Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сүт бездері бар жануарлар класы
Class of animals with milk producing glands
Сүтқоректілер – сүтқоректілер класына (/m/ə/'/m/eɪ/l/i/.//ə/) жататын омыртқалы жануарлар. Сүтқоректілерге сүт өндіретін сүт бездерінің болуы, мидың неокортекстік аймағы, жүн немесе шаш және ортаңғы құлақтың үш сүйегі тән. Бұл ерекшеліктер оларды бабалары 300 миллион жыл бұрын карбон кезеңінде бөлінген жорғалаушылар мен құстардан ажыратады. Қазіргі кезде 6400-ге жуық сүтқоректілер түрі сипатталған және 29 ордаға бөлінген. Түрлерінің саны бойынша ең ірі сүтқоректілер ордалары – кеміргіштер, жарықша қанаттылар және эулипотифлалар (едіктер, тышқандар мен құрлы қаскырларды қоса алғанда). Келесі үш орда – приматтар (адамдар, маймылдар мен лемурларды қоса алғанда), жұп саусақты жануарлар (шошқалар, түйелер мен киттерді қоса алғанда) және ет жейтіндер (мысықтар, иттер мен естіктерді қоса алғанда). Сүтқоректілер – Синапсидалардың жалғыз тірі мүшелері; бұл клад Сауропсидалармен (жорғалаушылар мен құстар) бірге ірі Амниота кладын құрайды. Ертедегі синапсидтерді «пеликозаврлар» деп атайды. Орта перм кезеңінде терапсидтер басымдыққа ие болды. Сүтқоректілердің пайда болуы триас кезеңінің соңынан юра кезеңінің басына дейінгі аралықта, терапсидтердің дамыған тобы – цинодонттардан бастау алды. Сүтқоректілер палеоген және неоген кезеңдерінде, құс емес динозаврлардың жойылуынан кейін қазіргі заманғы әртүрлілігіне жетті және 66 миллион жыл бұрыннан бүгінгі күнге дейін құрлықтағы басым жануарлар тобы болып табылады. Сүтқоректілердің негізгі дене түрі – төрт аяқты, және көптеген сүтқоректілер жерде қозғалу үшін төрт аяғын пайдаланады; бірақ кейбіреулерінде аяқтар теңізде, ауада, ағаштарда, жер астында немесе екі аяқпен өмір сүруге бейімделген. Сүтқоректілердің мөлшері ең кішкентай – қоңыраулы жарықшадан бастап, көк китке дейін жетеді – бұл, мүмкін, ең ірі жануар. Ең ұзақ өмір сүру ұзақтығы 2 жылдан (тышқан үшін) 211 жылға дейін (мүйіз кит үшін) ауыспайды. Барлық қазіргі заманғы сүтқоректілер тірі туады, тек бес монотрема түрі ғана жұмыртқа салатын сүтқоректілер. Ең көп түрлі сүтқоректілер тобы, плаценталылар деп аталатын инфракласс, жүктілік кезінде ұрықты тамақтандыруға мүмкіндік беретін плацентаға ие. Көптеген сүтқоректілер ақылды, кейбіреулері үлкен миға ие, өзін-өзі тануға және құралдарды пайдалануға қабілетті. Сүтқоректілер әртүрлі жолдармен қарым-қатынас жасайды және дыбыстайды, соның ішінде ультрадыбыс шығару, иіс белгілері, дабыл сигналдары, ән айту, эхолокация және адамда – күрделі тіл арқылы. Сүтқоректілер өздерін бөліну-қосылу қоғамдарына, гаремдерге және иерархияларға ұйымдастыра алады, бірақ олар жалғыз және аумақтық болуы мүмкін. Көптеген сүтқоректілер полигиноздық, бірақ кейбіреулері моногамды немесе полиандроздық болуы мүмкін. Адамның көптеген сүтқоректілерді үйретуі неолит революциясында маңызды рөл атқарды және аң аулау мен жинаудың орнына шаруашылықты дамытуға ықпал етті. Бұл адам қоғамының көшпеліден отырықшыға қарай қайта құрылуына, үлкен топтар арасындағы ынтымақтастықтың артуына және ақыр соңында алғашқы өркениеттердің пайда болуына әкелді. Үйретілген сүтқоректілер көлік пен ауыл шаруашылығы үшін, сондай-ақ азық-түлік (ет және сүт өнімдері), тері және былғары үшін энергияны қамтамасыз етті және осы қызметтерін жалғастыруда. Сүтқоректілер сондай-ақ спорт үшін аңшылыққа түседі, жарысқа қатысады, үй жануарлары және әртүрлі жұмыс жануарлары ретінде ұсталады және ғылымда модельдік организмдер ретінде қолданылады. Сүтқоректілер палеолит дәуірінен бері өнерде бейнеленген және әдебиетте, кинода, мифологияда және дінде кездеседі. Көптеген сүтқоректілердің санының азаюы мен жойылуының басты себебі – адамның браконьерлікпен айналысуы және тіршілік ортасының жойылуы, әсіресе орманды жою.
A mammal is a vertebrate animal of the class Mammalia (/m//ə/'/m//eɪ//l//i//.//ə/). Mammals are characterized by the presence of milk producing mammary glands for feeding their young, a neocortex region of the brain, fur or hair, and three middle ear bones. These characteristics distinguish them from reptiles and birds, from which their ancestors diverged in the Carboniferous Period over 300 million years ago. Around 6,400 extant species of mammals have been described and divided into 29 orders. The largest orders of mammals, by number of species, are the rodents, bats, and Eulipotyphla (including hedgehogs, moles and shrews). The next three are the primates (including humans, monkeys and lemurs), the even toed ungulates (including pigs, camels, and whales), and the Carnivora (including cats, dogs, and seals). Mammals are the only living members of Synapsida; this clade, together with Sauropsida (reptiles and birds), constitutes the larger Amniota clade. Early synapsids are referred to as "pelycosaurs". The more advanced therapsids became dominant during the Middle Permian. Mammals originated from cynodonts, an advanced group of therapsids, during the Late Triassic to Early Jurassic. Mammals achieved their modern diversity in the Paleogene and Neogene periods of the Cenozoic era, after the extinction of non avian dinosaurs, and have been the dominant terrestrial animal group from 66 million years ago to the present. The basic mammalian body type is quadruped, and most mammals use their four extremities for terrestrial locomotion; but in some, the extremities are adapted for life at sea, in the air, in trees, underground, or on two legs. Mammals range in size from the bumblebee bat to the blue whale—possibly the largest animal to have ever lived. Maximum lifespan varies from two years for the shrew to 211 years for the bowhead whale. All modern mammals give birth to live young, except the five species of monotremes, which are egg laying mammals. The most species rich group of mammals, the infraclass called placentals, have a placenta, which enables the feeding of the fetus during gestation. Most mammals are intelligent, with some possessing large brains, self awareness, and tool use. Mammals can communicate and vocalize in several ways, including the production of ultrasound, scent marking, alarm signals, singing, echolocation; and, in the case of humans, complex language. Mammals can organize themselves into fission–fusion societies, harems, and hierarchies—but can also be solitary and territorial. Most mammals are polygynous, but some can be monogamous or polyandrous. Domestication of many types of mammals by humans played a major role in the Neolithic Revolution, and resulted in farming replacing hunting and gathering as the primary source of food for humans. This led to a major restructuring of human societies from nomadic to sedentary, with more co operation among larger and larger groups, and ultimately the development of the first civilizations. Domesticated mammals provided, and continue to provide, power for transport and agriculture, as well as food (meat and dairy products), fur, and leather. Mammals are also hunted and raced for sport, kept as pets and working animals of various types, and are used as model organisms in science. Mammals have been depicted in art since Paleolithic times, and appear in literature, film, mythology, and religion. Decline in numbers and extinction of many mammals is primarily driven by human poaching and habitat destruction, primarily deforestation.
Жіктеу
Сүтқоректілерді жіктеу Карл Линней алғаш рет осы класс белгілегеннен бері бірнеше рет қайта қарастырылды және қазіргі таңда ешбір жіктеу жүйесі баршаға қабылданбаған. McKenna & Bell (1997) және Wilson & Reeder (2005) пайдалы жаңа жинақтар ұсынады. Симпсон (1945) сүтқоректілердің тегі мен байланыстарының жүйесін келтіреді, ол 20-ғасырдың соңына дейін барлық оқу орындарында оқытылды. Алайда, 1945 жылдан бері үлкен көлемде жаңа және толыққанды ақпарат табылды: палеонтологиялық деректер қайта бағаланды, сондай-ақ жүйелендірудің теориялық негіздері бойынша көптеген пікірталастар мен прогресс болды, бұл жаңа кладистика тұжырымының арқасында мүмкін болды. Далалық және зертханалық жұмыстардың нәтижесінде Симпсонның жіктемесі уақыт өте келе ескіргенімен, ол мәселелеріне қарамастан, сүтқоректілердің ресми жіктемесіне ең жақын нәрсе болып табылады. Көптеген сүтқоректілер, оның ішінде ең көп түрлі алты отряд, плаценталық топқа жатады. Түрлер саны бойынша ең ірі үш отряд: Rodentia – егеуқұйрықтар: тышқандар, еліктер, шошқақұйрықтар, бобърлар, капибаралар және басқа да кеміргіш сүтқоректілер; Chiroptera – қырыққанаттар; және Soricomorpha – қоңырлар, құрлы қазғыштар және соленодондар. Қолданылатын биологиялық жіктеу схемасына байланысты келесі үш ірі отряд – приматтар: маймылдар, гориллалар және лемурлар; Cetartiodactyla – киттер және жұп аяқты тұяқтылар; және Carnivora – мысықтар, иттілер, күзендер, аюлар, ителдер және оларға жақын түрлер. «Дүниежүзілік сүтқоректілер түрлері» бойынша 2006 жылы 5416 түр анықталды. Олар 1229 туысқа, 153 тұқымға және 29 отрядқа бөлінді. 2018 жылы «Journal of Mammalogy» журналында жарияланған зерттеулерге сәйкес, танылған сүтқоректілер түрлерінің саны 6495-ке жетті, оның ішінде 96 түрі соңғы уақытта жойылды.
Mammal classification has been through several revisions since Carl Linnaeus initially defined the class, and at present, no classification system is universally accepted. McKenna & Bell (1997) and Wilson & Reeder (2005) provide useful recent compendiums. Simpson (1945) provides systematics of mammal origins and relationships that had been taught universally until the end of the 20th century. However, since 1945, a large amount of new and more detailed information has gradually been found: The paleontological record has been recalibrated, and the intervening years have seen much debate and progress concerning the theoretical underpinnings of systematization itself, partly through the new concept of cladistics. Though fieldwork and lab work progressively outdated Simpson's classification, it remains the closest thing to an official classification of mammals, despite its known issues. Most mammals, including the six most species rich orders, belong to the placental group. The three largest orders in numbers of species are Rodentia: mice, rats, porcupines, beavers, capybaras, and other gnawing mammals; Chiroptera: bats; and Soricomorpha: shrews, moles, and solenodons. The next three biggest orders, depending on the biological classification scheme used, are the primates: apes, monkeys, and lemurs; the Cetartiodactyla: whales and even toed ungulates; and the Carnivora which includes cats, dogs, weasels, bears, seals, and allies. According to Mammal Species of the World, 5,416 species were identified in 2006. These were grouped into 1,229 genera, 153 families and 29 orders. According to research published in the Journal of Mammalogy in 2018, the number of recognized mammal species is 6,495, including 96 recently extinct.
Анықтамалар
"Сүтқоректі" сөзі – қазіргі заманғы термин, ол Карл Линнейдің 1758 жылы енгізген Mammalia ғылыми атауынан шыққан, латын тіліндегі mamma ("емезік, сүт безі") сөзінен туындаған. Тимоти Роу 1988 жылғы әсерлі зерттемесінде сүтқоректілерді филогенетикалық тұрғыдан, сүтқоректілердің тажы тобы ретінде анықтады – бұл клад тірі монотремалардың (эхидналар мен платипустар) және териан сүтқоректілерінің (марсупиалдар мен плаценталылар) ең соңғы ортақ атасынан және осы ата-бабаның барлық ұрпақтарынан тұрады. Осы ата-баба Юра кезеңінде өмір сүргендіктен, Роудің анықтамасы ертедегі Триас кезеңінен барлық жануарларды алып тастайды, бірақ Харамиида тобының Триас кезеңіне жататын қазбалары 19-шы ғасырдың ортасынан бері сүтқоректілерге жатқызылып келеді. Егер сүтқоректілерді тажы тобы деп қарастырсақ, оның пайда болуы басқаларына қарағанда кейбір қазіргі сүтқоректілерге жақын жануарлардың алғашқы белгілі пайда болуымен шамамен сәйкес келеді. Амбондро териан сүтқоректілеріне қарағанда монотремаларға жақын, ал Амфилестес және Амфитериум териандарға жақын; осы үш туыстың қазбалары Орта Юра кезеңіне датирленгендіктен, бұл тажы тобының пайда болуы үшін ақылға қонымды бағалау болып табылады. Т. С. Кемп дәстүрлірек анықтама берді: "Дентарий-сквомоздық жақ буыны және жоғарғы және төменгі молярлар арасындағы окклюзия, қозғалыстың көлденең компонентімен" немесе, Кемптің пікірінше, Синоконодон мен тірі сүтқоректілердің соңғы ортақ ата-бабасынан шыққан клад. Кемптің анықтамасын қанағаттандыратын ең ерте кездескен синапсид – Тикитерий, оның жасы – , сондықтан сүтқоректілердің осы кең мағынадағы пайда болуы осы Триастың соңғы кезеңімен сәйкес келуі мүмкін. Алайда, бұл жануар Неоген кезеңінде дамуы мүмкін.
The word "mammal" is modern, from the scientific name Mammalia coined by Carl Linnaeus in 1758, derived from the Latin mamma ("teat, pap"). In an influential 1988 paper, Timothy Rowe defined Mammalia phylogenetically as the crown group of mammals, the clade consisting of the most recent common ancestor of living monotremes (echidnas and platypuses) and Therian mammals (marsupials and placentals) and all descendants of that ancestor. Since this ancestor lived in the Jurassic period, Rowe's definition excludes all animals from the earlier Triassic, despite the fact that Triassic fossils in the Haramiyida have been referred to the Mammalia since the mid 19th century. If Mammalia is considered as the crown group, its origin can be roughly dated as the first known appearance of animals more closely related to some extant mammals than to others. Ambondro is more closely related to monotremes than to therian mammals while Amphilestes and Amphitherium are more closely related to the therians; as fossils of all three genera are dated about in the Middle Jurassic, this is a reasonable estimate for the appearance of the crown group. T. S. Kemp has provided a more traditional definition: "Synapsids that possess a dentary–squamosal jaw articulation and occlusion between upper and lower molars with a transverse component to the movement" or, equivalently in Kemp's view, the clade originating with the last common ancestor of Sinoconodon and living mammals. The earliest known synapsid satisfying Kemp's definitions is Tikitherium, dated , so the appearance of mammals in this broader sense can be given this Late Triassic date. However, this animal may have actually evolved during the Neogene.
Шығу тегі
Синапсидалар - сүтқоректілер мен олардың жойылған туыстастары кіретін клад. Олар Пенсильвания кезеңінің (~323 миллиондан ~300 миллион жыл бұрынғы) аралығында пайда болды, осы кезде олар дертілдерден бөлініп шықты. Нағыз сүтқоректілер ерте юра кезеңінде бұрынғы сүтқоректілерден (маммалиаформдардан) дамыды. Кладограммада "Сүтқоректілер" - тақ тобы ретінде қарастырылады.
Synapsida, a clade that contains mammals and their extinct relatives, originated during the Pennsylvanian subperiod (~323 million to ~300 million years ago), when they split from the reptile lineage. Crown group mammals evolved from earlier mammaliaforms during the Early Jurassic. The cladogram takes Mammalia to be the crown group.