Кіріспе
Өліп кеткен сүтқоректілер туысы Tritylodontidae ("үш түйме тістері", олардың бет тістерінің пішіні бойынша аталған) - кіші және орта өлшемді, жоғары мамандандырылған сүтқоректілер сияқты сүтқоректілердің жойылған туысы, оның ішінде тік аяқ-қол, эндотермия және қаңқаның бөлшектері бар. Олар сүтқоректі емес синапсидтердің соңғы белгілі туысы болды, олар ерте креда дәуірінде өмір сүрді. Көптеген тритилодонтидтер өсімдікті жейтін, олар сабақ, жапырақ және тамыр сияқты өсімдіктермен қоректенеді, бірақ кем дегенде біреуі көп нәрлі диетаға ие болған болуы мүмкін. Тритилдонтидтердің қалдықтары Америка, Оңтүстік Африка және Еуразияда кездеседі. Олар, Антарктиданы қоса алғанда, бүкіл әлемде таралған.
Tritylodontidae ("three knob teeth", named after the shape of their cheek teeth) is an extinct family of small to medium sized, highly specialized mammal like cynodonts, with several mammalian traits including erect limbs, endothermy and details of the skeleton. They were the last known family of the non mammaliaform synapsids, persisting into the Early Cretaceous. Most tritylodontids are thought to have been herbivorous, feeding on vegetation such as stems, leaves, and roots, although at least one may have had a more omnivorous diet. Tritylodontid fossils are found in the Americas, South Africa, and Eurasia—they appear to have had an almost global distribution, including Antarctica.
Сипаттама
Тритилодонтидтердің бас сүйегінің биік сагиттальді жотасы болды. Олар бас сүйектің төртбұрышты сүйегі мен төменгі жақ сүйегінің арасындағы буынының бастапқы күйін сақтап қалды. Бас сүйектің артқы жағында үлкен жақ бұлшық еттерін бекіту үшін үлкен зигоматикалық доғалар болды. Олардың қосалқы дәмдеуіштері де жақсы дамыған. Тритилодонт тістері басқа цинодонттардың тістерінен ерекшеленетін: олардың ит тістері болмаған, ал алдыңғы қиыршық тістері кеңейтілген және қазіргі кеміргіштерге өте ұқсас болған. Бұл олардың қазіргі монотремалар сияқты жұмыртқа салған немесе қазіргі торсықтылар сияқты өспеген ұрық шығарғандығын көрсетеді. Жақында жасалған Kayentatherium зерттеулері олардың жас ұрпақтарды өсіргенін көрсетеді, бірақ олардың саны кез келген монотрема немесе сумкалы жануарларға қарағанда әлдеқайда көп, шамамен 38 перинат. Тритилдонттар белсенді жануарлар болған, олар ыстық қанды болған және ықтимал, көмілген.
Ашылу
Бірінші тритилодонтидтің аты Stereognathus болды, ол Англияның Ортаңғы юралық Ұлы Оолит тобында табылған тістерден алынған және отбасылық атауды Коуп 1884 жылы тұрғызды. Көп ұзамай Оңтүстік Африканың жоғарғы триас жыныстарынан тағы бір тритилодонтид табылды. 2023 жылы Колародо өзенінің бойындағы Пауэлл көлінде АҚШ-та ондаған тритилодонттардың бас сүйектері мен тістері табылды, бұл сүтқоректілердің тарихы мен эволюциясын түсінуге көмектесетін жаңа жаңалықтар күтілуде.
Эволюциялық тарих
Тритилдонтидтер алғаш рет триас дәуірінің соңғы кезеңі - ретиан дәуірінде пайда болды және юра дәуірінде көп болды, ерте креда дәуірінен бірнеше жазбалар бар. Топтың жазбалары толығымен Солтүстік жарты шарда ғана сақталған, бұл аймақтан тыс жалғыз жазбалар Оңтүстік Африка мен Антарктиданың ерте юралық кезеңінде. Ксенокретосух, Монтириктус және Фоссиоманус - Сібірдің Барремия аптианды Ilek формациясынан, Жапонияның Куажима формациясынан және Қытайдың Иксиан формациясынан алынған соңғы белгілі тритилодонтидтер.
Экология
Тіс морфологиясы тритилодонттардың негізінен шөпқоректі болғандығын көрсетеді, тіс микротозуының талдауы тритилодонттардың аз немесе орташа абразивтілікпен тамақтануын көрсетеді, сондай-ақ омыртқасыздарды да жеген болуы мүмкін.
Филогения
Сүтқоректілерге ұқсағандықтан, тритилодонтидтер бастапқыда сүтқоректілер қатарына жатқызылды. 1942 жылы британдық палеонтолог Д. М. С. Уотсонның жұмысынан бастап тритилодонтидтер мен цинодонттардың тығыз қарым-қатынасы пайда болды. Уотсон және басқа палеонтологтар тритилодонтидтердің ертедегі сүтқоректілерге тән тіс және сквамоздық жақ сүйектері жоқ екенін атап өтті. Хаутон мен Бринк (1954) тритилодонтидтерді Cynodontia-ға бірінші болып жіктеді. Кейінгі зерттеулер тритилодонтидтер мен траверсодонтидтердің тістері арасында жақын ұқсастықтарды анықтады, және тритилодонтидтер ақырында траверсодонтидтердің ұрпақтары деп ойланды. Келесі онжылдықтарда кеңінен қабылданған осы жіктеме бойынша, Tritylodontidae бұрын Гомфодонтияның бір бөлігі деп саналған, Cynognathia ішіндегі үлкен топ. Бұрын бұл топқа Tritylodontoidea атауы қолданылған, оған дәстүрлі түрде Diademodontidae, Trirachodontidae, Traversodontidae және Tritylodontidae тұқымдары кіретін. Соңғы уақытта тритилодонтидтер сүтқоректілердің жақын туыстары ретінде қайта түсіндірілді. Кемптен бастап (1983), Tritylodontidae көптеген зерттеулер арқылы сүтқоректілер мен туысқан таксондарды қамтитын цинодонт тобының мүшесі ретінде ұсынылған. Гомфодонтия әлі де траверсодонтидтерді қамтитын циногнатиандық топ үшін қолданылады және тритилодонтидтер оның құрамына кірмегендіктен, тритилодонтидаларға қарағанда артықшылық беріледі. Лю және Олсен (2010) жүргізген филогенетикалық талдауда тритилдонтидалар Бразилдонтидалар мен сүтқоректілер құрайтын кладтың бауырлас таксоны ретінде сүтқоректілерге өте жақын орналасады. Рута және басқалар. (2013) филогенетикалық талдауы, ол ішінара Лю және Олсен (2010) негізге ала отырып, Тритилдонтидаларды Бразилдонтидаларға қарағанда көбірек алынған позицияға орналастырады. Төменде осы талдаудан алынған кладограмма берілген. Тритилдонтидалардың сүтқоректілерге қатысты нақты орны әлі де талқылануда, бірақ көптеген зерттеушілер олардың тығыз байланысты екендігіне келіседі, әдетте Тритилдонтидаларды сүтқоректі емес сүтқоректілер деп санайды.