Кіріспе
Кербела шайқасы (مَعْرَكَة كَرْبَلَاء) 680 жылы 10 қазанда (Ислам күнтізбесінің 61 жылы, 10 Мұхаррам) екінші Омейяд халифасы Язид I әскері мен Ислам пайғамбары Мұхаммедтің немересі Хусейн ибн Әли бастаған шағын әскер арасында Кербела, Савад (қазіргі Ирактың оңтүстігінде) жерінде болды. Өлер алдында Омейяд халифасы Муавия I өзінің ұлы Язидті мұрагері етіп тағайындады. Язидтің тағайындалуына Мұхаммедтің бірнеше көрнекті серіктерінің ұлдары, оның ішінде төртінші халифа Әлидің ұлы Хусейн және Зубайр ибн әл-Ауамның ұлы Абдаллах ибн әл-Зубайр қарсылық білдірді. 680 жылы Муавия қайтыс болғаннан кейін Язид Хусейн мен басқа да наразылардың адалдығын талап етті. Хусейн оған бағынбай, Меккеге сапар шекті. Куфа халқы, ирактық гарнизондық қала және Әли халифатының орталығы, Сириядағы Омейяд халифаларына қарсы болды және Әли үйіне ұзақ уақыт бойы адал болды. Олар Хусейнге Омейядтарды құлатуды ұсынды. Хусейн 70 шамасындағы серіктерімен Куфаға жол тартқанда, оның керуені халифаның 1000 сарбазымен Куфадан алшақ жерде тоқтатылды. Ол солтүстікке бет бұрып, 2 қазанда Кербела жазығында орналасты. Көп ұзамай 4000 сарбаздық үлкен Омейяд әскері келді. Өмейяд әкімі Убайд Алла ибн Зияд Хусейн билігіне бағынбаған жағдайда қауіпсіз өтуге рұқсат бермегеннен кейін келіссөздер сәтсіз аяқталды. 10 қазанда шайқас басталды, оның барысында Хусейн көптеген туыстары мен серіктерімен бірге қаза тапты, ал оның отбасы мүшелері тұтқынға алынды. Бұл шайқас Екінші фитнаның бастауы болды, оның кезінде ирактықтар Хусейннің өліміне қарсы екі жекелеген науқан ұйымдастырды: біріншісі Тауабин, екіншісі Мұхтар әл-Тақафи және оның жақтастары. Кербела шайқасы Әлидің тараптастарын (Ши'ат Али) өзінің ерекше рәсімдері мен ұжымдық естелігі бар жеке діни сектаға айналдырды. Бұл Шия тарихында, дәстүрінде және теологиясында маңызды орын алады және Шия әдебиетінде жиі айтылады. Шииттер үшін Хусейннің азаптары мен өлімі дұрыс пен бұрыс, әділдік пен шындыққа қарсы әділетсіздік пен жалғандыққа қарсы күрестегі құрбандықтың символына айналды. Сондай-ақ, ол Шия дінінің өкілдеріне қаһармандық үлгілердің тізімін ұсынады. Бұл шайқас Шииттер Исламның Мұхаррам айындағы он күндік мерекеде атап өтеді, он күнінің соңындағы күні Әшура күні деп белгіленеді. Осы күні Шиит мұсылмандары аза тұтып, шерулер өткізіп, діни жиындар ұйымдастырып, кеуделерін соғады және кейбір жағдайларда өзін-өзі жазалайды. Сүнни мұсылмандары да бұл оқиғаны тарихи трагедия ретінде қарастырады; Хусейн мен оның серіктері Сүнни және Шия мұсылмандарының екеуі де шейіттер деп есептейді.
The Battle of Karbala (مَعْرَكَة كَرْبَلَاء) was fought on 10 October 680 (10 Muharram in the year 61 AH of the Islamic calendar) between the army of the second Umayyad caliph Yazid I and a small army led by Husayn ibn Ali, the grandson of the Islamic prophet Muhammad, at Karbala, Sawad (modern day southern Iraq). Prior to his death, the Umayyad caliph Mu'awiya I had nominated his son Yazid as his successor. Yazid's nomination was contested by the sons of a few prominent companions of Muhammad, including Husayn, son of the fourth caliph Ali, and Abd Allah ibn al Zubayr, son of Zubayr ibn al Awwam. Upon Mu'awiya's death in 680, Yazid demanded allegiance from Husayn and other dissidents. Husayn did not give allegiance and traveled to Mecca. The people of Kufa, an Iraqi garrison town and the center of Ali's caliphate, were averse to the Syria based Umayyad caliphs and had a long standing attachment to the house of Ali. They proposed Husayn overthrow the Umayyads. On Husayn's way to Kufa with a retinue of about 70 men, his caravan was intercepted by a 1,000 strong army of the caliph at some distance from Kufa. He was forced to head north and encamp in the plain of Karbala on 2 October, where a larger Umayyad army of 4,000 arrived soon afterwards. Negotiations failed after the Umayyad governor Ubayd Allah ibn Ziyad refused Husayn safe passage without submitting to his authority, a condition declined by Husayn. Battle ensued on 10 October during which Husayn was killed along with most of his relatives and companions, while his surviving family members were taken prisoner. The battle was the start of the Second Fitna, during which the Iraqis organized two separate campaigns to avenge the death of Husayn; the first one by the Tawwabin and the other one by Mukhtar al Thaqafi and his supporters. The Battle of Karbala galvanized the development of the pro Alid party (Shi'at Ali) into a unique religious sect with its own rituals and collective memory. It has a central place in Shi'a history, tradition, and theology, and has frequently been recounted in Shi'a literature. For the Shi'a, Husayn's suffering and death became a symbol of sacrifice in the struggle for right against wrong, and for justice and truth against injustice and falsehood. It also provides the members of the Shi'a faith with a catalog of heroic norms. The battle is commemorated during an annual ten day period during the Islamic month of Muharram by Shi'a, culminating on tenth day of the month, known as the Day of Ashura. On this day, Shi'a Muslims mourn, hold public processions, organize religious gathering, beat their chests and in some cases self flagellate. Sunni Muslims likewise regard the incident as a historical tragedy; Husayn and his companions are widely regarded as martyrs by both Sunni and Shi'a Muslims.
Саяси ахуал
656 жылы көтерілісшілер үшінші халифа Усманды өлтіргеннен кейін, көтерілісшілер мен Мәдина тұрғындары Ислам пайғамбары Мұхаммедтің туысы және күйеу баласы Әлиді халифа деп жариялады. Мұхаммедтің кейбір сахабалары, соның ішінде Талха ибн Убайд Алла, Зубайр ибн әл-Ауам және Муавия ибн Әби Суфян (содан кейін Сирияның әкімі) және Мұхаммедтің әйелі Айша Әлиді мойындаудан бас тартты. Олар Усманның өлтірушілерінен кек алуды және шура (ақылдасу) арқылы жаңа халиф сайлауды талап етті. Бұл оқиғалар Бірінші фитнаға (Бірінші мұсылман азамат соғысына) әкеп соқты. 661 жылы харижиттерден Абдул Рахман ибн Мулжам Әлиді өлтірген кезде, оның үлкен ұлы Хасан оның орнына келді, бірақ көп ұзамай Мұғуаиямен одан әрі қантөгістен аулақ болу үшін бейбіт келісімге қол қойды. Келісім бойынша Хасан билікті Мұғуаияға әділ билеуші болған және династия құрмаған жағдайда тапсыруға міндетті болды. Хасан 670 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның кіші інісі Хусейн Ислам пайғамбары Мұхаммедке де тиесілі болған Бану Хашим руының басшысы болды. Әкесінің Куфадағы қолдаушылары оған адалдық білдірді, бірақ ол Хасан мен Мұғуаия арасындағы бейбіт келісімді Мұғуаия тірі болған кезде сақтады. Кербела шайқасы Язид I билікке келуінен туындаған дағдарыс кезінде болды. 676 жылы Мұғуаия өзінің ұлы Язидті мұрагер етіп тағайындады, бұл қадамды тарихшы Вильфред Маделунг Хасан мен Мұғуаия арасындағы келісімді бұзу деп бағалады. Ислам тарихында бұрын-соңды болмаған мұрагерлік принцип бірнеше жақтан қарсылық тудырды. Мұғуаия Дамаскіде кеңесшілер жиналысын шақырып, көптеген провинциялардың өкілдерін дипломатиялық тәсілдермен және пара арқылы өз жоспарына келісуге көндірді. Содан кейін ол Хусейн мен басқа да ықпалды мұсылмандар тұратын Мәдинаның әкімі Марван ибн әл Хакамға бұл шешімді жариялауды бұйырды. Марван бұл жариялауға қарсылыққа тап болды, әсіресе Хусейн, Абдалла ибн әл Зубайр, Абдалла ибн Умар және Абдул Рахман ибн Әби Бакр, Мұхаммедтің көрнекті сахабаларының ұлдары, олардың барлығы өз тегі бойынша халифалыққа талас білдіре алатын еді. Мұғуаия Мәдинаға барып, төрт қарсыласын мойындауға мәжбүрледі. Ол олардың кейбіреулерін қорқытып, өлтіремін деп угроза жасады, бірақ олар одан да бас тартты. Дегенмен, Мұғуаия Мекке халқын олардың төрт еуі де адалдық серт бергеніне сендіріп, Язидке адалдық ант бердірді. Дамаскіге оралғаннан кейін ол Мәдина халқынан да адалдық алды. Язидтің мұрагерлік жоспарына қарсы ашық наразылық болған жоқ. Фицпатрик пен Уокер тарихшыларының пікірінше, "Ислам тарихындағы аномалия" саналатын Язидтің билікке келуі үкіметті "ақылдасу" жүйесінен монархияға айналдырды. 680 жылдың сәуір айында қайтыс болмас бұрын Мұғуаия Язидке Хусейн мен Ибн әл Зубайр оның билігіне қарсы шығуы мүмкін екенін ескертті және олар солай істесе, оларды жеңуді тапсырды. Язидке Хусейнге сақтықпен қарау және оның қанын төкпеу керектігі айтылды, өйткені ол Мұхаммедтің немересі еді.
Кіріспе
Өзінің мұрагерлігіне ие болғаннан кейін Язид Мединаның губернаторы әл-Валид ибн Утба ибн Әбу Суфянға Хусейн, Ибн әл-Зубайр және Абдалла ибн Омардан адалдыққа келуді талап етті, қажет болса күш қолданып. Уәлид өзінің Омейяд туысы Марван ибн әл-Хакамнан кеңес сұрады. Марван Ибн әл-Зубайр мен Хусейн қауіпті болғандықтан, оларды адалдыққа мәжбүрлеу керектігін, ал Ибн Омар қауіп төндірмейтіндіктен, оны жалғыз қалдыруды ұсынды. Уәлид екеуін шақырды, бірақ Ибн әл-Зубайр Меккеге қашып кетті. Хусейн шақыруға келді, бірақ кездесудің құпия ортасында адалдыққа ант беруден бас тартты, оны көпшілік алдында жасауды ұсынды. Марван Уәлидке оны тұтқындауға немесе басын кесуге бұйырды, бірақ Хусейннің Мұхаммедпен туыстығына байланысты Уәлид оған қарсы әрекет етуге батыл болмады. Бірнеше күннен кейін Хусейн Язидке адалдық көрсете алмай, Меккеге кетті. 680 жылдың мамыр айының басында Меккеге келді және қыркүйек айының басына дейін сонда болды. Хусейннің Куфада көптеген жақтастары болды, ол оның әкесі мен бауыры билік еткен кезде халифалық астана болған. Куфалықтар Бірінші фитна кезінде Омейядтармен және олардың Сириялық одақтастарымен соғысқан, Омейяд халифатын орнатуға әкелген бес жылдық азаматтық соғыс болды. Олар Хасанның тақтан бас тарғанын қанағаттандырмады және Омейядтардың билігіне қарсы болды. Меккеде болғанда Хусейн Куфадағы Әлидтерден хат алды, олар Омейядтардың билігінен шаршағанын, оны зұлымдық деп санайтынын және олардың заңды басшысы жоқ екенін мәлімдеді. Олар Хусейннен Язидке қарсы көтеріліске жетекшілік етуін өтінді, Хусейн оларға көмектессе, Омейяд губернаторын қызметтен алатындарын уәделеді. Хусейн оларға жауап берді, дұрыс басшы – Құранға сәйкес әрекет ететін және оларды тура жолмен жетектейтін адам екенін айтты. Содан кейін ол өзінің туысы Мүслим ибн Ақилді Куфадағы жағдайды бағалауға жіберді. Ибн Ақил кеңінен қолдау тапты және Хусейнге жағдай туралы хабарлап, оларға қосылуға кеңес берді. Язид Нұман ибн Башир әл-Ансариді Куфаның губернаторы лауазымынан босатып, оның орнына Басраның губернаторы Убайд Алла ибн Зиядты тағайындады. Ибн Зиядтың басқыншылығы мен саяси маневрінің нәтижесінде Ибн Ақилдің жақтастары азайып, ол көтерілісті ертерек жариялауға мәжбүр болды. Көтеріліс жеңіліске ұшырады және Ибн Ақил қаза тапты. Хусейн Басраға да елші жіберді, бірақ ол жақтастар таба алмады және тез тұтқындалып, өлім жазасына кесілді. Хусейн Куфадағы саяси жағдайдың өзгергенін білмеді және сапарға шығуға шешім қабылдады. Абдулла ибн Аббас және Абдулла ибн әл-Зубайр оған Иракқа бармауға кеңес берді, немесе егер ол шешімді болса, әйелдер мен балаларын алып бармауға кеңес берді. Дегенмен, көптеген тарихшылар Ибн әл-Зубайрдің кеңесінің шынайылығына күмән келтірді, өйткені оның өзінің басшылыққа қатысты жоспарлары болды және Хусейннен құтылуға қуанды. Бірақ ол Хусейнге Меккеде қалып, Язидке қарсылықты сол жерден басқаруға рұқсат берсе, қолдау көрсетуге уәде берді. Хусейн бұл ұсыныстан бас тартты, киелі жерде қан төгуге қарсы екенін айтты және жоспарын іске асыруға шешім қабылдады.
Куфаға жол
Хусейн 680 жылдың 9 қыркүйегінде (60 хижри жылдың 8 зұл-хижжасы), Хажға бір күн қалғанда, шамамен елу адаммен және отбасымен бірге Меккеден шықты. Ол Арабия шөлі арқылы солтүстікке қарай жол тартты. Хусейннің туысы Абдалла ибн Жафардың көндіруімен Мекке әкімі Амр ибн Саид оның бауыры мен Ибн Жафарды Хусейннің қауіпсіздігін қамтамасыз ету және оны қайтару үшін жіберді. Хусейн қайта оралудан бас тартып, Мұхаммедтің түсінде оған салдарына қарамастан алға жылжуды бұйырғанын айтты. Таним деген жерде ол Йемен әкімі Язидке жіберілген бояу заттары мен киімдер салынған керуенді басып алды. Жолдағы Талабия деген жерде шағын керуен Ибн Ақилдің өлімі және Куфа халқының бейжайлығы туралы хабар алды. Осы кезде Хусейн кері қайтуды ойлаған, бірақ Ибн Ақилдің өлімінен кек алуды қалаған ағалары оны алға жылжуға көндірді; Маделунг пен И.К.А. Ховардтың айтуынша, бұл мәліметтер күмәнді. Кейін Зубалада Хусейн өзінің елшісі Қайыс ибн Мұсахир әл-Сайдауидің тұтқындалып, өлтірілгенін білді. Ол серіктеріне жағдайды жеткізіп, кетуге бұйырды. Оның жолда қосылған адамдарының көпшілігі тарап кетті, ал Меккедегі серіктері онымен бірге қалуға шешім қабылдады. Ибн Зыяд Куфаға әскерлерін орналастырды. Хусейн мен оның ізбасарларын Куфаның оңтүстігіндегі Кадисия маңында Язид әскерінің алғы шебі, шамамен 1000 адамнан тұратын әл-Хурр ибн Язид әл-Тәмими ұстады. Хусейн оларға былай деді: «Мен сендерге сендердің хаттарың келгенше келген жоқпын, сендердің елшілерің маған келіп: «Бізге кел, себебі біздің имамымыз жоқ. Алла сендер арқылы шындыққа бізді біріктірсін» деді. Осы пікірде болғандықтан, мен сендерге келдім. Егер сендер маған келісімдеріңде және анттарыңда берген уәделеріңді берсеңдер, мен сендердің қалаларыңа келемін. Егер сендер келіспесеңдер және менің келуімді жек көрсеңдер, онда мен сендерді өздеріңе келген жерге қайтарып жіберемін». Содан кейін ол Куфадан, оның ішінде Хурр әскерінен алған хаттарды көрсетті. Хурр хаттар туралы ешқандай білімі жоқ екенін және Хусейн онымен бірге Ибн Зыядқа баруы керек екенін мәлімдеді, бірақ Хусейн бұдан бас тартты. Хурр Хусейнге Куфаға кіруге немесе Мединаға қайтуға рұқсат бермейтінін, бірақ қалаған жеріне еркін бара алатынын айтты. Алайда ол төрт Куфалықтың Хусейнге қосылуына кедергі жасамады. Хусейннің керуені Кадисияға қарай қозғалды, ал Хурр олардың соңынан ілесіп кетті. Найнауада Хурр Ибн Зыядтан Хусейннің керуенін қорғансыз, сусыз далаға тоқтатуға мәжбүрлеу туралы бұйрық алды. Хусейннің серіктерінің бірі оларға Хуррға шабуыл жасап, әл-Ақрдың бекіністі ауылына көшуді ұсынды. Хусейн қарсылық білдіріп, қақтығысты бастағысы келмегенін айтты. 680 жылдың 2 қазанында (61 хижри жылдың 2 мұхаррамы) Хусейн Кербелаға, Куфадан солтүстікке қарай жатқан шөл далаға келді және лагерь құрды. Келесі күні Умар ибн Садтың басшылығымен 4 мыңнан астам Куфалық әскер келді. Ол жергілікті көтерілісті басу үшін Рейдің әкімі болып тағайындалған, бірақ кейін Хусейнге қарсы тұру үшін қайта шақырылды. Бастапқыда ол Хусейнмен соғысуға дайын болмаған, бірақ Ибн Зыядтың әкімдік лауазымын алып тастау туралы қаупіне мойынсұнды. Хусейнмен келіссөздер жүргізгеннен кейін Ибн Сад Ибн Зыядқа Хусейннің қайтуға дайын екенін жазды. Ибн Зыяд Хусейннің берілуі керек немесе күшпен бағындырылуы керек екенін және оны мәжбүрлеу үшін оған және оның серіктеріне Евфрат өзеніне кіруден бас тарту керек екенін айтты. Ибн Сад өзенге апаратын жолға 500 атты әскерін орналастырды. Хусейн мен оның серіктері үш күн бойы сусыз қалды, тек Хусейннің жартылай бауыры Аббас бастаған 50 адамнан тұратын топ ғана өзенге кіріп, 20 су тобын толтыра алды. Хусейн мен Ибн Сад түні бойы келісімге келу үшін кездесті. Хусейн үш ұсыныс жасады: немесе Мединаға оралуға рұқсат етілсін, Язидке тікелей бағынылсын немесе мұсылман әскерлерімен бірге соғысатын шекаралық бекетке жіберілсін. Маделунгтың айтуынша, бұл хабарлар шындыққа сәйкес келмейді, өйткені Хусейн осы кезеңде Язидке бағынуды ойлаған жоқ. Хусейннің әйелінің мавласы кейінірек Хусейннің кетуіне рұқсат беруді ұсынғанын, осылайша барлық тараптардың саяси жағдайды түсінуіне мүмкіндік беруге тырысқанын мәлімдеді. Ибн Сад бұл ұсынысты, қандай болмасын, Ибн Зыядқа жіберді, ол оны қабылдады, бірақ кейін Шемр ибн Зилжаушан оны басқаша сендірді. Шемр Хусейн өзінің билігінде екенін және оны босату әлсіздікті көрсету болар еді деп мәлімдеді. Содан кейін Ибн Зыяд Шемрге Хусейннен тағы да адалдық сұрауға және егер ол бас тартса, оны өлтіруге, мүсілін бұзуға және оның өлімінен кейін ешқандай зиян келтірмеуге бұйрық берді. Егер Ибн Сад шабуылды жүргізуге келмейтін болса, ол Шемрге басшылықты тапсыруы керек еді. Ибн Сад Шемрге қарғыс айтып, оның бейбіт келісімге келуге жасаған тырысымдарын қиындырғанын айтты, бірақ бұйрықты орындауға келісті. Ол Хусейннің бағынуға келмейтініне сенімді болды, себебі оның жанында «мақтаншыл рух» бар еді. Әскер Хусейннің лагеріне қарай 9 қазанның кешінде жол тартты. Хусейн Аббасты Ибн Садтан ертеңге дейін күтуін сұрады, осы уақыт аралығында олар мәселені қарастыра алады. Ибн Сад осы уақытқа келісті. Хусейн серіктеріне түнде отбасыларымен бірге қашуға болады деді, себебі қарсыластары оның өзіне ғана қызығушылық танытып отыр. Аз ғана адам осы мүмкіндікті пайдаланды. Қорғаныс шаралары қабылданды: шатырлар біріктіріліп байланды, ал шатырлардың артында өрт сөндіруге дайын болатын ағашпен толтырылған ор қазылды. Хусейн мен оның ізбасарлары содан кейін түннің қалған уақытын дұға етумен өткізді.
Шайқас
10 қазан күні таңғы намаздан кейін екі тарап та шайқасқа дайындалып, орналасты. Хусейн әскерінің оң жақ қанатына Зухайр ибн Қайнды, сол жақ қанатына Хабиб ибн Музахирді, ал өзінің ағасы Аббасты туды алып жүруге тағайындады. Көптеген деректерге сәйкес, Хусейннің серіктері отыз екі атты және қырық жаяу әскерден тұрды; алайда кейбір дереккөздерде қырық бес атты және жүз жаяу әскер, яғни бірнеше жүз адам болғандығы айтылады. Ибн Садтың әскері 4 мың адамнан құралды. Шииттік дереккөздерде бұрынғы күндері Ибн Садқа қосымша әскерлер келгендігі, оның армиясын 30 мыңға дейін жеткізгендігі жазылған. Алысқа орнатылған бекініштің айналасындағы ағаштарды өртеп жіберді. Содан кейін Хусейн қарсыластарына Мұхаммедтің немересі екенін еске салып, оны шақырып алып, кейін тастап кеткендері үшін сөкпек етті. Ол кетуге рұқсат сұрады. Оған алдымен Язидтің билігін мойындауы керек екені айтылды, бірақ ол бас тартты. Хусейннің сөзінен Әл-Хурр ибн Язид әл-Тәмими оның жағына қосылды. Хусейннің сөзінен кейін Зухайр ибн Қайн Ибн Садтың әскерлерін Хусейнды өлтіруден қайтаруға тырысты, бірақ нәтижесіз болды. Ибн Садтың әскері бірнеше рет жебе атты. Одан кейін жекпе-жек болып өтті, онда Хусейннің бірнеше серіктері қаза тапты. Амр ибн әл-Хаджаж бастаған Куфалықтардың оң жақ қанаты Хусейннің әскеріне шабуыл жасады, бірақ олар кері қайтарылды. Содан кейін қолға-қол соғыс тоқтады және тағы да жебелер атылды. Омейяд әскерінің сол жақ қанатын басқарған Шемр шабуылға шықты, бірақ екі тараптың да зардап шегуінен кейін ол кері қайтарылды. Одан кейін атты әскер шабуыл жасады. Хусейннің атты әскері қарсылық көрсетті, ал Ибн Сад бронекиімді атты әскер мен бес жүз садақшыны алып келді. Олардың аттары жебелермен жараланғаннан кейін Хусейннің атты әскері аттан түсіп, жаяу соғысты. Омейяд әскерлері Хусейннің әскеріне тек алдыңғы жақтан ғана жақындаса алатындықтан, Ибн Сад шатырларды өртеп жіберуге бұйрық берді. Хусейн мен оның отбасы пайдаланған шатырды қоспағанда, барлығы өртенді. Шемр оны да өртеп жібергісі келді, бірақ оның серіктері оған рұқсат бермеді. Бұл жоспар кері кетіп, өрт Умавилердің шабуылына біраз уақытқа кедергі келтірді. Түскі намаздан кейін Хусейннің серіктері қоршалып, олардың көбісі қаза тапты. Осы уақытқа дейін соғысқа қатыспаған Хусейннің туыстары да шайқасқа қосылды. Хусейннің ұлы Әли Акбар қаза тапты; содан кейін Хусейннің ағалары, соның ішінде Аббас, және Ақил ибн Әби Талибтың ұлдары Жафар ибн Әби Талиб пен Хасан ибн Әли қаза тапты. Аббастың қазасы туралы есеп негізгі дереккөздерде, әл-Табари мен Баладуриде келтірілмеген, бірақ көрнекті шиит дінтанушысы Шейх әл-Муфид «Китаб әл-Иршад» еңбегінде Аббастың Хусейнмен бірге өзенге барғанын, бірақ олар бөлініп кеткенін, қоршауға алынып, қаза тапқанын жазған. Бір кезде Хусейннің тізесінде отырған кішкентай баласына жебе тиіп, ол қайтыс болды.
Хусейн ибн Әлидің өлімі
Омейяд әскерлері Хусейнге тікелей шабуыл жасауға тартынды, бірақ ол өзенге су ішуге барғанда жебе аузына тиді. Ол қанды алақанына жинап, аспанға лақтырып, Аллаға өз мұңын айтты. Кейіннен Малик ибн Нүсейр оны қоршап алып, басына соқты. Соққы Хусейннің капюшонды жамылғысын кесіп өтті, оны Хусейн шабуыл жасаған адамды қарғып, шешіп тастады. Басына бас киімі киіп, қан кетуді тоқтату үшін орамал орады. Ибн Нүсейр қанға батқан жамылғыны алып, кері шегінді. Шемр бір топ жаяу әскерімен Хусейнге қарай жылды. Хусейннің жанында қалған адамдар азайғандықтан, ол соғысуға дайын болды. Хусейннің лагерінен бір жас бала шатырдан қашып шығып, оған жүгіріп келді, қылыштан қорғауға тырысып, қолы кесілді. Ибн Сад шатырларға жақындады, Хусейннің әпкесі Зәйнәп оған: "Омар ибн Сад, Әбу Абд Алла (Хусейннің куниясы) сен қарап тұрғанда өлтіріле ме?" - деп шағымданады. Ибн Сад жылап, ештеңе істемеді. Хусейн шабуылдағандардың көптегенін өлтіргені айтылады. Дегенмен, олар оны өлтіруге әлі де дайын емес еді, әрқайсысы осы істі басқа біреуге қалдыруға тырысты. Соңында Шемр: "Атағыңды аямайсыңдар! Неге оны күтіп отырсыңдар? Оны өлтіріңдер, аналарың сендерден айырылсын!" - деп айғайлады. Омейяд әскерлері Хусейнге шабуыл жасап, қолы мен иығына жара салды. Ол бетімен жерге құлап, Синан ибн Анас есімді шабуылшы оны пышақтап, содан кейін басын кесті.
Салдары
Хұсайн жағынан жетпіс немесе жетпіс екі адам қаза тапты, олардың шамамен жиырмасы Әлидің әкесі Әбу Талибтің ұрпақтары еді. Олардың ішінде Хұсайнның екі ұлы, оның әкесінің алты бауыры, Хасан ибн Әлидің үш ұлы, Джафар ибн Әби Талибтің үш ұлы, және Ақил ибн Әби Талибтің үш ұлы мен үш немересі болды. Шайқас аяқталғаннан кейін Хұсайнның киімдері, қылышы, аяқ киімдері мен мүліктері тартылып алынды. Әйелдердің әшекейлері мен жамылғылары да тәркіленді. Шемр Хұсайнның жалғыз аман қалған ұлы Әли Зейін әл-Абидинді өлтіргісі келді, ол ауруына байланысты шайқасқа қатыспаған, бірақ Ибн Сад оған рұқсат бермеді. Хұсайнның денесінде алпыстан астам жара болғандығы хабарланды, содан кейін Ибн Зыядтың бұрынғы тапсырмасы бойынша аттармен тапталды. Хұсайнның серіктерінің денелері басынан айырылды. Ибн Садтың әскерінен сексен сегіз адам қаза тапты, олар кетіп барар алдында жерленді. Ол кеткеннен кейін, жақын жердегі Гадирия ауылының Бану Асад тайпасының мүшелері Хұсайнның серіктерінің басы кесілген денелерін жерледі. Хұсайнның отбасы, өлгендердің бастарымен бірге Ибн Зыядқа жіберілді. Ол Хұсайнның аузын таяқпен ұрып, Әли Зейін әл-Абидинді өлтіруді жоспарлады, бірақ Хұсайнның қарындасы Зейнептің жалбауымен оны аман қалдырды. Бастар мен отбасы содан кейін Язидке жіберілді, ол да Хұсайнның аузын таяқпен ұрды. Тарихшы Анри Ламменс бұл Ибн Зыядқа қатысты хабардың қайталануы екенін айтты. Язид әйелдерге және Әли Зейін әл-Абидинге мейірімділік көрсетті және Хұсайнды өлтіргені үшін Ибн Зыядты айыптады, егер ол сол жерде болғанда, оны аман қалдыратынын мәлімдеді. Оның сарайындағы бірі Хұсайнның отбасынан тұтқынға алынған әйелдің қолын сұрады, бұл Язид пен Зейнеп арасында қызу пікір-таластың тууына себеп болды. Язидтің үйіндегі әйелдер тұтқын әйелдерге қосылып, өлгендерді жоқтады. Бірнеше күннен кейін әйелдерге Кербелада тоналған мүліктері үшін өтемақы төленді және олар Мединеге қайтарылды.
Тауабин көтерілісі
Куфадағы бірнеше белгілі Алид жақтастары Хусейнді көтеріліске шақырғаннан кейін оны тастап кеткендері үшін өкініш сезінді. Өздері жасаған күнә деп санаған ісін өтеу үшін, Мұхаммедтің сахабы Сүлеймен ибн Сурад басшылығымен Омейядтарға қарсы күреске шығу үшін Таувабин қозғалысын ұйымдастырды. Ирак Омейядтардың билігінде болған кезде, бұл қозғалыс жасырын күйде болды. 683 жылдың қараша айында Язид қайтыс болғаннан кейін, Ирак халқы Омейядтардың әкімі Ибн Зиядты қуды; Таувабин халықты Хусейіннің өлімінен кек алуға шақырды, бұл кең қолдау тапты. Саяси бағдарламасы болмағандықтан, олар Омейядтарды жазалауға немесе күресте өздерін құрбан етуге ниеттенді. Олардың ұраны – "Хусейін үшін кек алу!". Мұхтар әл-Тақафи, Куфаның тағы бір белгілі Алид жақтасы, Таувабиндерді осы әрекеттен бас тартып, қаланы бақылауға бағытталған ұйымдасқан қозғалыс құруға көндіруге тырысты, бірақ Ибн Сурадтың Мұхаммедтің сахабы және Әлидің ескі одақтасы болғандықтан, оның көптеген ізбасарлары Мұхтардың ұсынысын қабылдауға келіспеді. 16 000 адам соғысқа жазылса да, тек 4 000-ы ғана жиналды. 684 жылдың қараша айында Таувабин Кербелада Хусейіннің қабіріне бір күн аза тұрғаннан кейін Омейядтарға қарсы жорыққа шықты. 685 жылдың қаңтарында әскерлер бүгінгі Солтүстік Сириядағы Айн әл-Варда шайқасында үш күн бойы шайқасты; Таувабиннің көп бөлігі, соның ішінде Ибн Сурад қаза тапты. Аз ғана адам Куфаға қашып, Мұхтарға қосылды.
Мұхтар әл-Тхақафидің көтерілісі
Мұхтар Куфаның алғашқы қоныстанғандарының бірі болды, ол мұсылмандар Иракты жаулап алғаннан кейін осы жерге келді. Ол Муслим ибн Ақилдің сәтсіз көтерілісіне қатысты, осы үшін Ибн Зыяд оны тұтқынға алды, бірақ Абдалла ибн Омардың араласуынан кейін босатылды. Содан кейін Мұхтар Меккеге барып, Язидке қарсы Меккеде бекінген Абдалла ибн әз-Зубайрмен қысқа ғана одақ құрды. Язид қайтыс болғаннан кейін ол Куфаға оралды, онда Хусейннің өлтірушілерінен кек алуды және Хусейннің жартылай бауыры Мұхаммед ибн әл-Ханафияның атынан Әлид халифатын орнатуды жақтады, сондай-ақ өзін оның өкілі деп жариялады. Таууабиннің жеңілісінен кейін Куфадағы Әлидті қолдаушылардың басшылығы оның қолына өтті. 685 жылдың қазан айында Мұхтар мен оның жақтастары, олардың көп бөлігі жергілікті мұсылман-жаңадан кіргендер (мауали) болды, Ибн әз-Зубайрдің әкімшісін құлатып, Куфаны басып алды. Оның билігі Ирактың көп бөлігіне және Иранның солтүстік-батыс бөлігіне дейін жетті. Оның мауалиге деген қатынасы, оларға көптеген игіліктер жасап, арабтармен тең мәртебе бергені, наразы араб аристократиясының көтерілісіне себеп болды. Көтерілісті басып жаншудан кейін Мұхтар Хусейннің өлтірілуіне қатысқан куфалықтарды, соның ішінде Ибн Сад пен Шемрді өлімге кесті, ал мыңдаған адам Басраға қашты. Ол содан кейін генерал Ибрахим ибн әл-Аштарды провинцияны қайта басып алуға жіберілген Ибн Зыяд басқаратын Омейяд әскерімен күресуге жіберді. 686 жылдың тамызында Хазир шайқасында Омейяд әскері жеңіліске ұшырады, ал Ибн Зыяд қаза тапты. Осы уақытта Мұхтардың Ибн әз-Зубайрмен қарым-қатынасы нашарлап, Басрадағы куфалық босқындар қаланың әкімшісі және Абдалла ибн әз-Зубайрдің інісі Мұсаб ибн Зубайрды Куфаға шабуыл жасауға көндірді. Ашық шайқаста жеңіліске ұшыраған Мұхтар мен оның қалған жақтастары Куфа сарайына сиынып, Мұсабтың қоршауына түсті. Төрт айдан кейін, 687 жылдың сәуір айында Мұхтар қаза табады, ал оның 6000-8000 жақтасы жазаланды. Мохсен Закеридің сөзіне сүйенсек, Мұхтардың мауалиге деген қатынасы оның сәтсіздігіне себеп болды, өйткені Куфа мұндай "революциялық шараларға" дайын емес еді. Мұхтардың жақтастары оның төңкерісінің күйреуінен аман қалды және Кайсаниттер деп аталатын діни ағымға бірікті. Кейінірек Аббасидтер бақылауына өткен Хашимийя, 750 жылы Омейядтерді құлатты.
Бастапқы және классикалық көздер
Кербела оқиғасының негізгі көзі – Куфалық тарихшы Әбу Михнафтың «Китаб Мақтал әл-Хұсайн» атты еңбегі. Хусейннің қазасына арналған басқа ерте монографиялар, сақталмаған, әл-Асбағ әл-Нубата, Жәбір ибн Язид әл-Жүфи, Аммар ибн Муавия әл-Дхуни, Авана ибн әл-Хакам, әл-Уақиди, Хишам ибн әл-Калби, Наср ибн Музахим және әл-Мадаини жазған; осылардың ішінде әл-Нубатаның монографиясы, болжам бойынша, ең ертесі. Әбу Михнафтың туған күні белгісіз болғанымен, ол 701 жылы Кербела шайқасынан кейін жиырма жыл өткен соң болған Ибн әл-Ашаттың көтерілісі кезінде ересек болған. Ол көптеген куәгерлерді білген, олардың өз көздерімен көрген оқиғаларын жинаған, кейбіреулерінің баяндамалары өте қысқа тізбектермен байланысқан, көбінесе бір-екі делдал арқылы жеткен. Куәгерлер екі топқа бөлінді: Хусейн жағындағылар және Ибн Сад әскеріндегілер. Хусейн лагерінен аман қалғандардың саны аз болғандықтан, көптеген куәгерлер екінші топтан шыққан. Юлиус Веллхаузеннің сөзіне сәйкес, олардың көпшілігі шайқаста жасаған істеріне өкініп, кінәларын азайту үшін Хусейннің қадірін арттыратын баяндамаларды әшекейлеген. Әбу Михнаф ирактық болғанымен, оның Алидтерге деген бейімділігі болғанымен, оның баяндамаларында көбінесе жақпарушылық байқалмайды. Әбу Михнафтың түпнұсқа мәтіні жоғалған сияқты, ал бүгінде сақталған нұсқасы Мұхаммед ибн Жарир әл-Табаридің «Пайғамбарлар мен патшалар тарихы» (Табари тарихы) және Ахмад ибн Яхья әл-Баладуридің «Ансаб әл-Ашраф» сияқты екіншілік көздер арқылы жеткен. Дегенмен, Готтадағы (№ 1836), Берлиндің (Спренгер, № 159–160), Лейденнің (№ 792) және Санкт-Петербургтың (Қосымша № 78) кітапханаларында сақталған Мақталдың төрт қолжазбасы Әбу Михнафқа жатқызылған. Табари Әбу Михнафтан немесе оның шәкірті Ибн әл-Калбиден тікелей цитата келтіреді, ол өзінің материалдарының көп бөлігін Әбу Михнафтан алған. Табари кейде Аммар ибн Муавиядан, Аванадан және басқа да негізгі көздерден материал алады, бірақ бұл оқиғаға көп қоспайды. Баладури Табари қолданған дереккөздердің өзін пайдаланады. Динавари мен Якубидің еңбектеріндегі шайқас туралы ақпарат Әбу Михнафтың Мақталына негізделген, бірақ олар кейде қосымша жазбалар мен тармақтар ұсынады. Басқа да екіншілік көздерге әл-Масудидің «Мұрудж әл-Дхахаб», Ибн Атамның «Китаб әл-Футух», Шейх әл-Муфидтің «Китаб әл-Иршад» және Әбу әл-Фараж әл-Исфаханидің «Мақатил әл-Талибийин» кіретін. Бұл көздердің көпшілігі Әбу Михнафтан материал алған, сонымен қатар Авана, әл-Мадаини және Наср ибн Музахимның негізгі еңбектерінен де алынған. Табари және басқа ерте дереккөздерде кейбір керемет оқиғалар болғанымен, бұл көздер негізінен тарихи және рационалды сипатта, кейінгі кезеңдердегі әдебиетке қарағанда, олардың сипаты көбінесе агиографиялық. Кербела шайқасы туралы ерте христиандық дереккөздерде де айтылған. 775 және 785 жылдар аралығында Аббасидтер сарайында бас астролог болған сириялық христиан ғалымы Эдессалық Теофилдің тарихы бірқатар христиандық жылнамаларда, соның ішінде сириялық Михаил және византиялық тарихшы Теофанның Хроникасында ішінара сақталған. Теофилдің тарихы Хусейннің және оның көптеген жауынгерлерінің Кербелада су таппай қаза тапқанын растайды. Бірақ барлық мұсылмандық дереккөздер Хусейннің Язидпен шайқасқанын айтқаннан өзгеше, Теофил Хусейннің Муавияның қолынан, Үмейядтар мен Әлидің жақтастары арасындағы Бірінші фитнаның соңғы шайқасы ретінде өлтірілгенін жазған сияқты.
Тарихи талдау
Халифа Язидке жіберілген ресми баяндамаға сүйене отырып, онда шайқас туралы өте қысқаша айтылады, оның бір сағаттан артық сорғанын көрсетпейді, Ламменс шайқас болмағанын, бір сағаттың ішінде аяқталған жылдам қырғын болғанын тұжырымдайды. Ол, бастапқы деректердегі егжей-тегжейлі сипаттамалар ирактықтардың құрастырған өтіріктері екенін айтады, себебі олардың авторлары өз батырының күреспей өлтірілуіне риза болмаған. Бұл пікірге тарихшы Лора Веччиа Валььери қарсы шығып, кейбір жалған мәліметтер болғанына қарамастан, замандас деректерінің барлығы «бір мағыналы және сенімді баяндама» құрайтынын мәлімдейді. Ол Ламменс гипотезасын жалғыз оқшауланған баяндамаға негізделген және сыни талдаудан мүлдем айырылған деп сынап бағалайды. Сол сияқты, Маделунг пен Веллхаузен шайқастың күн шығудан күн батуға дейін жалғасқанын және шайқас туралы жалпы мәліметтерге сенуге болатынын айтады. Валььери мен Маделунг, қарсы тараптар арасындағы сандық айырмашылыққа қарамастан, шайқастың ұзақтығын Ибн Садтың Хусейнге жеңіліп беруге қысым жасау және оны жылдам басып алудың орнына күресті созуға тырысқан әрекетімен түсіндіреді. Веллхаузеннің сөзіне қарағанда, Язидтің Хусейн отбасына көрсеткен мейірімі мен Ибн Зыядты қарғыуы – тек сыртқы көрініс болған. Егер Хусейннің өлтірілуі қылмыс болса, жауапкершілік Ибн Зыяд емес, Язидке тиесілі екенін, себебі Ибн Зыяд тек өзінің міндетін орындағанін айтады. Маделунг та осы көзқараспен келіседі; оның пікірінше, ерте деректер Хусейннің өлімі үшін Язидтің емес, Ибн Зыядтың кінәлі екенін көрсетеді. Маделунгтың айтуынша, Язид Хусейннің қарсылығын тоқтатуды қалаған, бірақ ислам халифасы ретінде бұл үшін жазбада жауапкершілікті мойындауға батылмағандықтан, екі жүзділікпен Ибн Зыядты қарғып, кінәні оған аударған. Говардтың сөзіне сәйкес, кейбір дәстүрлі деректер Язидті Ибн Зыяд пен төменгі лауазымды тұлғалардың есебінен ақтауға бейім.
Хусейннің мотивациясы туралы қазіргі заманғы тарихи көзқарастар
Веллхаузен Хусейннің көтерілісін амбициялы адамның ерте және нашар дайындалған науқаны деп сипаттаған. Ол былай деп жазады: "Ол баладай айға қол созады. Ол ең үлкен талаптар қояды, ал өзі ең кішкентай шаруа жасамайды; басқалардың бәрін жасауы керек. Ол қарсылыққа тапқанда, мәселе бітіп қалған; ол тым кеш болғанда кері қайтқысы келеді". Ламменс осы пікірмен келіседі және Хусейннің қоғамдық тыныштықты бұзатын адам екенін айтады. Хайнц Халмның сөзіне қарағанда, бұл мұсылмандардың екінші буыны арасындағы саяси басшылық үшін болған күрес, онда жабдығы нашар үміткер жеңіліске ұшырады. Фред Доннер, Г.Р. Хоутинг және Хью Н. Кеннеди Хусейннің көтерілісін оның ағасы Хасан бас тартқан нәрсені қайтаруға жасаған әрекет деп қарастырады. Валььери болса, оның идеологиямен жетелескенін айтады, егер жеткен материалдар дұрыс болса, онда ол "өзінің дұрыс екеніне сенімді, мақсатына жетуге бекем" адамның бейнесін көрсетеді. Оның пікірінше, Хусейн "Пайғамбардың отбасы Мұхаммед сияқты, қауымды басқару үшін Құдай тарапынан таңдалған, олардың осы басшылықты іздеуге ажырамас құқығы мен міндеті бар" деп сенген. Алайда ол шейіт болуды көздемеді және күткен қолдауы келмегенде қайтып оралуға ниеттенген. Мария Дакеке Хусейннің Омейядтардың билігін зұлымдық пен жаңылыс деп санап, ислам қауымын дұрыс жолға бағыттау үшін көтерілгенін айтады. Мәхмұд Аюб та осы пікірді қолдайды. С.М. Джафри Хусейннің идеологиямен жетелескенін, бірақ өзінің басшылығын қамтамасыз етуді мақсат етпегенін айтады. Джафринің сөзіне сүйенсек, Хусейн мұсылман қауымының ұжымдық санасын ояту және Омейядтардың зұлымдығы мен исламға қарсылығын ашық көрсету үшін бастан-аяқ шейіт болуға ұмтылған. М. Момен Джафримен келіседі, Куфадағы шииттік көтерілістің күйреуі туралы Хусейнге ескерту жасалғанын айтады. Бірақ ол бағытын өзгертпей, Куфаға қарай жылжи берді, өзінің жақтастарына қашып құтылуға шақырды.
Әсері
Мұхаммед пайғамбардың немересінің қазасы мұсылман қауымын дүр сілкіндірді. Язидтің бейнесі түсіріліп, оның дінсіздігіне деген пікір қалыптасты. Бұл оқиға сунниттерге күшті эмоционалдық әсер етті, олар осы оқиғаны қайғылы жағдай ретінде еске алады және Хусейнмен бірге шейіт болғандарды құрметпен еске алады. Шиа исламына бұл оқиғаның әсері одан да терең болды.
Шиит діні
Кербела шайқасына дейін мұсылман қауымы екі саяси топқа бөлінді. Дегенмен, ерекше діни ілімдері мен нақты рәсімдері бар діни секта әлі қалыптаспаған еді. Кербела осы алғашқы Әлидің жақтастарының саяси тобына ерекше діни үлгі беріп, оны жеке діни сектаға айналдыруға көмектесті. Хайнц Халм былай деп жазады: "680 жылға дейін шиилікте діни сипат болған жоқ. Үшінші имам мен оның ізбасарларының қазасы шииліктің жылдам өсіп келе жатқан әлемін құрып, оны қозғалысқа түсірген 'үлкен жарылыс' болды". Шииттер Хусейннің Кербелада қаза табуын исламды зұлым билеушілердің бұзбауына жол бермеу және оның идеологиясын қорғау үшін жасалған құрбандық деп санайды. Ол өзінің тағдыры мен көтерілісінің нәтижесін толық білген деп есептеледі, бұл – құдайдың қалауымен болған. Сондықтан ол шейіттердің сұлтаны (Сайед әл-Шуада) ретінде еске алынады. Тарихшы Г. Р. Хотинг Кербела шайқасын шииттер үшін "азап пен шейіт болудың" "жоғарғы" үлгісі деп сипаттайды. Абдулазиз Сачединаның сөзіне қарағанда, шииттер оны көптеген шииттік көтерілістердің басты мақсаты болған азап пен зұлымдыққа қарсы тұрудың шыңы деп санайды. Осы кек алу, шииттік он екінші имам Мұхаммед әл-Махдидің болашақ революциясының негізгі мақсаттарының бірі саналады. Оның қайтысымен Хусейн мен оның жетпіс екі серігі, сондай-ақ оларды өлтіргендер қайта тіріліп, жазаланады деп күтілуде.
Шииттердiң салт-дәстүрлерi
Шиит мұсылмандары Хусейннің қабіріне баруды құдайдан нығмет пен сауап алудың көзі деп есептейді. Шиит дәстүріне сәйкес, мұндай сапарды алғаш рет Хусейннің ұлы Әли Зейін әл-Абидин және оның отбасының аман қалған мүшелері Сириядан Мәдинаға қайтып келгенде жасаған. Тарихи жазбалардағы алғашқы сапар – Сүлеймен ибн Сурад пен тәубешілердің Сирияға аттанбас бұрын Хусейннің қабіріне баруы. Олар қабірдің жанында бір түн өткізген. Содан кейін бұл дәстүр бірнеше онжылдық бойы шиит имамдарымен шектелді, ал кейін алтыншы шиит имамы Джафар Садық және оның ізбасарлары тұсында кеңірек таралды. Буийдтер мен Сафавидтер де осы амалды қолдады. Арнайы сапарлар 10 мухаррамда (Ашура зыяраты) және Хусейннің қайтыс болған күнінен (Арбаин зыяраты) соң 40 күн өткенде жасалады. Кербела топырағының керемет емдік қасиеттері бар деп саналады. Хусейнге аза тұту шииттер үшін ахиратта құтылуға жол ашады және оның қасіреттерін еске алу ретінде жасалады. Хусейннің қазасынан кейін, оның отбасын Ибн Зиядқа алып бара жатқанда, Хусейннің әпкесі Зәйнәп оның басы кесілген денесін көргенде: "Уа, Мұхаммед! Міне, Хусейн ашық жерде, қанға малшыланған, мүшелері жыртылған. Уа, Мұхаммед! Қыздарың тұтқынға алынған, ұрпақтарың өлтірілген, шығыстан соққан жел шаң-тозаңмен көмкерген!" – деп айқайлаған. Шиит мұсылмандары осыны Хусейннің өліміне байланысты аза тұтудың алғашқы көрінісі деп санайды. Хусейннің ұлы Зейн әл-Абидин өмірінің соңына дейін әкесі үшін жылап өткізген. Сол сияқты, Хусейннің анасы Фатима да жұмақта оның үшін жылап отыр деп есептеледі, ал сенушілердің жылауы – оның қайғысын бөлісудің бір жолы саналады. Осы мақсатқа арналған арнайы жиналыстар (мажалис; жекеше – мәжіліс) өткізіледі, олар хасайния деп аталады. Бұл жиналыстарда Кербела оқиғасы айтылады және кәсіби жыршылар (рауда хауан) әртүрлі азалық жырларды (рауда) оқиды. Мұхаррам айында Кербела шайқасын еске алу үшін үлкен шерулер ұйымдастырылады. Хусейннің қабіріне бару мен қарапайым аза тұтудан өзгеше, бұл шерулер шайқас кезінде пайда болмаған, оныншы ғасырда туған. Олардың ең алғашқы тіркелген мысалы 963 жылы Бағдадта, алғашқы Буийд билеушісі Муизз әл-Даула тұсында болған. Шерулер хасайниядан басталады, қатысушылар көшелер арқылы жалаң аяқ жүріп, жылап, кеуделерін және бас-көздерін ұрып, мәжіліске қатысу үшін хасайнияға оралады. Кейде жара алу және физикалық азап шегу үшін тізбектер мен пышақтар қолданылады. Оңтүстік Азияда Хусейннің шайқас атты жылқысын бейнелейтін зұлжана деп аталатын әсем әшекейленген жылқы да көшелер арқылы мінсіз жүреді. Иранда Кербела шайқасының көріністері көрермендер алдында "тазия" (азалық ойын) деп аталатын ритуал түрінде сахналанады. Бірақ Үндістанда тазия – Хусейннің қабірінің табыттары мен көшірмелері. Бұл рәсімдердің көпшілігі Мұхаррамның алғашқы он күнінде өтеді, оныншы күні шарықталады, бірақ мәжілістер жыл бойы да өткізілуі мүмкін. Кейде, әсіресе бұрын, сунниттердің мәжілістер мен шерулерге қатысқандарын көруге болады. Ицхак Накаш айтуынша, Мұхаррамның рәсімдері "Кербела естелігін еске түсіруде" "маңызды" рөл атқарады, себебі олар шиит қауымының ұжымдық бірегейлігі мен естелігін нығайтуға көмектеседі. Антрополог Майкл Фишер шииттердің Кербела шайқасын еске алуы – тек оқиғаны қайта айту ғана емес, сонымен қатар оларға өмірдің барлық саласына қатысты "өмірлік үлгілер мен мінез-құлық нормаларын" ұсынады, ол Кербела парадигмасы деп аталады. Олмо Гёльцтің сөзіне қарағанда, Кербела парадигмасы шииттерге ерлік нормаларын және шейіт этикасын сыйлайды, сондай-ақ жақсылық пен жамандық, әділдік пен әділетсіздік арасындағы шайқастың бейнесін көрсетеді. Өзін-өзі қамшылау рәсімдерін көптеген шиит ғалымдары сынға алды, олардың пікірінше, бұл шиит дінінің беделін түсіретін жаңа амалдар. Иранның жоғарғы басшысы аятолла Али Хаменеи 1994 жылдан бері Иранда осы амалды тыйым салған.
Саясат
Хусейннің өлімін алғаш рет саяси мақсатта Мұхтар көтерілісі кезінде "Хусейн үшін кек алу" ұранымен Куфаны басып алғанда қолданған көрінеді. Қайырымдылық жасаушылар да осындай ұран қолданғанмен, олардың саяси бағдарламасы болған жоқ. Өздерінің заңдылығын арттыру үшін Аббасид билеушілері Хусейннің өліміне Өмейядтарды тақтан түсіріп, кек алғанын мәлімдеді. Олар билік құрған алғашқы жылдары Мұхаррам рәсімдерін де қолдады. Бұйидтер – шииттер әулеті, Ираннан шыққан, кейіннен Аббасидтердің бас қаласы Бағдадты басып алып, Аббасидтер халифасының үстемдігін қабылдады. Олар Мұхаррам рәсімдерін насихаттау арқылы діннің қамқоршысы ретінде танылып, Ирактағы шииттік үлгіні нығайтты. 1501 жылы Иранды басып алғаннан кейін, бұрын суфилік тәрік болған Сафавидтер мемлекеттік дінін он екілік шиит діні деп жариялады. Осыған байланысты Кербала мен Мұхаррам рәсімдері Сафавидтердің үгіт құралы және династияның шииттік үлгісін бекіту құралы болды. Риза Йылдырым Сафавид революциясының итераторы Хусейннің өліміне кек алу болды деп мәлімдеді. Династияның негізін қалаушы Шах Исмаил өзін Махди (он екінші шиит имамы) немесе оның алғыр жолы деп санады. Сол сияқты, Қажарлар да мемлекет пен халық арасындағы қарым-қатынасты жақсарту үшін Мұхаррам рәсімдерін, мысалы, шерулер, тазиялар мен мажалис өткізуді қолдады. 20 және 21 ғасырлар бойы Иран, Ирак және Ливан сияқты елдердегі шииттер Хусейннің Кербаладағы шейіттігін оның заманындағы зұлымдыққа қарсы діни және саяси қарсылықтың символы ретінде түсіндірді. Бұл елдерде шииттер Хусейнді күнделікті өміріндегі үлгі ретінде қарастырады, ішкі немесе халықаралық шииттерге қарсы күштерге қарсы діни және саяси қарсылық көрсетуге шабыт алады.
Әдебиет пен өнерде
Оңтүстік Азиялық философ және ақын Мұхаммед Иқбал Хусейннің құрбандығын Исмаилдың құрбандығына ұқсас деп көреді және Язидтің Хусейнге қарсылығын Перғауынның Мұсаға қарсылығымен салыстырады. Урдү ақыны Ғалиб Хусейннің қасіретін оншы ғасыр суфисі Мансур әл-Халлаждың қасіретімен салыстырады, ол құдайлыққа таластығы үшін өлім жазасына кесілді.
Мақтал әдебиеті және аңыздар
Мақтал (көпше түрі – Мақатиль) шығармалары біреудің қазасына толы оқиғаны баяндайды. Мақатиль жанры Әли, Осман және тағы басқалардың қазасы туралы жазылғанмен, негізінен Хусейннің қазасы туралы әңгімеге ден қойған. Әбу Мәкнафтың "Мақтал" шығармасынан өзге, Хусейн туралы араб тіліндегі басқа да Мақатильдер жазылған. Олардың көпшілігі тарих пен аңызды араластырады және Хусейннің керемет тууы туралы толыққанды мәліметтерді қамтиды, оның 10 Мұхаррамда болғаны айтылады, бұл оның қаза болған күнімен сәйкес келеді. Әлем мен адамзат Ашура күні (10 Мұхаррам) жаратылған деп сипатталады. Ашура күні Ибраһим мен Мұхаммедтің туған күні, Исаның көкке көтерілген күні және пайғамбарларға қатысты көптеген басқа да оқиғалардың болғаны туралы хабар тарады. Хусейннің түрлі кереметтер жасағаны айтылады, оның ішінде серіктерінің аузына бас бармағын тигізіп, шөлін басу, аспаннан тағам түсіріп, аштықтарын қанағаттандыру, бірнеше мың Омейяд шабуылшыларын өлтіру. Тағы бір деректерде Хусейн қайтыс болғанда, оның аты көз жасын төгіп, көптеген Омейяд сарбаздарын өлтіргені, аспан қызыл түске енгені, қан жауып, періштелер, джинндер мен жабайы жануарлар жылағаны, Хусейннің кесілген басынан нұр шашқан және Құран оқығаны, ал оның барлық өлтірушілері қорлыққа ұшырағаны айтылады. Кейін Мақтал парсы, түрік және урду әдебиеттеріне еніп, рауданың дамуына себепкер болды.
Мартия мен Рауда
Шиизм 16 ғасырда Иранның мемлекеттік дініне айналғанда, Шах Тахмасп I сияқты Сефевид әміршілері Кербела шайқасы туралы өлеңдер жазған ақындарды қолдады. Парсы ғалымы Уилер Такстонның сөзіне сәйкес, марсия жанры (өлгендерді еске алуға арналған өлеңдер, Кербеламен байланысты марсияның танымал түрлері – рауда мен науа) «әсіресе Сефевидтер кезінде дамыды». Әртүрлі парсы авторлары шайқастың романтикалық және жинақы нұсқаларын, сондай-ақ одан кейін болған оқиғаларды қайта баяндаған мәтіндер жазды, олардың ішінде Саид әд-Диннің «Rawdat al Islam» (Ислам бағы) және әл-Хауаразимінің «Maqtal nur 'al 'a'emmah» (Имамдардың нұрының қаза тауы) кітаптары бар. Бұл кітаптар 1502 жылы Хусейн Уайз Кашефи жазған «Rawdat al Shuhada» (Шехидтер бағы) атты танымал мәтіннің құрамына әсер етті. Кашефидің шығармалары майдан оқиғаларын баяндайтын ритуалдық «рауда хавани» дәстүрінің дамуына ықпал етті. «Раудат әл-Шухададан» шабыттанған әзербайжандық ақын Фузули оның қысқартылған және жеңілдетілген нұсқасын Осман тілінде «Hadiqat al Su'ada» (Бақыт бағы) атты еңбегінде жазды. Ол албан тіліндегі осы тақырыптағы ұқсас туындыларға әсер етті. Далип Фрашеридің «Kopshti i te Mirevet» – албан тілінде жазылған ең ерте және ең ұзын дастан; Кербела шайқасы егжей-тегжейлі сипатталған, ал Фрашери шейіт болғандарды, әсіресе Хусейнды мақтап өлең айтқан. Урду марсиясы көбінесе діни сипатқа ие және Кербела шайқасын жоқтауға бағытталған. Оңтүстік Үндістанның Бижапур (Али Адил Шах) және Голконда Сұлтандығы (Мухаммед Кули Кутб Шах) әміршілері поэзияны қолдады және Мухаррам айында урду марсиясын оқуға шақырып отырды. Содан кейін урду марсиясы бүкіл Үндістанда кең таралды. Танымал урду ақындары Мир Тақи Мир, Мирза Рафи Сауда, Мир Анис және Мирза Саламат Әли Дабир де марсия жазған. Карл Маркс пен Хусейнды салыстыра отырып, Джош Малихабади Кербеланың діни ғұламалардың маджлисте айтатын өткеннің оқиғасы емес, оны тапсыз қоғам мен экономикалық әділдікке жету үшін революциялық күрес үлгісі ретінде қарастыру керек деп мәлімдеді.
Суфи поэзиясы
Суфизмде, өзіне-өзінің жойылуы (нафс) және Алла жолындағы қиыншылықтар басты принциптер саналады, Хусейн – үлгілі суфи ретінде қарастырылады. Парсы суфи ақыны Хаким Санай Хусейнді әлемдегі барлық шейіттерден артық дәрежелі шейіт деп сипаттайды. Ал Фарид уд Дин Аттар оны Құдайға деген махаббатпен өзін құрбан еткен суфидің нығайы деп есептейді. Жалал-уд-Дин Руми Кербеладағы Хусейннің азаптарын құдаймен бірігуге жеткізетін жол ретінде көрсетеді, сондықтан оны қайғыдан гөрі қуанышпен қарсы алу керек деп санайды. Синдхи суфи ақыны Шах Абдул Латиф Бхитай өзінің «Шах жо Рисало» атты еңбегінде Хусейннің қазасына арналған бөлімді арнады, онда оқиға аза тұту мен жоқтаулар арқылы еске алынады. Ол да Хусейннің өлімін Алла жолындағы құрбандық деп біледі және Язидті құдайлық махаббаттан жұрдай деп айыптайды. Түрік суфи Юнус Эмре Хусейнді, ағасы Хасанмен бірге, әнтерінде «шейіттердің бастауы» және «Жұмақтың патшалары» деп атайды.
Сурет және қабырға кескіндемелері
Ислам дінбасылары Исламның алғашқы тұлғаларының бейнеленуін қабылдамаса да, Ирандағы тазия өнерлерінің танымалдылығы мұндай бейнелерді, әсіресе шайқас көріністерін суреттер арқылы қабылдауға мүмкіндік берді. Шамаил немесе парда деп аталатын бұл суреттер қажар дәуірінде пайда болды және жоғары өнердің кәсіби туындылары емес, тазия сахналары үшін жасалған халықтық бейнелер болды. "Карикатуралық стильдегі" суреттерде көбінесе бір суретте бірнеше шайқас көріністері, сондай-ақ Хусейн мен оның ізбасарлары жұмақта ләззаттанып, ал олардың жаулары тозақта жанып жатқан көріністер бейнеленеді. Олар жиі хусейнияларды безендіру үшін қолданылады. Шамаил кейіннен қабырғаларға тікелей сурет салуға бастады, осылайша қабырға суреттері пайда болды.