Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Темщица немесе Темска өзені - Сербиядағы өзен, Нишава өзенінің оң жақ саласы. Темштица өзінен-өзі өте ұзақ емес (23 км), бірақ одан әлдеқайда ұзын саласы Височица (Височица) ағады. Бұл өзен Болгариядан (ұзындығы 16,7 км), Сербия арқылы (ұзындығы 54 км) ағады.
Temštica , or Temska River , is a river in Serbia, a right tributary of the river Nišava. The Temštica itself is not very long (23 km), but receives a much longer tributary, the Visočica (Височица), flowing from Bulgaria (16.7 km in length), through Serbia (54 km in length) making Visočica and Temštica river system 93.7 km long.
Темештик (Топлодольская река)
Темштица өзені солтүстік бөлігінде Топли-До өзені (Toplodolska reka, Топлодолска река) ретінде танымал, ол Сербия-Болгария шекарасындағы Стара-Планина тауынан шыққан бес өзеннен бастау алады. Стара Планинаның бірнеше шыңдарынан үш негізгі өзен шығады: Миджор / Миджур, Вражия Глава / Вража глава, Браткова Страна және Гола Глава. Олар Топли Дол ауылының жанында бірігіп, өзенге баламалы атау береді. Темштицада "Кіші Колорадо" деген лақап атпен танымал каньон ойылып жасалды. Өзен солтүстік-батысқа қарай жалғасып, сол жақтан Височицаға құяды. 1990 жылы Височицаның 90% суын Завой көліне қайтару үшін туннель салынды. Бұл Темштицаның 70% сусыз қалғанын, тек "биологиялық минимум" бөгеттен ағып кетуін қалдырды. Алайда, бұл "өлі су" деп аталады, ол тереңнен шығады және температурасы бірнеше градус Цельсийге дейін. 1992 жылы ешқандай зерттеулер жүргізілмей, Темштицадан суды Завой көліне өткізетін туннельдің құрылысы басталды. Осы уақыт аралығында Стара-Планина аймағы қорғалғандықтан, жоба тоқтатылды. Темщицаның су айдынындағы жергілікті тұрғындар, Темщицадан 70% -дан астам су алынып тасталғанын, оның нәтижесінде экологиялық апат, әсіресе Кіші Колорадоның каньонында болатынын айтып наразылық білдірді. Нәтижесінде Пирот қаласы 2004 және 2006 жылдары үкіметтің шешіміне қарсылық білдірді, бірақ үкімет жобаны жалғастыруға уәде берді. Бұл оқиғаға қарсылық білдіру үшін Темска ауылының тұрғындары 2007 жылдың қаңтар айында өткен Сербия парламенті сайлауына бойкот жариялады. Қала әкімдігі мен тұрғындардың қарсылығына байланысты өзен суын көлге ағызатын ұзын туннельдің құрылысы тоқтатылды. Височицаның суы көліне жіберіліп жатыр, сондықтан Темска тек Темштицаның суларына ғана сүйенеді. Бұл суды көлге ағызып жіберсек, өзендер сусыз қалады. 2017 жылдың қысында үкімет өзенге "минималды қажетті су мөлшерін" қалдырамыз деп уәде бере отырып, туннель құрылысын жалғастыратынын мәлімдеді. Бұл халық наразылығын оятты. 2019 жылдың 7 қазанында ауыл тұрғындары мен инвестор, оның күзетшілері мен жұмысшылары арасында жанжал болды. Журналистер "эко-керішке" деп атаған ауыл тұрғындары бір айдан астам уақыт бойы жолдарды, көпірлерді бөгеп, қоршаулар орнатып, кедергілер орнатып, дайындық жұмыстарын жүргізді. Инвестор алаңға алаңдату арқылы жетті. Ол жыраға жеткенде, екі жақта да жараланғандар бар ағаш таяқтар, қымыз спрейі және тас лақтырумен бірге, шынайы шайқас болды. Инвесторлар тобы қашуға мәжбүр болды, ауыл тұрғындары оларды жүк көліктерімен және Pinzgauer типті көліктермен қуып, "Мен өзенді қалаймын, құбырды емес" деп айқайлады. Содан кейін ауыл тұрғындары құрылыс алаңын қоршап тұрған қоршауды қиратып, өртеп жіберді. Полиция елең-тең көрінді. Инвестор да ренжіді, бірақ кейіннен ол жобадан бас тартып, мемлекет тарапынан зиянды өтеу үшін сотқа жүгінеді деп мәлімдеді, ал ауыл тұрғындары қорғалған аймақтарда микрогидроны пайдалануға тыйым салуды күтіп, бөгеттерде қалды. Бұл істі Топли Долға келген музыкант Ману Чао қолдайды, ол өзеннен тікелей су ішуге мүмкіндік береді.
The Temštica, known as the Topli Do river (Toplodolska reka, Топлодолска река) in the northern part, originates from five streams from the Stara Planina mountain on the Serbian–Bulgarian border. Three major streams spring out from several peaks of Stara Planina: Midžor/Midzhur (Миџор/Миджур), Vražija Glava/Vrazha glava (Вражија Глава/Вража глава), Bratkova Strana (Браткова Страна) and Gola Glava (Гола Глава). They all join together near the village of Topli Dol, which gives the alternative name to the river. Temštica carved a canyon, popularly nicknamed "Little Colorado". The river continues to the northwest and receives the Visočica from the left. In 1990, a tunnel was built to conduct 90% of the Visočica's water back into the Lake Zavoj. That left Temštica itself without 70% of the water, leaving only the "biological minimum" to overspill from the dam. However, that is the so called "dead water", which comes from the depth of and has the temperature of only few Celsius degrees. Without any research being conducted, in 1992 the construction of the tunnel which would conduct the waters from Temštica itself into the Lake Zavoj began. As the area of Stara Planina was protected in the meantime the project was halted. Local population in the watershed of Temštica protested claiming that over 70% of the water was already taken out of Temštica which will result in an ecological catastrophe, especially in the canyon of Little Colorado. As a result of this, municipality of Pirot officially opposed the government's decision in 2004 and 2006, but the government insisted on continuing the project. In protest, population of the village of Temska boycotted the Serbian parliamentary elections in January 2007. Due to the continued opposition from both the municipality and the population, the construction of the long tunnel which would transfer the water from the river into the lake was abandoned. The water of Visočica is already being transferred into the lake, so the Temska relies only on waters from the Temštica. Transferring that water into the lake would make riverbeds downstream almost dry and lifeless. In the winter of 2017, the government announced that it will continue the construction of the tunnel, promising they will leave "the minimal needed amount" of water in the river. This prompted further popular protests. On 7 October 2019, a full blown, physical fighting between the villagers and the investor and his guards and workers, occurred. Described by the reporters as "eco guerilla", villagers prepared for over a month: blocking roads and bridges, fencing in, building obstacles, etc. Using diversion, the investor reached the site. Almost proper battle occurred when he reached the ravine, including wooden sticks, pepper spray and stone throwing, with wounded on both sides. Investor's entourage was forced to flee, with villagers chasing them away in trucks and Pinzgauer type vehicles, shouting the tagline of the protests, "I want river, I don't want pipeline". Villagers then demolished the fence around the construction site and burned it. Police was barely seen. The investor, who was also hurt, later stated he will abandon the project and sue the state for damages, while the villagers remained on barricades, awaiting for the state to ban micro hydros in protected areas. The cause was supported by the musician Manu Chao who visited Topli Dol, giving an ad hoc performance and drinking water directly from the river.
Височица
Височица - Сербия шекарасынан бірнеше шақырым қашықтықтағы Ком шыңына жақын Стара Планинаның бір бөлігі Берковска планина тауынан шыққан. Бърля ауылының атауынан осы бөлімде Барльская Река деп те аталады. Өзен оңтүстікке қарай ағады, Шығыс Болгарияның Забърдие аймағына және Гора тауының солтүстік беткейлеріне жетеді, онда батысқа бұрылады және Комщица ауылындағы Висок депрессиясына кіреді. Батысқа бұрылғаннан кейін көп ұзамай Височица Болгария мен Сербия шекарасынан өтеді. Висок депрессиясы солтүстіктегі Стара-Планина мен оңтүстіктегі Видлич (немесе Видлич) тауының арасында орналасқан. Ол ұзын (жоғарғы және төменгі бөліктерге бөлінеді) және жұқа орналасқан: Изатовци, Славинья (онда ол Росомачка рекасының оң жақ бұрышынан алады), Височка Ржана (онда ол Дойкиничка рекасының бұрышынан алады, сонымен қатар оң жақтан), Рсовци, Паклештица, Велика Луканья және бұрынғы Завой ауылы, Темштицаға кетер алдында. Височица - бұл аймақтың ауыз су көзі және қорғалған асыл рактер тіршілік ету ортасы. 1963 жылы үлкен жер сілкінісі өзенді тығып, табиғи жер бөгеті (ұзын және биік) пайда болды, бұл өз кезегінде Завой ауылын су басқан көл пайда болды. Табиғи көл құрғатылды, бөгет нығайтылды және құрғатылған көлдің орнына жасанды Завой көлі (ауданы; биіктігі; тереңдігі) бар гидроэлектр станциясы (HE Zavoj) салынды. Нови-Завой ауылы су басқан Завой тұрғындары үшін биік жерге салынған. Темштицадағыдай, Височица мен оның қоныстары ондаған микрогидро, шағын электр станцияларының орны ретінде қарастырылды және тағы да экологиялық қорғаушылар мен жергілікті тұрғындармен проблема тудырды. Паклештицада микрогидроэлектростанцияның құрылысы қоршаған ортаны қорғау министрлігімен тоқтатылды, өйткені "Србиашуме" мемлекеттік компаниясы электр станциясы аймақтың экологиясын бұзады деп мәлімдеді. Сонымен қатар, Стара-Планина аймағы заңмен қорғалады. Әкімшілік сот инвесторлардың зауытты салу құқығын растады, бірақ министрлік Жоғарғы кассациялық сотқа шағым жасады және табиғатты қорғау туралы заңның өзгеруін жариялады, бұл қорғалған аймақтарда зауыттарды салуға тұрақты тыйым салады. Табиғат паркі Стара-Планина одан әрі ластануын болдырмау үшін ЮНЕСКО-ның Адам және биосфера бағдарламасы мен әлемдік геопарктер тізіміне ұсынылды, ал 10 000-нан астам азамат микрогидроларға қарсы петицияға қол қойды, соның ішінде Белград университетінің бірнеше факультеттерінің декандары (биология, орман шаруашылығы, ветеринария) және наразылық акцияларын ұйымдастырды. 2018 жылдың қарашасында Жоғарғы кассациялық сот өзінің соңғы шешімінде Әкімшілік соттың шешімін жоққа шығарды. Сот сонымен қатар Сербияның Табиғатты қорғау институтының баянын қарады, онда Височицадағы жабайы жануарлар, соның ішінде қатаң қорғалатын өсімдіктер мен жануарлар түрлері сипатталған және ол осы мәселе бойынша үкіметтік зерттеуден айтарлықтай ерекшеленеді. 2018 жылдың қазан айында Қоршаған ортаны қорғау министрі Горан Триван қазіргі заңда қорғалған аумақтарда микрогидроны салуға рұқсат етілетінін айтты. Үкімет 800 микро гидростанцияның құрылысына рұқсат берді, бұл экологтар "мегаломания" деп сипаттады, өйткені олар жалпы электр қуатының 1% -дан азын өндіреді. Экологтар сондай-ақ, үкіметті жаңартылатын энергияны пайдаланып, өсімдіктер мен жануарлар дүниесін жоюда айыптап отыр.
The Visočica or Visochitsa (Височица) is , originating from the mountain of Берковска планина, a part of Stara Planina, near Kom Peak, just a few kilometers away from the Serbian border. The river, in this section known also as Barlska Reka from the name of the village of Бърля, flows to the south, reaching the Забърдие region of eastern Bulgaria and the northern slopes of the Gora mountain, where it turns west and enters the Visok depression at the village of Комщица. Soon after it turns west, the Visočica crosses the Bulgarian Serbian border. The Visok depression is located between Stara Planina to the north and the Vidlič (or Vidlich) mountain to the south. It is elongated (divided into upper and lower sections) and sparsely populated: the villages of Izatovci, Slavinja (where it receives the tributary of Rosomačka reka from the right), Visočka Ržana (where it receives the tributary of the Dojkinička reka, also from the right), Rsovci, Pakleštica, Velika Lukanja and former village of Zavoj, before it meets the Temštica. The Visočica is the source of the drinking water for the region and the habitat of the protected noble crayfish. In 1963 a huge landslide jammed the river, creating a natural earth dam ( long and high) which in turn created a lake that flooded the village of Zavoj. The natural lake was dried, the dam was consolidated and a hydroelectrical power plant was constructed (HE Zavoj) with the artificial Lake Zavoj (area; altitude ; depth ) instead of the dried one. The village of Novi Zavoj was built on higher ground for the residents of the flooded Zavoj. Just as with the Temštica, Visočica and its tributaries were seen as a location for dozens of micro hydros, mini power plants and again, it caused problem with the environmentalists and local population. Construction of the proposed Pakleštica micro hydro was halted by the Ministry for environmental protection after "Srbijašume" state owned company reported that the power plant would disrupt the ecology of the area. Additionally, the region of Stara Planina is protected by the law. The Administrative Court then confirmed the investors' rights to build the plant, but the Ministry appealed to the Supreme Court of Cassation and announced the change of the Nature protection law, which will permanently forbid the construction of plants in protected areas. In order to prevent further degradation, the Nature Park Stara Planina was nominated for the UNESCO's Man and the Biosphere Programme and for the world list of geoparks, while over 10,000 citizens signed petition against the micro hydros, including the deans of several faculties within the University of Belgrade (Biology, Forestry, Veterinary Medicine) and organized protests. In November 2018, in its final decision, the Supreme Court of Cassation overturned the Administrative Court's decision. The court also examined the report of the Institute for Natural Protection of Serbia, which described wildlife, including strictly protected plant and animal species in Visočica, and which differs greatly from the governmental study on the same issue. In October 2018, Minister of Environmental Protection Goran Trivan, said that the current law allows for the micro hydros to be built in the protected areas. The government allowed the construction of 800 micro hydros, which has been described as "megalomaniacal" by the ecologists, as they would produce less than 1% of the total electricity. Environmentalists also accused the government of destroying the plant and animal life using the pretext of renewable energy.
Теміртау
Соңғы бөлімде Височицамен құйылғаннан кейін Темщица Темска деп те аталады. Өзен Нови Завой ауылы мен Темска монастыры (осы атаудағы шағын гидроэлектр станциясы бар) жанында ағады және Пирот қаласынан солтүстік-батысқа қарай Нишаваға құяды. Темштица өзенінің су ағызу ауданы - 1,5 км2 , ол Қара теңіздің су ағызу бассейніне жатады және ол кеме жүзуге жарамсыз. Темска өзенін құрайтын екі өзен сияқты, Стара-Планина аймағында 60 микрогидроны салу жөніндегі 2008 жылғы жоспардан туындайтын экологиялық мәселелер бар. Ең нашар әсерлерді туынды гидроэлектростанциялар жасайды. Мұндай жағдайда ағынды басқа жаққа бағыттайтын ұзын құбырлар салынады. Олардың барлығы жеке меншікте болғандықтан, иелері құбырлардағы барлық суды қайта бағыттайды. Олар тіпті биологиялық минимумынан да төмен емес, өйткені олар үлкен ағыстар емес, керісінше өзендердің төменгі ағыстары толығымен кеуіп қалады. Тұрғындар әртүрлі экологиялық топтарға бөлініп, өздерін ұйымдастырды. Рудинская Река өзенінің су құбырынан су құюды бастаған кезде, құрылысшылар өзеннің бағытын өзгертіп, кейбір бөліктерін өзеннің сағасынан алып тастады. Алайда бұған дейін судың ағысы бір жерді алып, төмен қарай құлай бастаған. Ұйымдардың бірінің мүшелері 2018 жылдың тамызында жиналып, ешқандай рұқсатсыз өзенді айналып өтіп, өзеннің табиғи арнасына қайта оралатын арна қазып алды. Бұл Сербияның шығысы мен оңтүстік-шығысында да осындай әрекеттерге әкелді, онда азаматтар қауіпсіздікпен қақтығысып, өзендерді қайта бағыттады немесе полицияның араласуына қарамастан өзендердің бастапқы бағытына қайтаруға тырысты.
In the final, section after the confluence with the Visočica, the Temštica is also known as the Temska The river flows next to the village of Novi Zavoj and the Monastery of Temska (with the small hydroelectrical power plant of the same name) and empties into the Nišava northwest of the town of Pirot. The Temštica drains an area of , it belongs to the Black Sea drainage basin and it is not navigable. As with the two rivers which form the Temska, there are environmental concerns stemming from the 2008 plan to build 60 micro hydros in the Stara Planina region. The worst effects are created by the derivative hydro plants. In such cases, the long pipes which redirect the flow are being laid. As they are all privately owned, the owners often redirect all the water in the pipes. They are not even leaving the biological minimum which is too low to begin with, since those are not major flows, instead the lower courses of the streams dry completely. The inhabitants self organized into various environmental groups. When construction of such a micro hydro began on the Rudinjska Reka, a tributary to the Temska, the construction workers rerouted the river completely, some from its mouth. However, the redirected water reached a sinkhole and began to descend, leaving the river completely dry. Members of one of the organizations gathered in August 2018 and, without any permissions, dug a channel which bypassed the river back into its natural riverbed. This prompted similar actions in east and southeast Serbia, where citizens clashed with the security and rerouted rivers, or tried to, back to the original courses, amidst the police interventions.