Кіріспе

Темщица немесе Темска өзені - Сербиядағы өзен, Нишава өзенінің оң жақ саласы. Темштица өзінен-өзі өте ұзақ емес (23 км), бірақ одан әлдеқайда ұзын саласы Височица (Височица) ағады. Бұл өзен Болгариядан (ұзындығы 16,7 км), Сербия арқылы (ұзындығы 54 км) ағады.

Темештик (Топлодольская река)

Темштица өзені солтүстік бөлігінде Топли-До өзені (Toplodolska reka, Топлодолска река) ретінде танымал, ол Сербия-Болгария шекарасындағы Стара-Планина тауынан шыққан бес өзеннен бастау алады. Стара Планинаның бірнеше шыңдарынан үш негізгі өзен шығады: Миджор / Миджур, Вражия Глава / Вража глава, Браткова Страна және Гола Глава. Олар Топли Дол ауылының жанында бірігіп, өзенге баламалы атау береді. Темштицада "Кіші Колорадо" деген лақап атпен танымал каньон ойылып жасалды. Өзен солтүстік-батысқа қарай жалғасып, сол жақтан Височицаға құяды. 1990 жылы Височицаның 90% суын Завой көліне қайтару үшін туннель салынды. Бұл Темштицаның 70% сусыз қалғанын, тек "биологиялық минимум" бөгеттен ағып кетуін қалдырды. Алайда, бұл "өлі су" деп аталады, ол тереңнен шығады және температурасы бірнеше градус Цельсийге дейін. 1992 жылы ешқандай зерттеулер жүргізілмей, Темштицадан суды Завой көліне өткізетін туннельдің құрылысы басталды. Осы уақыт аралығында Стара-Планина аймағы қорғалғандықтан, жоба тоқтатылды. Темщицаның су айдынындағы жергілікті тұрғындар, Темщицадан 70% -дан астам су алынып тасталғанын, оның нәтижесінде экологиялық апат, әсіресе Кіші Колорадоның каньонында болатынын айтып наразылық білдірді. Нәтижесінде Пирот қаласы 2004 және 2006 жылдары үкіметтің шешіміне қарсылық білдірді, бірақ үкімет жобаны жалғастыруға уәде берді. Бұл оқиғаға қарсылық білдіру үшін Темска ауылының тұрғындары 2007 жылдың қаңтар айында өткен Сербия парламенті сайлауына бойкот жариялады. Қала әкімдігі мен тұрғындардың қарсылығына байланысты өзен суын көлге ағызатын ұзын туннельдің құрылысы тоқтатылды. Височицаның суы көліне жіберіліп жатыр, сондықтан Темска тек Темштицаның суларына ғана сүйенеді. Бұл суды көлге ағызып жіберсек, өзендер сусыз қалады. 2017 жылдың қысында үкімет өзенге "минималды қажетті су мөлшерін" қалдырамыз деп уәде бере отырып, туннель құрылысын жалғастыратынын мәлімдеді. Бұл халық наразылығын оятты. 2019 жылдың 7 қазанында ауыл тұрғындары мен инвестор, оның күзетшілері мен жұмысшылары арасында жанжал болды. Журналистер "эко-керішке" деп атаған ауыл тұрғындары бір айдан астам уақыт бойы жолдарды, көпірлерді бөгеп, қоршаулар орнатып, кедергілер орнатып, дайындық жұмыстарын жүргізді. Инвестор алаңға алаңдату арқылы жетті. Ол жыраға жеткенде, екі жақта да жараланғандар бар ағаш таяқтар, қымыз спрейі және тас лақтырумен бірге, шынайы шайқас болды. Инвесторлар тобы қашуға мәжбүр болды, ауыл тұрғындары оларды жүк көліктерімен және Pinzgauer типті көліктермен қуып, "Мен өзенді қалаймын, құбырды емес" деп айқайлады. Содан кейін ауыл тұрғындары құрылыс алаңын қоршап тұрған қоршауды қиратып, өртеп жіберді. Полиция елең-тең көрінді. Инвестор да ренжіді, бірақ кейіннен ол жобадан бас тартып, мемлекет тарапынан зиянды өтеу үшін сотқа жүгінеді деп мәлімдеді, ал ауыл тұрғындары қорғалған аймақтарда микрогидроны пайдалануға тыйым салуды күтіп, бөгеттерде қалды. Бұл істі Топли Долға келген музыкант Ману Чао қолдайды, ол өзеннен тікелей су ішуге мүмкіндік береді.

Височица

Височица - Сербия шекарасынан бірнеше шақырым қашықтықтағы Ком шыңына жақын Стара Планинаның бір бөлігі Берковска планина тауынан шыққан. Бърля ауылының атауынан осы бөлімде Барльская Река деп те аталады. Өзен оңтүстікке қарай ағады, Шығыс Болгарияның Забърдие аймағына және Гора тауының солтүстік беткейлеріне жетеді, онда батысқа бұрылады және Комщица ауылындағы Висок депрессиясына кіреді. Батысқа бұрылғаннан кейін көп ұзамай Височица Болгария мен Сербия шекарасынан өтеді. Висок депрессиясы солтүстіктегі Стара-Планина мен оңтүстіктегі Видлич (немесе Видлич) тауының арасында орналасқан. Ол ұзын (жоғарғы және төменгі бөліктерге бөлінеді) және жұқа орналасқан: Изатовци, Славинья (онда ол Росомачка рекасының оң жақ бұрышынан алады), Височка Ржана (онда ол Дойкиничка рекасының бұрышынан алады, сонымен қатар оң жақтан), Рсовци, Паклештица, Велика Луканья және бұрынғы Завой ауылы, Темштицаға кетер алдында. Височица - бұл аймақтың ауыз су көзі және қорғалған асыл рактер тіршілік ету ортасы. 1963 жылы үлкен жер сілкінісі өзенді тығып, табиғи жер бөгеті (ұзын және биік) пайда болды, бұл өз кезегінде Завой ауылын су басқан көл пайда болды. Табиғи көл құрғатылды, бөгет нығайтылды және құрғатылған көлдің орнына жасанды Завой көлі (ауданы; биіктігі; тереңдігі) бар гидроэлектр станциясы (HE Zavoj) салынды. Нови-Завой ауылы су басқан Завой тұрғындары үшін биік жерге салынған. Темштицадағыдай, Височица мен оның қоныстары ондаған микрогидро, шағын электр станцияларының орны ретінде қарастырылды және тағы да экологиялық қорғаушылар мен жергілікті тұрғындармен проблема тудырды. Паклештицада микрогидроэлектростанцияның құрылысы қоршаған ортаны қорғау министрлігімен тоқтатылды, өйткені "Србиашуме" мемлекеттік компаниясы электр станциясы аймақтың экологиясын бұзады деп мәлімдеді. Сонымен қатар, Стара-Планина аймағы заңмен қорғалады. Әкімшілік сот инвесторлардың зауытты салу құқығын растады, бірақ министрлік Жоғарғы кассациялық сотқа шағым жасады және табиғатты қорғау туралы заңның өзгеруін жариялады, бұл қорғалған аймақтарда зауыттарды салуға тұрақты тыйым салады. Табиғат паркі Стара-Планина одан әрі ластануын болдырмау үшін ЮНЕСКО-ның Адам және биосфера бағдарламасы мен әлемдік геопарктер тізіміне ұсынылды, ал 10 000-нан астам азамат микрогидроларға қарсы петицияға қол қойды, соның ішінде Белград университетінің бірнеше факультеттерінің декандары (биология, орман шаруашылығы, ветеринария) және наразылық акцияларын ұйымдастырды. 2018 жылдың қарашасында Жоғарғы кассациялық сот өзінің соңғы шешімінде Әкімшілік соттың шешімін жоққа шығарды. Сот сонымен қатар Сербияның Табиғатты қорғау институтының баянын қарады, онда Височицадағы жабайы жануарлар, соның ішінде қатаң қорғалатын өсімдіктер мен жануарлар түрлері сипатталған және ол осы мәселе бойынша үкіметтік зерттеуден айтарлықтай ерекшеленеді. 2018 жылдың қазан айында Қоршаған ортаны қорғау министрі Горан Триван қазіргі заңда қорғалған аумақтарда микрогидроны салуға рұқсат етілетінін айтты. Үкімет 800 микро гидростанцияның құрылысына рұқсат берді, бұл экологтар "мегаломания" деп сипаттады, өйткені олар жалпы электр қуатының 1% -дан азын өндіреді. Экологтар сондай-ақ, үкіметті жаңартылатын энергияны пайдаланып, өсімдіктер мен жануарлар дүниесін жоюда айыптап отыр.

Теміртау

Соңғы бөлімде Височицамен құйылғаннан кейін Темщица Темска деп те аталады. Өзен Нови Завой ауылы мен Темска монастыры (осы атаудағы шағын гидроэлектр станциясы бар) жанында ағады және Пирот қаласынан солтүстік-батысқа қарай Нишаваға құяды. Темштица өзенінің су ағызу ауданы - 1,5 км2 , ол Қара теңіздің су ағызу бассейніне жатады және ол кеме жүзуге жарамсыз. Темска өзенін құрайтын екі өзен сияқты, Стара-Планина аймағында 60 микрогидроны салу жөніндегі 2008 жылғы жоспардан туындайтын экологиялық мәселелер бар. Ең нашар әсерлерді туынды гидроэлектростанциялар жасайды. Мұндай жағдайда ағынды басқа жаққа бағыттайтын ұзын құбырлар салынады. Олардың барлығы жеке меншікте болғандықтан, иелері құбырлардағы барлық суды қайта бағыттайды. Олар тіпті биологиялық минимумынан да төмен емес, өйткені олар үлкен ағыстар емес, керісінше өзендердің төменгі ағыстары толығымен кеуіп қалады. Тұрғындар әртүрлі экологиялық топтарға бөлініп, өздерін ұйымдастырды. Рудинская Река өзенінің су құбырынан су құюды бастаған кезде, құрылысшылар өзеннің бағытын өзгертіп, кейбір бөліктерін өзеннің сағасынан алып тастады. Алайда бұған дейін судың ағысы бір жерді алып, төмен қарай құлай бастаған. Ұйымдардың бірінің мүшелері 2018 жылдың тамызында жиналып, ешқандай рұқсатсыз өзенді айналып өтіп, өзеннің табиғи арнасына қайта оралатын арна қазып алды. Бұл Сербияның шығысы мен оңтүстік-шығысында да осындай әрекеттерге әкелді, онда азаматтар қауіпсіздікпен қақтығысып, өзендерді қайта бағыттады немесе полицияның араласуына қарамастан өзендердің бастапқы бағытына қайтаруға тырысты.