оны Лондонның Корольдік Азия қоғамына Ф. Ф. Арбутнот тапсырған.

Дәстүрлі өмірбаяндар

Ибн Саид әл Нас, «ʿУйун әл-атар фи фунун әл-мағази уә әл-шамаил уә әл-сияр». Әл-Хатиб әл-Бағдади, «Тарих Бағдад». Әл-Дхахаби, «Мизан әл-Итидал фи нақд әл-рижаль». Якут әл-Хамави, «Иршад әл-ариб фи м’рефат әл-адиб».